Η αρχή του 2026 βρίσκει την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Κίνα αντιμέτωπες σε έναν ακόμη εμπορικό “πόλεμο”. Καθώς ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) της ΕΕ εισήλθε στην οριστική του φάση, οι Βρυξέλλες ενίσχυσαν τους ελέγχους συμμόρφωσης, ενώ το Πεκίνο προειδοποίησε για αντίποινα. Ωστόσο, αυτή την εβδομάδα, οι δύο πλευρές έδειξαν σημάδια προόδου στην αποκλιμάκωση της διαμάχης για τα ηλεκτρικά οχήματα, με την ΕΕ να εκδίδει οδηγίες προς τους Κινέζους εξαγωγείς EV σχετικά με την υποβολή προτάσεων ελάχιστων τιμών.
Αυτή η αντίθεση αναδεικνύει το εξής: ακόμη και όταν ένας τομέας υψηλής προβολής μετατοπίζεται από την κλιμάκωση σε τεχνικές διαπραγματεύσεις, η σχέση παραμένει μια δομική παγίδα, όπου η αμοιβαία εξάρτηση μετατρέπει επανειλημμένα τα πρότυπα, τις επιδοτήσεις και τις ανισορροπίες σε σημεία ανάφλεξης.
Όσο οι σχέσεις έχουν βαθύνει, τόσο έχουν ενταθεί και οι συγκρούσεις. Το διμερές εμπόριο είναι τεράστιο – αξίας περίπου 730 δισεκατομμυρίων ευρώ (852 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ) το 2024 – αλλά, όπως αναφέρουν οι Βρυξέλλες, “κρίσιμα ανισόρροπο”, με το έλλειμμα της ΕΕ να ανέρχεται στα 305,8 δισεκατομμύρια ευρώ εκείνη τη χρονιά.
Η εμβληματική μάχη έχει δοθεί γύρω από τα ηλεκτρικά οχήματα. Από το 2024, η ΕΕ επέβαλε αντισταθμιστικές δασμούς στα EV που κατασκευάζονται στην Κίνα, με τα δασμολόγια ανά εταιρεία να φτάνουν το 45,3%.
Το Πεκίνο απάντησε με έρευνες για μπράντι και χοιρινό, ακολουθούμενες από προσωρινούς δασμούς έως και 42,7% σε ορισμένα γαλακτοκομικά προϊόντα της ΕΕ προς το τέλος του 2025. Το θεσμικό ταβάνι είναι χαμηλό: η Ολοκληρωμένη Συμφωνία Επενδύσεων παραμένει πολιτικά “παγωμένη”.
Η προσπάθεια της Κίνας να “γοητεύσει” την Ευρώπη στα τέλη της δεκαετίας του 2010 – προβάλλοντας τον εαυτό της ως συνήγορο του ελεύθερου εμπορίου έναντι του “America first” – απέτυχε, καθώς τρεις συγκρούσεις εμπόδισαν τη διπλωματία. Η πρώτη ήταν μια σύγκρουση αξιών: οι κυρώσεις υπερίσχυσαν της οικονομικής λογικής. Δεύτερον, μια σύγκρουση μοντέλων: οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο την κινεζική βιομηχανική πολιτική και την υπερπαραγωγή ως “συστημικές στρεβλώσεις”, ενώ το Πεκίνο ερμηνεύει τις έρευνες της ΕΕ ως πολιτικοποιημένο προστατευτισμό.
Η τρίτη και πιο καθοριστική ήταν η γεωπολιτική: ο πόλεμος στην Ουκρανία συνέδεσε τη συζήτηση της Ευρώπης για την Κίνα με την ασφάλεια. Η υψηλού επιπέδου συνεργασία του Πεκίνου με το Κρεμλίνο θέτει έναν σκληρό περιορισμό σε οποιαδήποτε πλήρη αποκλιμάκωση. Οι ηγέτες διαπραγματεύονται πλέον μέσα σε ένα “κουτί” που χτίστηκε από τον πόλεμο, τη βιομηχανική ανησυχία και την εσωτερική πολιτική.
Αυτό το “κουτί” δεν σβήνει την εμπορική λογική. Δημιουργεί ένα παράδοξο: η “Ευρώπη ως ρυθμιστής” σκληραίνει, ενώ η “Ευρώπη ως επιχείρηση” διπλασιάζει τις προσπάθειές της. Οι άμεσες γερμανικές επενδύσεις στην Κίνα έφτασαν σε ένα ρεκόρ 11,9 δισεκατομμυρίων ευρώ το 2023. Οι BMW και Volkswagen ξοδεύουν βαριά τόσο σε εργοστάσια όσο και σε τοπική έρευνα και ανάπτυξη. Η επένδυση της γερμανικής χημικής εταιρείας BASF, ύψους περίπου 10 δισεκατομμυρίων ευρώ, στο Zhanjiang της επαρχίας Guangdong, σηματοδοτεί ένα στοίχημα μακροπρόθεσμης εμβέλειας στην ασιατική ζήτηση.
Για πολλές πολυεθνικές, η Κίνα παραμένει πολύ μεγάλη και δυναμική για να αποχωρήσουν, ειδικά σε σύγκριση με το υψηλό ενεργειακό κόστος της Ευρώπης, τις αργές διαδικασίες αδειοδότησης και τις κατακερματισμένες αγορές κεφαλαίων.
Εν τω μεταξύ, οι δασμοί και η αβεβαιότητα ωθούν τις επενδύσεις σε “πύλες εισόδου”. Εντός της ΕΕ, η Ουγγαρία έχει τοποθετηθεί ως βάση χαμηλότερου κόστους πίσω από το “τείχος” των δασμών, απορροφώντας περίπου το 44% των κινεζικών ξένων άμεσων επενδύσεων στην Ευρώπη το 2023.
Εκτός της Ένωσης, το Μαρόκο μπορεί να αξιοποιήσει τη συμφωνία του με την ΕΕ σε συνδυασμό με κινεζικές επενδύσεις, όπως το εργοστάσιο μπαταριών της Gotion, αξίας 1,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η Σερβία, ενισχυμένη από μια πρόσφατη διμερή εμπορική συμφωνία με την Κίνα και την κατάστασή της ως υποψήφιας χώρας για την ΕΕ, αναδεικνύεται σε ένα βιομηχανικό κόμβο που “κοιτάζει” προς την Κίνα στα Βαλκάνια.
Η ΕΕ είναι διχασμένη αλλά όχι παθητική. Χτίζει ένα πιο σκληρό “εργαλειοθήκη” – συμπεριλαμβανομένων του Κανονισμού για τις Ξένες Επιδοτήσεις και του Μηχανισμού κατά της Εξαναγκασμού – για να εποπτεύει τον κρατικά υποστηριζόμενο ανταγωνισμό και να αποτρέπει τακτικές εκβιασμού. Ωστόσο, τα κίνητρα των κρατών μελών εξακολουθούν να αποκλίνουν. Ορισμένα δίνουν προτεραιότητα στη βιομηχανική προστασία, ενώ άλλα θέλουν φθηνά υλικά και εσωτερικές επενδύσεις.
Ένας βαθύτερος φόβος είναι ότι, χωρίς αυστηρές προϋποθέσεις, οι εσωτερικές επενδύσεις θα οδηγήσουν απλώς σε “εργοστάσια συναρμολόγησης” με περιορισμένες μεταφορές τεχνολογίας.
Όπως υποστήριξε ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, η Ευρώπη χρειάζεται πιο συντονισμένες επενδύσεις – της τάξης των εκατοντάδων δισεκατομμυρίων ετησίως – για να επεκτείνει την παραγωγή καθαρής τεχνολογίας, να εξασφαλίσει κρίσιμες πρώτες ύλες και να ανταγωνιστεί σε προηγμένες βιομηχανίες.
Πλαίσια όπως ο Νόμος για την Βιομηχανία Μηδενικών Εκπομπών και ο Νόμος για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση, και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής προσπαθούν να μειώσουν τους λογαριασμούς ενέργειας της βιομηχανίας. Ωστόσο, η εκτέλεση καθυστερείται από τον κατακερματισμένο χρηματοδότηση, τις γραφειοκρατικές διαδικασίες αδειοδότησης και την αδύναμη συνοχή.
Τρία σενάρια για το 2026 ακολουθούν. Το βασικό σενάριο είναι ένας “διαχειριζόμενος εμπορικός πόλεμος”, που σημαίνει περισσότερες τομεακές έρευνες, αντιδράσεις “οδόντα για οδόντα” και συνεχείς διαπραγματεύσεις. Ένας ελαφρώς πιο αισιόδοξος δρόμος είναι η τομεακή σταθεροποίηση παράλληλα με στρατηγική δυσπιστία. Θα προκύψουν περιορισμένες συμφωνίες σε θέματα όπως οι σπάνιες γαίες ή τα πρότυπα για την κλιματική τεχνολογία, ακόμη και αν οι σχέσεις παραμένουν ψυχρές.
Ο κίνδυνος “ουράς” είναι η κλιμάκωση μέσω εκτροπής, όπου βαρύτεροι δασμοί των ΗΠΑ ανακατευθύνουν πλεόνασμα της Κίνας προς την Ευρώπη, υπερκεράζοντας τις άμυνες των Βρυξελλών και επιταχύνοντας την αποσύνδεση.
Αυτό που χρειάζεται είναι πραγματιστική προσέγγιση. Ακόμη και μια λειτουργική συμφωνία για τα EV θα ήταν μια τομεακή κατάπαυση του πυρός, όχι μια νέα αρχή: μπορεί να περιορίσει τη ζημιά σε έναν τομέα, αλλά δεν εξαλείφει τους δομικούς παράγοντες που θα αναπαράγουν τις διαμάχες στον επόμενο.
Για την Ευρώπη, οι δασμοί δεν αποτελούν στρατηγική ανταγωνιστικότητας· απλώς αγοράζουν χρόνο. Το πραγματικό καθήκον είναι να χρησιμοποιηθεί αυτός ο χρόνος για την εκτέλεση επενδύσεων και την κλιμάκωση της ενιαίας αγοράς, ενώ παράλληλα οι εσωτερικές επενδύσεις θα υπόκεινται σε ουσιαστικές μεταφορές τεχνολογίας και δεξιοτήτων.
Για την Κίνα, αν η Ευρώπη είναι η τελευταία premium αγορά ικανή να απορροφήσει την πλεονάζουσα παραγωγή, τότε μια ατέρμονη προσαρμογή με γνώμονα τις εξαγωγές θα προκαλέσει ένα “τείχος” άμυνας. Η αποκλιμάκωση μέσω δεσμεύσεων τιμών, διαφανών επιδοτήσεων και αποφυγής οικονομικών αντιποίνων θα μείωνε πιθανώς την ευρωπαϊκή συναίνεση περισσότερο από τους δασμούς.
Όπως φάνηκε από την πρόσφατη έκκληση του Γάλλου Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν στους Financial Times, όπου σκιαγράφησε διάφορες στρατηγικές για την επανεξισορρόπηση των σχέσεων με το Πεκίνο, η Ευρώπη ξεπερνά τα συνθήματα και επικεντρώνεται στην ικανότητα. Το κεντρικό ερώτημα είναι αν η Ευρώπη μπορεί επαρκώς να ανακτήσει την βιομηχανική και τεχνολογική της δύναμη για να εμπορεύεται με την Κίνα χωρίς φόβο. Η αμοιβαία εξάρτηση είναι πολύ βαθιά για να σπάσει, ο ανταγωνισμός πολύ πραγματικός για να αγνοηθεί. Το πόσο καλά θα διαχειριστεί η Ευρώπη αυτόν τον στενό δρόμο μεταξύ τους θα διαμορφώσει την ευημερία της για τα επόμενα χρόνια.
