Οι διαδηλώσεις της Πρωτοχρονιάς στο Ιράν έλαβαν χώρα στο τέλος ενός έτους που σημαδεύτηκε από πόλεμο, οικονομική πίεση και πολιτική αβεβαιότητα. Το 2025, το Ισραήλ εξαπέλυσε μια δωδεκαήμερη επίθεση στο Ιράν, δολοφονώντας ανώτατους στρατιωτικούς ηγέτες και στοχεύοντας στρατιωτικές και οικονομικές υποδομές. Η επίθεση ακολούθησε πλήγματα των ΗΠΑ σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις σε Fordow, Isfahan και Natanz. Με το έτος να κλείνει, ξέσπασαν διαδηλώσεις στην πρωτεύουσα, Τεχεράνη, καθώς και σε πόλεις της κεντρικής και νοτιοδυτικής χώρας, ξεκινώντας την τελευταία εβδομάδα του 2025 και συνεχίζοντας στις πρώτες ημέρες του 2026.
Αυτές οι διαδηλώσεις δεν ήταν πρωτοφανείς. Η ιρανική κοινωνία έχει δει χιλιάδες συγκεντρώσεις από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, με διαφορετική κλίμακα και συμμετοχή. Με την πάροδο των ετών, οι λόγοι αυτών των κινητοποιήσεων ποίκιλαν, από περιορισμούς στις κοινωνικές και πολιτικές ελευθερίες έως την επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών. Στο Ιράν, οι επαναλαμβανόμενες διαδηλώσεις διαμορφώνονται από την αλληλεπίδραση εγχώριας πολιτικής, διακυβέρνησης, εξωτερικής πολιτικής και τον αντίκτυπο των κυρώσεων, τα οποία μαζί επηρεάζουν τόσο την ανάδυση της δυσαρέσκειας όσο και την αντίδραση του κράτους σε αυτήν, ειδικά υπό το καθεστώς διαρκών κυρώσεων και συνεχιζόμενων εντάσεων με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι διαδηλώσεις που έκλεισαν το έτος ακολούθησαν μια απεργία εμπόρων και ιδιοκτητών παζαριών λόγω της απότομης μείωσης της αγοραστικής δύναμης. Αυτή η επιταχυνόμενη πτώση οφειλόταν στην αύξηση του πληθωρισμού, η οποία αντανακλάται στην υποτίμηση του ιρανικού ριάλ, που έχασε περίπου το 50% της αξίας του, και στην αύξηση της ανεργίας στο 7,5%. Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που οικονομικές δυσαρέσκειες προκάλεσαν αναταραχές. Το 2008, μετά την αύξηση του συντελεστή ΦΠΑ, το παζάρι εξερράγη σε διαμαρτυρίες, αναγκάζοντας την κυβέρνηση του Προέδρου Mahmoud Ahmadinejad να υποχωρήσει από την εφαρμογή του μέτρου. Περιορισμένες διαδηλώσεις ακολούθησαν το 2010, μετά την προσπάθεια της κυβέρνησης Ahmadinejad να επιβάλει νόμο που αύξανε τον συντελεστή φόρου εισοδήματος στο 70%, προτού ξαναυποχωρήσει υπό την λαϊκή πίεση.
Στα κινήματα διαμαρτυρίας του Ιράν σε διαφορετικές περιόδους, οι οικονομικές ανησυχίες εμφανίζονται σταθερά παράλληλα με αιτήματα για μεγαλύτερη κοινωνική ελευθερία, συμπεριλαμβανομένης της αντίθεσης στους υποχρεωτικούς νόμους για την μαντίλα. Αυτά τα ζητήματα προκάλεσαν ευρείες διαδηλώσεις το 2022, μετά τον θάνατο της 22χρονης Mahsa Amini ενώ βρισκόταν υπό κράτηση για τον νόμο της μαντίλας, και τις προσπάθειες των αρχών να την ενοχοποιήσουν για ό,τι συνέβη, προκαλώντας οργή στο κοινό. Ωστόσο, καμία θεμελιώδης μεταρρύθμιση δεν έχει υλοποιηθεί από τις διαδοχικές κυβερνήσεις.
Ο Πρόεδρος Mohammad Khatami (1997–2005) πρότεινε μια εναλλακτική οικονομική στρατηγική που επικεντρωνόταν στη μείωση της εξάρτησης από τα έσοδα του πετρελαίου και την ανάπτυξη μη πετρελαϊκών τομέων για τον μετριασμό του αντίκτυπου των κυρώσεων, οι οποίες συχνά στοχεύουν την πετρελαϊκή βιομηχανία του Ιράν. Αυτά τα μέτρα δεν απέδωσαν, καθώς η πυρηνική κρίση κλιμακώθηκε μετά τη δημοσίευση των πρώτων εικόνων της εγκατάστασης Natanz τον Αύγουστο του 2002, αυξάνοντας την οικονομική πίεση από το εξωτερικό. Από το 2005 έως το 2013, ο Ahmadinejad ακολούθησε μια λαϊκιστική προσέγγιση, επικεντρωμένη στην αναδιανομή των εσόδων από το πετρέλαιο μέσω του λεγόμενου προγράμματος “oil-to-cash”. Αυτή η στρατηγική απέτυχε, αντιμετωπίζοντας αντίσταση από ισχυρά εγχώρια οικονομικά συμφέροντα και το αυστηρότερο καθεστώς κυρώσεων που επιβλήθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, υπό τα ψηφίσματα 1696, 1737, 1747, 1803 και 1929. Αυτά τα μέτρα περιόρισαν το εμπόριο, πάγωσαν χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία και περιόρισαν την πρόσβαση στη διεθνή χρηματοδότηση, βασιζόμενα σε χρόνια μονομερών αμερικανικών κυρώσεων που χρονολογούνται από το 1980.
Καθώς οι διαδηλώσεις έχουν διευρυνθεί σε εύρος με την πάροδο του χρόνου, έχει επανέλθει ένα διαρκές ερώτημα: Σε ποιο βαθμό οι κυρώσεις εξηγούν την οικονομική κρίση του Ιράν, και πού φέρει ευθύνη η διακυβέρνηση; Η οικονομία του Ιράν έχει υποφέρει από μακροχρόνια διαρθρωτικά προβλήματα που δεν έχουν αντιμετωπιστεί από το 1980, καθώς προτεραιότητες που συνδέονται με την επαναστατική ιδεολογία και τα συναφή κόστη έχουν υπερισχύσει της οικοδόμησης μιας ανθεκτικής κρατικής οικονομίας. Η οικονομική και χρηματοοικονομική νομοθεσία δεν συμβάδισε με τις παγκόσμιες εξελίξεις. Ως αποτέλεσμα, το Ιράν απομονώθηκε ολοένα και περισσότερο από τις διεθνείς αγορές, επιδεινώνοντας τις εσωτερικές κρίσεις και ενισχύοντας τον αντίκτυπο των κυρώσεων σε σχεδόν όλους τους τομείς.
Αυτό εγείρει ένα επίμονο ερώτημα για την πολιτική και οικονομική ελίτ του Ιράν: Γιατί οι διαδοχικές κυβερνήσεις απέτυχαν να προωθήσουν οικονομικές πολιτικές και προγράμματα ικανά να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις των κυρώσεων; Στο πλαίσιο αυτό, οι οικονομικές συνεργασίες του Ιράν με την Κίνα, κυρίως η 25ετής στρατηγική συμφωνία συνεργασίας – αξίας 400 δισεκατομμυρίων δολαρίων και που καλύπτει την ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες, τις μεταφορές και τις υποδομές – δεν έχουν αποφέρει οικονομική σταθερότητα. Ούτε η στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία, που υπογράφηκε στις αρχές του 2025 και αποσκοπούσε στην ενίσχυση της συνεργασίας για δύο δεκαετίες, έχει βελτιώσει την οικονομική κατάσταση του Ιράν. Από κοινού, αυτές οι συνεργασίες δεν κατάφεραν να μετριάσουν τις σκληρές συνέπειες των κυρώσεων που επιβλήθηκαν από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ιρανική κοινή γνώμη, όπως αντικατοπτρίζεται στα συνθήματα διαμαρτυρίας, συνδέει εδώ και καιρό την εξωτερική πολιτική, ιδιαίτερα την εμπλοκή του Ιράν στη Μέση Ανατολή, με την εξάντληση του εθνικού εισοδήματος. Η υποστήριξη του Ιράν σε πληρεξούσιους και ένοπλες ομάδες – συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, του Ιράκ και της Υεμένης, καθώς και της Παλαιστίνης – αποτελεί μέρος της περιφερειακής του στρατηγικής, αντλώντας χρηματοδότηση, εκπαίδευση και υλικοτεχνική βοήθεια από την Τεχεράνη. Καθώς οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώνονταν, το σύνθημα “Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος, ας είναι η ζωή μου εξιλαστήριο θύμα για το Ιράν” ακουγόταν επανειλημμένα, αναδεικνυόμενο σε χαρακτηριστικό γνώρισμα των διαδηλώσεων στα τέλη του 2024.
Από τις αρχές του 2025, ωστόσο, αυτή η σύνδεση έχει γίνει λιγότερο πειστική ως εξήγηση για την οικονομική κρίση του Ιράν. Η επιρροή του Ιράν έχει μειωθεί σημαντικά στον Λίβανο, τη Συρία, τη Γάζα και την Υεμένη, αποδυναμώνοντας το επιχείρημα ότι οι περιφερειακές εμπλοκές είναι η κύρια αιτία αποστράγγισης των κρατικών πόρων. Αυτή η μετατόπιση έχει φτάσει στο σημείο που ορισμένοι Ιρανοί στρατιωτικοί αξιωματούχοι ζήτησαν ακόμη και τη Συρία να επιστρέψει περίπου 50 δισεκατομμύρια δολάρια χρέους στο Ιράν – ένας ισχυρισμός που απορρίφθηκε από μέλη της νέας μεταβατικής κυβέρνησης της Συρίας, καθώς προετοιμάζουν νομοσχέδιο αποζημίωσης εναντίον της Τεχεράνης για το κόστος της υποστήριξής της στο καθεστώς κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, αντί να δεχτούν αποπληρωμή.
Για πρώτη φορά, ο Ανώτατος Ηγέτης Ali Khamenei και ο Πρόεδρος Masoud Pezeshkian έχουν δημόσια παραδεχτεί ότι η ευθύνη για την οικονομική κατάσταση του Ιράν δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις κυρώσεις. Αυτή η παραδοχή υπογράμμισε τη συνεχιζόμενη κεντρικότητα των αποτυχιών διακυβέρνησης και διευκρίνισε πώς η ηγεσία ερμηνεύει τις διαδηλώσεις που ακολούθησαν τις ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις το καλοκαίρι του 2025.
**Διαφορετικές αφηγήσεις και κίνδυνοι στο μέλλον**
Η ηγεσία του Ιράν προβάλλει πλέον δύο ανταγωνιστικές αφηγήσεις για να εξηγήσει τις διαδηλώσεις. Η πρώτη, που διατυπώθηκε από τον ανώτατο ηγέτη και τον πρόεδρο, επικεντρώνεται σε αποτυχίες της οικονομικής διακυβέρνησης και αναγνωρίζει ότι οι κυρώσεις από μόνες τους δεν μπορούν να εξηγήσουν το βάθος της κρίσης. Η δεύτερη, που προωθείται από το καθεστώς ασφαλείας, συνεχίζει να τονίζει τον ρόλο εξωτερικών παραγόντων στην υποκίνηση των ταραχών και τη στόχευση του καθεστώτος.
Αυτή η απόκλιση δημιουργεί σύγχυση εντός των κρατικών θεσμών, καθώς η αφήγηση της ασφάλειας ορίζει εμμέσως τις διαδηλώσεις ως υπαρξιακή απειλή. Με αυτόν τον τρόπο, βαθαίνει τις κοινωνικές εντάσεις και διευρύνει το χάσμα μεταξύ του καθεστώτος και της κοινωνίας. Ιστορικά, οι ανησυχίες για την επιβίωση του καθεστώτος ενίσχυσαν τη θέση του καθεστώτος ασφαλείας στην αντιμετώπιση των διαδηλώσεων. Σήμερα, ωστόσο, ένα αλλαγμένο εσωτερικό και περιφερειακό πλαίσιο ασκεί πιέσεις τόσο στις πολιτικές όσο και στις δυνάμεις ασφαλείας να ανταποκριθούν διαφορετικά, εάν θέλει να διασφαλιστεί η επιβίωση του πολιτικού συστήματος.
Ταυτόχρονα, η αυτοπεποίθηση και η στρατιωτική ικανότητα που αισθάνεται το Ισραήλ, σε συνδυασμό με αυτό που οι Ιρανοί ηγέτες αντιλαμβάνονται ως απεριόριστη υποστήριξη από τις ΗΠΑ, έχει επιτρέψει στους Ισραηλινούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να εξετάζουν σοβαρά έναν νέο πόλεμο κατά του Ιράν. Το Ισραήλ έχει ουσιαστικά ξεκινήσει μια δεύτερη στρατιωτική επιχείρηση μέσω μιας σαφούς αφήγησης ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να εμπλουτίσει ουράνιο καθόλου, και ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα πρέπει να διαλυθεί, όπως ακριβώς διαλύθηκε το λιβυκό πυρηνικό πρόγραμμα το 2003. Μια τέτοια σύγκρουση θα στόχευε να καταστήσει το καθεστώς εύθραυστο, πολιτικά, οικονομικά και σε όρους ασφάλειας. Αυτή η προοπτική έχει εντείνει την εσωτερική αντιπαράθεση του Ιράν με την κοινωνία του, αυξάνοντας την πιθανότητα ότι μια παρατεταμένη κατάσταση σύγκρουσης θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε αλλαγή καθεστώτος, ακόμη και αν μόνο με την πάροδο του χρόνου, με δηλωμένο στόχο την οριστική εξουδετέρωση αυτού που το Ισραήλ θεωρεί ως την “ιρανική απειλή”.
