Το ποίημα “Μύκητες” της Sylvia Plath, γραμμένο το 1959, αποτελεί μια σκοτεινή ωδή στον φυσικό κόσμο. Οι παρατηρήσεις της για τους μύκητες εμποτίζονται με μια αίσθηση προμηνύματος, σημειώνοντας πόσο “πολύ / Λευκά, διακριτικά, / Πολύ ήσυχα” “Κατακτούν το χώμα, / Αποκτούν τον αέρα”. Το ποίημα κορυφώνεται με τη φράση: “Θα κληρονομήσουμε το πρωί, / Τη γη. / Το πόδι μας είναι στην πόρτα.”
Αυτή η δυσοίωνη ωδή της Plath πυροδοτεί μια έκθεση αφιερωμένη στην ανατριχιαστική παντογνωσία των μυκήτων. Μακριά από το να βάζουν απλώς ένα πόδι στην πόρτα, οι μύκητες έχουν ανατινάξει την πόρτα από τους μεντεσέδες με την υπερφυσική τους ικανότητα να αναπαράγονται, να εξαπλώνονται, να εξελίσσονται – και να αφανίζουν. Θαυμάσια ανθίζουν με μια διαστρεβλωμένη ένταση σε ό,τι είναι απορριφθέν, νεκρό και πεθαμένο, ωθώντας τον κύκλο της αποσύνθεσης και της αναγέννησης. Ως κοπροφιλικοί, νεκρόφιλοι και σιωπηλοί δολοφόνοι, είναι αμέτρητοι και βρίσκονται εδώ πάνω από ένα δισεκατομμύριο χρόνια.
Εισχωρούν στα νοσοκομειακά κρεβάτια – και από εκεί στους πνεύμονές μας.
Η έκθεση “Fungi: Anarchist Designers”, που περιλαμβάνει εγκαταστάσεις, ταινίες και ηχητικά τοπία από διάφορους καλλιτέχνες, αποτελεί ένα Δαντικό ταξίδι μέσα από τους πολλούς κύκλους της μυκητιακής κόλασης, σχεδιασμένο να μεταδώσει την τρομακτική τους πανταχού παρουσία και ανθεκτικότητα. Μια ταινία timelapse του εύστοχα ονομαζόμενου “καλαθόσπορου” (basket stinkhorn), που αναδύεται από σαρκώδες φαλλό σε ένα διάτρητο ομπρέλα, θέτει τον τόνο. Ο καλαθόσπορος εκπέμπει τη μυρωδιά σάπιου σάρκας για να προσελκύσει μύγες, οι οποίες τρέφονται από αυτόν και διασπείρουν τα σπόρια του.
“Οι μύκητες αρνούνται τις εντολές των ανθρώπινων αφεντών και την τήρηση των ανθρώπινων προτύπων ευπρέπειας”, δηλώνουν οι επιμελητές της έκθεσης, η ανθρωπολόγος Anna Lowenhaupt Tsing και ο αρχιτέκτονας και καλλιτέχνης Feifei Zhou. “Εκμεταλλεύονται τις χειρότερες συνήθειές μας, μετατρέποντας το βιομηχανικό εμπόριο σε μηχανές θανάτου ηπείρων. Πηδούν στη εμπορική γεωργία, εξαφανίζοντας τεράστια χωράφια. Εισχωρούν στα νοσοκομειακά κρεβάτια και από εκεί στους πνεύμονές μας. Δεν μπορούμε να τους αγνοήσουμε.”
Η έκθεση δεν εστιάζει στον αυξανόμενο ρόλο των μυκήτων ως παθητικό δομικό υλικό ή προϊόν, όπως παραδειγματικά δείχνει η άνοδος των πάνελ μυκηλίου. Αντίθετα, η εστίασή της είναι στο “αντι-σχέδιο” (anti-design), αναδεικνύοντας τον ρόλο τους ως “συν-σχεδιαστές του κόσμου”, ξεπερνώντας τον και λυγίζοντας τον προς θέλησή τους.
Από τη θάλασσα έως τη στρατόσφαιρα, η επικράτεια των μυκήτων είναι τεράστια. Ταξινομικά, περιλαμβάνει πάνω από δύο εκατομμύρια οργανισμούς, από μικροσκοπικές ζύμες, μούχλες και περονόσπορους μέχρι λειχήνες και μανιτάρια, μερικά από τα οποία είναι ψυχοτρόπα ή περιέχουν θανατηφόρες τοξίνες. Η Amanita phalloides, ή “θανάσιμη σφαίρα”, είναι ο κύριος υπαίτιος για τους περισσότερους ανθρώπινους θανάτους από δηλητηρίαση από μανιτάρια, συμπεριλαμβανομένου του Αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Καρόλου VI το 1740. Τώρα παγκοσμίως καθιερωμένη, μέσω της καλλιέργειας μη αυτόχθονών ειδών δέντρων, η επικράτηση της θανάσιμης σφαίρας απεικονίζει τις ακούσιες συνέπειες της ανθρώπινης παρέμβασης στη φύση.
Οι μύκητες ευδοκιμούν στην εκμετάλλευση και τη βραχυβλεψία μας. Οι μονοκαλλιεργητικές δασικές εκτάσεις και οι φυτείες καλλιεργειών, που καλλιεργούνται περιοριστικά για κέρδος, είναι τροφή για αυτούς. Η γενετική ομοιογένεια των βιομηχανικά καλλιεργούμενων προϊόντων όπως το καλαμπόκι, οι μπανάνες και ο καφές τους καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτους στην μυκητιακή επίθεση. Η ικανότητα να διαπερνά τις δασικές φυτείες κωνοφόρων, η ρίζα ετεροβάστρου (heterobasidion root rot) είναι μία από τις πιο φοβερές ασθένειες. Ο βαλλικά καταστροφικός αντίκτυπός της απεικονίζεται σε μια πολυμεσική εγκατάσταση του δασολόγου-παθολόγου Matteo Garbelotto και της καλλιτέχνιδας Kyriaki Goni, με τίτλο: “Θα κληρονομήσουμε το πρωί, τη γη”, εμπνευσμένη από το ανατριχιαστικό ποίημα της Plath.
Τα φυτά και τα δέντρα δεν είναι τα μόνα θύματα των προελάσεων των μυκήτων. Μια γιγάντια “ταφόπλακα” είναι χαραγμένη με τα ονόματα διαφόρων ειδών βατράχων που έχουν αφανιστεί από έναν μικροσκοπικό μύκητα. Συνοδεύεται από μια μεγεθυμένη εικόνα ενός μυκητιακού σωλήνα που διαπερνά το δέρμα ενός βατράχου corroboree. Μπορεί να φαίνεται ακίνδυνο, αλλά μέχρι σήμερα, περισσότερα από 90 είδη αμφιβίων έχουν εξαφανιστεί και πολλά εξακολουθούν να απειλούνται.
Οι λάτρεις του “The Last of Us” θα είναι εξοικειωμένοι με το πώς η ανθρωπότητα έχει μειωθεί σε τέρατα με κεφάλια μανιταριών μέσω του ιού cordyceps, βασισμένου σε έναν πέρα για πέρα πραγματικό τύπο παρασιτικού μύκητα που μολύνει έντομα, ελέγχει τα εγκεφαλικά τους κέντρα και στη συνέχεια εκρήγνυται από το πτώμα του ξενιστή ως μυκητιακοί μίσχοι για να διαδώσει τα σπόριά του, μια εξαιρετικά φρικτή σύζευξη θανάτου και σεξ.
Οι άνθρωποι είναι, πράγματι, ευάλωτοι σε μυκητιακές λοιμώξεις, κυρίως του πεζικού τύπου που ευνοεί τις ζεστές, υγρές σχισμές και την έλλειψη προσωπικής υγιεινής. Αλλά πιο σκοτεινοί εισβολείς παραμονεύουν πάντα. Ένα μακέτα ενός θαλάμου νοσοκομειακού κρεβατιού αποτελεί ένα πρόχειρο ιερό αφιερωμένο στην ανθεκτική σε πολλά φάρμακα Candida auris, η οποία εξαπλώνεται στα νοσοκομεία και μπορεί να είναι θανατηφόρα, σκοτώνοντας έως και έναν στους τρεις ασθενείς που έρχονται σε επαφή μαζί της.
Ωστόσο, οι μηδενιστικές τάσεις των μυκήτων υπογραμμίζονται από μια παράξενη, συναρπαστική ομορφιά. Ιστορικά αρχιτεκτονικά σχέδια από το αρχείο του Nieuwe Instituut εμφανίζονται περίτεχνα κηλιδωμένα με μυκητιακή αποχρωματισμό, σαν μελανιές Rorschach, ενώ ο Ιάπωνας καλλιτέχνης Hajime Imamura δημιουργεί “γλυπτά μυκηλίου” ως λεπτές, αλληλένδετες σπείρες, κρεμασμένες προκλητικά από μια οροφή.
Τα “αντικείμενα δαπέδου με τούφες” (δηλ. χαλιά) της Lizan Freijsen μοιάζουν με κομμάτια ξηρής σήψης, ενός μύκητα που ευδοκιμεί σε υγρά σπίτια και ξύλινα πλοία. Αρχικά, περιοριζόταν σε μια γωνιά των Ιμαλαΐων, αλλά έκτοτε έχει διασχίσει τον κόσμο μέσω των αγωγών του αποικιακού εμπορίου. Το υπερυψωμένο, σαν σταλαγμίτης μοντέλο μιας τερμιτοφωλιάς του Michael Poulsen φωτίζει τη συμβίωση μεταξύ μυκήτων και τερμιτών· οι μύκητες διασπούν τα κυτταρικά τοιχώματα των φυτών για να παρέχουν τροφή στα έντομα.
Μετά την ολοκληρωτική καταστροφή της Χιροσίμα από ατομική βόμβα, ένα από τα πρώτα ζωντανά όντα που αναδύθηκαν από το κατεστραμμένο τοπίο ήταν το μανιτάρι matsutake, παραδοσιακά λατρευόμενο από τους Ιάπωνες ως γκουρμέ λιχουδιά. Η λυρική ταινία κινουμένων σχεδίων των Shiho Satsuka και Liu Yi φωτίζει τη σχέση μεταξύ του matsutake και των ιαπωνικών πευκοδασών, δείχνοντας πώς οι μύκητες μπορούν να καταστήσουν βιώσιμους χώρους για δέντρα σε εδάφη που έχουν διαταραχθεί από την ανθρώπινη παρέμβαση, τους σεισμούς ή τον πόλεμο.
Πραγματικοί ζωντανοί μύκητες κάνουν την εμφάνισή τους στην εγκατάσταση “architecture must rot” (η αρχιτεκτονική πρέπει να σαπίζει), η οποία εξερευνά πώς τα υλικά – σε αυτή την περίπτωση, κουκούλια από κόντρα πλακέ σε σφραγισμένες ταράριουμ – διασπώνται και μεταμορφώνονται από την μυκητιακή ανάπτυξη. Επαναπροσδιορίζοντας την αποσύνθεση ως έναν θετικό, οικολογικά επωφελή μηχανισμό, αμφισβητεί την μυθοπλασία της φυσικής μονιμότητας της αρχιτεκτονικής (στην πραγματικότητα, όλα τα κτίρια έχουν πεπερασμένη διάρκεια ζωής) και πώς οι μύκητες θα μπορούσαν να διαμεσολαβήσουν διαδικασίες μετασχηματισμού και αναγέννησης.
Το Δαντικό ταξίδι κορυφώνεται σε έναν διάδρομο με μανιφέστα που μας προτρέπουν να επαναπροσδιορίσουμε πώς ζούμε με τον μη-ανθρώπινο κόσμο και να οραματιστούμε μέλλοντα που διαμορφώνονται από διαπραγμάτευση και αλληλεξάρτηση. Ζωντανή από πλούτο λεπτομερειών, οι περισσότερες από τις οποίες είναι απολαυστικά ανησυχητικές, αυτή η ατμοσφαιρική και συναρπαστική έκθεση διασφαλίζει ότι δεν θα κοιτάξετε ποτέ ξανά ένα μανιτάρι με τον ίδιο τρόπο. Ανθρωπότητα, προσέξτε: “Το πόδι μας είναι στην πόρτα.”
