Το Ιράν διάγει μία από τις πιο επικίνδυνες περιόδους της μεταεπαναστατικής του ιστορίας. Οι διαδηλώσεις σε εθνικό επίπεδο έχουν γίνει συνεχείς αντί για επεισοδιακές, ενώ η βία έχει ενταθεί με ένα νέο κύμα αναταραχών να εξαπλώνεται σε όλη τη χώρα. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παραμένει ανεπιβεβαίωτος.
Αυτές οι εξελίξεις αναζωπυρώνουν το ερώτημα: Οδεύει το Ιράν προς μια επανάληψη του 1979; Παρόλο που οι εικόνες μαζικής κινητοποίησης και οι επαναλαμβανόμενες διαδηλώσεις θυμίζουν τις τελευταίες μήνες της βασιλείας του Σάχη, η σύγκριση αυτή αποδεικνύεται τελικά παραπλανητική.
Η επιτυχία της επανάστασης του 1979 δεν οφείλεται αποκλειστικά στη μαζική κινητοποίηση, αλλά στον συνδυασμό της συντονισμένης αντιπολίτευσης υπό τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και, κυρίως, στην αδυναμία των κυβερνώντων ελίτ να καταστείλουν αποτελεσματικά την αντίσταση. Ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, αντιμετωπίζοντας προβλήματα υγείας και φανερή αναποφασιστικότητα, εγκατέλειψε τη χώρα δύο φορές εν μέσω πολιτικών αναταραχών.
Επιπλέον, ο κατασταλτικός μηχανισμός του Σάχη ήταν κατακερματισμένος. Πέρα από την SAVAK, την κεντρική υπηρεσία πληροφοριών, η αστυνομία και η χωροφυλακή είχαν τον ρόλο της διατήρησης της κοινωνικής τάξης, ενώ ο στρατός επικεντρωνόταν στην εδαφική άμυνα. Αυτοί οι θεσμοί, χωρίς συστηματική ιδεολογική διαλογή και με προσωπικό από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, αδυνατούσαν να επιβάλουν την τάξη όταν ο Σάχης έφυγε, οδηγώντας σε συνεργασία τμημάτων της αστυνομίας με τους διαδηλωτές και δισταγμό των ανώτατων στρατιωτικών.
Η σημερινή κατάσταση είναι θεμελιωδώς διαφορετική. Σε αντίθεση με τον Σάχη, η ηγεσία του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ δεν χαρακτηρίζεται από δισταγμό. Από το 1989, ο Χαμενεΐ έχει μεταμορφώσει τη Δημοκρατία σε ένα «θεοκρατικό κράτος ασφαλείας» που βασίζεται στην καταστολή αντί στην κοινωνική συναίνεση. Ο ίδιος προεδρεύει ενός καλά θεσμοθετημένου, συνεκτικού και ιδεολογικά δεσμευμένου κατασταλτικού μηχανισμού.
Η κατασταλτική δύναμη της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν συγκεντρώνεται σε έναν μόνο θεσμό, αλλά κατανέμεται σε αλληλοεπικαλυπτόμενους οργανισμούς, με κυρίαρχο το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, την Basij, την αστυνομία και τις υπηρεσίες πληροφοριών. Αυτοί οι θεσμοί κυριαρχούνται από φανατικούς υποστηρικτές του καθεστώτος, των οποίων η αφοσίωση είναι ιδεολογική, θεσμική και γενεαλογική. Η κοινωνική τους ανέλιξη, οικονομική ασφάλεια και ταυτότητα συνδέονται με την επιβίωση του καθεστώτος, καθιστώντας την κατάρρευσή του υπαρξιακή απειλή. Σε περιόδους κρίσης, αυτοί οι πιστοί ενεργούν προληπτικά, πλαισιώνοντας τις αναταραχές ως ξένα υποκινούμενη στάση.
Ως εκ τούτου, ακόμη και εκτεταμένες διαδηλώσεις δεν θα αμφισβητούσαν θεμελιωδώς το καθεστώς, αλλά θα οδηγούσαν σε αυστηρότερη καταστολή. Οι επαναστάσεις συμβαίνουν όταν η μαζική αναταραχή συναντά την ελιτίστικη παράλυση ή αποστασία. Αυτό συνέβη το 1979, αλλά όχι σήμερα.
Αυτό που θα μπορούσε να αλλάξει την ισορροπία είναι ένα άμεσο χτύπημα στη δομή ηγεσίας, όπως μια εξωτερική επέμβαση που θα στόχευε ανώτατους πολιτικούς και ασφαλείας. Μια τέτοια προσέγγιση θα προκαλούσε πραγματική κρίση εάν στόχευε τον ίδιο τον Χαμενεΐ, καθώς η εξουσία είναι συγκεντρωμένη στο γραφείο του ανώτατου ηγέτη. Ωστόσο, μια επέμβαση θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει την ενότητα των πιστών.
Ακόμη και σε περίπτωση κατάρρευσης του καθεστώτος, το Ιράν διαθέτει μια σύγχρονη γραφειοκρατία που θα μπορούσε να λειτουργήσει βραχυπρόθεσμα. Ο κίνδυνος μιας παρατεταμένης ανταρσίας δεν μπορεί να απορριφθεί, αλλά σε αντίθεση με το Ιράκ ή το Αφγανιστάν, δεν θα υπήρχαν εξωτερικοί κρατικοί φορείς πρόθυμοι να χρηματοδοτήσουν ένοπλα ριζοσπαστικά κινήματα, ενώ η ιρανική κοινωνία έχει δείξει αντίσταση στον θρησκευτικό εξτρεμισμό.
Ο πραγματικός κίνδυνος, λοιπόν, δεν είναι ότι το Ιράν οδεύει προς επανάληψη του 1979, αλλά ότι η εμμονή με αυτή την αναλογία τυφλώνει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής ως προς τον τρόπο λειτουργίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας σήμερα. Η εσφαλμένη ερμηνεία της φύσης της εξουσίας στο Ιράν δεν αυξάνει τις πιθανότητες ειρηνικής αλλαγής, αλλά αυξάνει την πιθανότητα οι Ιρανοί να πληρώσουν το κόστος της καταστολής, της κλιμάκωσης και της παρατεταμένης αβεβαιότητας.
