Στο πρόσφατο Singapore Writers Festival, οι Αμερικανοί συγγραφείς Ken Liu και Rebecca F. Kuang έκλεψαν την παράσταση. Οι ομιλίες τους γέμισαν ασφυκτικά, με το κοινό να θέλει να ακούσει τις απόψεις τους για την τεχνητή νοημοσύνη, την εκπαίδευση, ακόμη και την κουζίνα της Σιγκαπούρης. Λίγες ημέρες πριν την έναρξη του δεκαήμερου φεστιβάλ, που ξεκίνησε στις 7 Νοεμβρίου, οι ηγέτες Κίνας και Ηνωμένων Πολιτειών είχαν πραγματοποιήσει κρίσιμες συνομιλίες στη Busan της Νότιας Κορέας, στέλνοντας σήματα συμφιλίωσης εν μέσω μιας έντονης γεωπολιτικής αντιπαλότητας. Παρόλα αυτά, στη Σιγκαπούρη, ελάχιστες ήταν οι ερωτήσεις από αναγνώστες ή τον Τύπο που οδήγησαν τους συγγραφείς να θίξουν το θέμα των σχέσεων ΗΠΑ-Κίνας.
Ο 49χρονος Ken Liu, συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας, και η 29χρονη Rebecca F. Kuang, που γράφει μυθιστορήματα φαντασίας, είναι Κινεζο-αμερικανοί δεύτερης γενιάς. Για πολλούς αναγνώστες, αντιπροσωπεύουν μια νέα γενιά Κινεζο-αμερικανών συγγραφέων που ενσωματώνουν στοιχεία της κινεζικής κουλτούρας στα έργα τους με καινοτόμους τρόπους. Η υπέρβαση της πολιτικής και της ιδεολογίας αποτελεί μια απόκλιση από την προηγούμενη γενιά Κινεζο-αμερικανών συγγραφέων, των οποίων οι καριέρες αναπτύχθηκαν σε πιο ταραγμένες εποχές.
Η εμφάνιση αυτής της νέας γενιάς συγγραφέων, σύμφωνα με τον Christopher Fan, αναπληρωτή καθηγητή Αγγλικής Φιλολογίας στο University of California, Irvine, “σχετίζεται άμεσα με τις μεταβαλλόμενες σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας και τη νέα γεωπολιτική και οικονομική ισχύ της Κίνας”. “Δεν είναι οι διαφωνούντες της εποχής της Τιενανμέν ή οι μετανάστες και έτσι δεν έχουν διαμορφωθεί από την πολιτική εκείνης της εποχής”, προσθέτει. Ο Fan σημειώνει ότι οι αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ, αντίθετα, “έχουν δημιουργήσει περισσότερο χώρο” για νέους συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένων της Kuang και του Liu, επιτρέποντάς τους “να εξερευνήσουν ζητήματα πέρα από μια αμερικανοκεντρική ταυτότητα”.
Η Kuang, σε ηλικία τεσσάρων ετών, μετανάστευσε από την Guangzhou της νότιας Κίνας στις ΗΠΑ με την οικογένειά της. Αυτό συνέβη πριν την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και την επιτυχή της προσπάθεια για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων, όταν η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη του τότε πολυπληθέστερου έθνους του κόσμου είχε μόλις αρχίσει. Η Kuang και η οικογένειά της εγκαταστάθηκαν στο Dallas. Μεγάλωσε στην πόλη του Τέξας, αναδεικνύοντας τις ικανότητές της ως ομιλήτρια κατά τη διάρκεια του λυκείου, πριν σπουδάσει ιστορία στο Georgetown University στην Washington. Ως συγγραφέας, η Kuang έχει αγκαλιάσει κυρίως τη φαντασία, αν και το μυθιστόρημά της “Yellowface” (2023) είναι μια σάτιρα που εμβαθύνει στο θέμα της φυλής και της πολιτισμικής οικειοποίησης.
“Δεν έχω σταθερή πολιτισμική ταυτότητα – είναι πάντα σε ρευστότητα”, δήλωσε η Kuang κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας με τα μέσα ενημέρωσης στο Singapore Writers Festival. “Αρνούμαι να ευθυγραμμιστώ με οποιαδήποτε πολιτισμική οπτική γωνία”, είπε. “Αυτό είναι το ωραίο στο να ζεις στα σύνορα και ανάμεσα σε πολιτισμούς: μπορείς να χορεύεις”. Για την Kuang, η κινεζική ιστορία αποτελεί πολιτισμική έμπνευση παρά προσωπικό βάρος. Ανέφερε στο The New Yorker νωρίτερα φέτος ότι άντλησε έμπνευση για τις ιστορίες φαντασίας της από την οικογενειακή της ιστορία, συμπεριλαμβανομένων των εμπειριών των παππούδων της να αποφεύγουν τις ιαπωνικές δυνάμεις κατά τον Δεύτερο Σινο-ιαπωνικό Πόλεμο που έληξε το 1945, καθώς και την οδύσσειά τους κατά την Πολιτιστική Επανάσταση. Αντί να αποφεύγει τις κινεζικές της ρίζες, η Kuang μετέτρεψε αυτές τις εμπειρίες σε παγκόσμια συγκινητικές ιστορίες που έχουν αιχμαλωτίσει αναγνώστες παγκοσμίως.
Το πρώτο της μυθιστόρημα ήταν το “The Poppy War”, γραμμένο κατά τα φοιτητικά της χρόνια και εκδομένο το 2018, όταν ήταν μόλις 22 ετών. Είναι το πρώτο βιβλίο μιας τριλογίας που απεικονίζει την φανταστική Αυτοκρατορία Nikara, εμπνευσμένη από την ιστορία της Κίνας στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ου αιώνα. Υπάρχουν παραλληλισμοί με τη σφαγή της Ναντζίνγκ του 1937, τα πειράματα της Ιαπωνίας σε ανθρώπους στην μυστική ερευνητική της εγκατάσταση γνωστή ως Μονάδα 731, και ιστορικά πρόσωπα – η ηρωίδα της βασίζεται στον Mao Zedong, τον ιδρυτή της Λαϊκής Δημοκρατίας. Μιλώντας στο φεστιβάλ της Σιγκαπούρης, η Kuang δήλωσε ότι το μυθιστόρημά της “ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με την κινεζική μυθολογία και φιλοσοφία στην κινεζική ιστορία”. Επίσης, αναγνώρισε τη βαθιά επιρροή της κινεζικής λογοτεχνίας πάνω της. “Είμαι αρκετά σίγουρη για τη θέση μου, αφού είμαι Κινεζο-αμερικανίδα”, δήλωσε η Kuang, η οποία είναι υποψήφια διδάκτορας στο Τμήμα Ανατολικών Γλωσσών και Λογοτεχνιών του Yale University.
Ο συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Ken Liu μετακόμισε επίσης στις ΗΠΑ με την οικογένειά του όταν ήταν νέος, σε ηλικία 11 ετών. Η οικογένεια μετανάστευσε από την Lanzhou, στην βορειοδυτική επαρχία Gansu – πρώτα στην Καλιφόρνια και μετά στο Connecticut. Ο Liu σπούδασε στη συνέχεια στο Harvard University, αποφοιτώντας με πτυχίο στην αγγλική φιλολογία. Εργάστηκε ως μηχανικός λογισμικού, στη συνέχεια επέστρεψε στο Harvard και έγινε δικηγόρος, πριν αρχίσει να γράφει πλήρους απασχόλησης. Η βραβευμένη του ιστορία μικρού μήκους “The Paper Menagerie” (2011) είναι το πρώτο έργο μυθοπλασίας που κέρδισε τα βραβεία Hugo, Nebula και World Fantasy. Μια συγκινητική ιστορία για την πολιτισμική απορρύθμιση που βιώνουν οι μετανάστες δεύτερης γενιάς, η ιστορία βασίζεται στην παραδοσιακή κινεζική τέχνη της αναδίπλωσης χαρτιού, γνωστή ως zhezhi.
Ο Liu δήλωσε ότι η έμφαση στη γραφή του ήταν στα πιο καθολικά στοιχεία της κινεζικής κουλτούρας. Ωστόσο, ο Liu – ο οποίος ήταν ο μεταφραστής που έφερε το “The Three-Body Problem” του Liu Cixin στον αγγλόφωνο κόσμο – απέρριψε την πρόταση ότι ήταν πολιτιστικός πρεσβευτής και είπε ότι η ανάγνωση ήταν προσωπική, όχι πολιτική. Σε μια εποχή που η επιστημονική φαντασία θεωρείται μερικές φορές οιωνός τεχνολογικών τάσεων ή γεωπολιτικών εντάσεων, ο Liu αρνήθηκε επίσης να σχολιάσει τις τρέχουσες υποθέσεις. “Γράφω για την αιωνιότητα”, δήλωσε σε μια συνέντευξη στη Σιγκαπούρη.
Στην επική σειρά φαντασίας του, “The Dandelion Dynasty”, ο Liu επανέφερε μια πορεία προς τη νεωτερικότητα που παρέκαμψε την ευρωπαϊκή Αναγέννηση. “Είναι δυνατόν να γράψεις μια ιστορία για τη νεωτερικότητα… που έχει έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης;”, είπε. Για τον Liu, συγκεκριμένα γεγονότα είναι οχήματα για να εξερευνήσει το “συλλογικό ασυνείδητο” και την ανθρώπινη κατάσταση. “Κάθε ιδιαίτερη πολιτισμική εμπειρία είναι καθολική. Το αν κάτι είναι παραδοσιακά ‘κινεζικό’ δεν είναι σχετικό”, δήλωσε ο Liu στο South China Morning Post σε μια προηγούμενη συνέντευξη. “Όλες οι εμπειρίες αντανακλούν το συλλογικό ασυνείδητο και επομένως γίνονται η πηγή των ιστοριών”, είπε. “Νομίζω ότι είναι το ίδιο για όλους τους καλλιτέχνες. Οι ιστορίες που μαθαίνουν βασίζονται στις δικές τους ζωές. Όποια ζωή κι αν ζουν, έχουν αποκτήσει ένα συγκεκριμένο σύνολο εικόνων, λέξεων, μεταφορών και ιδεών. Αλλά αυτό που είναι σημαντικό είναι αν μπορούν να χρησιμοποιήσουν αυτά τα πράγματα για να πουν αυτό που είναι πέρα από αυτά”.
Η Li Yali, λέκτορας στη σχολή ξένων σπουδών στο Nanjing University of Posts and Telecommunications, δήλωσε ότι τόσο ο Liu όσο και η Kuang έχουν πλαισιώσει τη γραφή Κινεζο-αμερικανών “όχι ως περιφερειακή ή αντιπολιτευτική… αλλά ως έναν δυναμικό χώρο όπου το είδος, η υπερεθνική κυκλοφορία και η πολιτισμική μετάφραση αναδιαμορφώνουν ενεργά τα περιγράμματα της σύγχρονης αμερικανικής, κινεζικής, ακόμη και παγκόσμιας λογοτεχνίας”. Σύμφωνα με τον Fan, από το University of California, Irvine, οι απεικονίσεις κινεζικών πολιτισμικών στοιχείων στα έργα της Kuang και του Liu ήταν σε μεγάλο βαθμό ακριβείς, παρά το γεγονός ότι δεν είχαν άμεση εμπειρία της κινεζικής κοινωνίας. Κατά συνέπεια, είπε ότι τα έργα θα μπορούσαν να προσφέρουν μια καλύτερη κατανόηση της κινεζικής κοινωνίας για “τους δυτικούς αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτόν τον πολιτισμό”.
Η παλαιότερη γενιά
Ο Fan δήλωσε ότι η νέα γενιά Κινεζο-αμερικανών συγγραφέων “διαμορφώθηκε σε κάποιο βαθμό από την οικονομική κινητικότητα”. Είπε ότι οι γονείς αυτών των συγγραφέων ήταν συχνά “ακαδημαϊκά και επαγγελματικά ανοδικά κινητοποιημένοι” και “η είσοδός τους στο συγγραφικό επάγγελμα διαμορφώνεται βαθιά από αξίες μεσαίας έως ανώτερης μεσαίας τάξης και επαγγελματική ταυτότητα”. Όμως, για την προηγούμενη γενιά Κινεζο-αμερικανών συγγραφέων, οι οποίοι έχουν περιγραφεί από ορισμένους λογοτεχνικούς κριτικούς ως “η γενιά της Τιενανμέν”, η κατάσταση είναι πολύ πιο περίπλοκη. Για αυτούς, ήταν δύσκολο να ξεφύγουν από την πραγματικότητα της πολιτικής για να κατασκευάσουν έναν νέο κόσμο εντός του πεδίου της μυθοπλασίας.
Πολλοί Κινέζοι συγγραφείς που έγιναν γνωστοί πριν γεννηθούν οι Liu και Kuang, ή κατά τα φοιτητικά τους χρόνια, χρησιμοποίησαν την τέχνη τους για να γίνουν μάρτυρες των πολιτικών και ιστορικών τραυμάτων της πατρίδας τους. Μεταξύ των πιο διακεκριμένων είναι ο Jin Xuefei, που χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Ha Jin και κέρδισε το National Book Award το 1999 για το μυθιστόρημά του “Waiting”. Ο πρώην στρατιώτης του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού έχει δηλώσει ότι η καταστολή των διαδηλώσεων υπέρ της δημοκρατίας στο Πεκίνο το 1989 τον ώθησε να παραμείνει στις ΗΠΑ – όπου έκανε διδακτορικό στο Brandeis University – και να γράψει στα αγγλικά, τη δεύτερη γλώσσα του. Δημοσιεύοντας αγγλόφωνα μυθιστορήματα στις ΗΠΑ, παρέκαμψε τους κινέζικους λογοκριτές και άρχισε να χρονογραφεί την σύγχρονη πολιτική αναταραχή της Κίνας, συμπεριλαμβανομένης της Πολιτιστικής Επανάστασης.
Το βραβευμένο μυθιστόρημά του “Waiting” περιγράφει σχολαστικά τη ζωή ενός στρατιωτικού γιατρού καθώς υπομένει μια 18ετή αναμονή για να εγκρίνει το Κομμουνιστικό Κόμμα το διαζύγιό του. Το μυθιστόρημα του Jin, “War Trash” (2004), το οποίο κέρδισε το βραβείο PEN/Faulkner, απεικονίζει την οδύσσεια ενός Κινέζου στρατιώτη σε ένα στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κορέας. Μια άλλη γνωστή Κινεζο-αμερικανίδα συγγραφέας, η Li Yiyun, έφτασε στις ΗΠΑ το 1996 για να σπουδάσει ανοσολογία αφού αποφοίτησε από το Peking University, πριν στραφεί στη συγγραφή μυθοπλασίας. Τα πρώιμα έργα της Li επίσης αφηγούνταν τις ιστορίες ανθρώπων στα περιθώρια των οποίων οι ζωές επηρεάστηκαν βαθιά από πολιτικές εκστρατείες και μεγάλες αλλαγές πολιτικής στην Κίνα.
Η συλλογή διηγημάτων της που εκδόθηκε το 2005, “A Thousand Years of Good Prayers”, απεικονίζει τις σκληρές πραγματικότητες για όσους έμειναν πίσω από την οικονομική έκρηξη της Κίνας, όπως ένας συνταξιούχος δάσκαλος που τα χάνει όλα στην ασταθή χρηματιστηριακή αγορά. Η Li έχει μετριάσει στοιχεία της κινεζικής κοινωνίας στα πρόσφατα έργα της, και τα κινεζόφωνα έργα της έχουν αποκτήσει ευρεία αναγνώριση στην Κίνα.
“Πολιτικά ψεύδη”
Ωστόσο, υπήρξαν αρκετές διαμάχες γύρω από Κινεζο-αμερικανούς συγγραφείς – πιο πρόσφατα σχετικά με την προσαρμογή του “The Three-Body Problem” στο Netflix, για την οποία ο Liu και ο συγγραφέας Liu Cixin ήταν σύμβουλοι. Ορισμένοι κριτικοί δήλωσαν ότι η πολυεθνική του καστ και η ρητή απεικόνιση της Πολιτιστικής Επανάστασης ήταν γεμάτες ιδεολογικές προκαταλήψεις εναντίον της Κίνας. Νωρίτερα, όταν η τελετή απονομής των βραβείων Hugo διεξήχθη στην Chengdu της Sichuan το 2023 – για πρώτη φορά στην Κίνα – το μυθιστόρημα “Babel” της Kuang αποκλείστηκε αμφιλεγόμενα από τις υποψηφιότητες.
Emails που διέρρευσαν τον επόμενο χρόνο αποκάλυψαν ότι ο διαχειριστής των Hugo, Dave McCarty, είχε προτείνει την αλλαγή της λίστας των φιναλίστ για να αποκλειστούν έργα που επικεντρώνονταν στην Ταϊβάν, το Θιβέτ ή άλλα θέματα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρόβλημα στην Κίνα. Το “Babel”, που εκδόθηκε το 2022, είναι αναμφίβολα το πιο επιτυχημένο μυθιστόρημα της Kuang. Με σκηνικό ένα παράλληλο Όξφορντ, χρησιμοποιεί μια περίπλοκη γλωσσική αφήγηση για να εξετάσει τους μηχανισμούς λειτουργίας της βρετανικής αυτοκρατορικής επέκτασης. Εάν αφαιρέθηκε από τη λίστα των φιναλίστ, μπορεί να ήταν μια περίπτωση όπου οι διοργανωτές ανησυχούσαν υπερβολικά για τις πολιτικές ευαισθησίες στην Κίνα.
Όταν διεξήχθη η τελετή απονομής των βραβείων Hugo, η κινεζική έκδοση του “Babel” είχε ήδη εγκριθεί για έκδοση στην ηπειρωτική χώρα – πράγμα που σημαίνει ότι είχε υποβληθεί σε έλεγχο από τους λογοκριτές για να διασφαλιστεί ότι δεν περιείχε περιεχόμενο που σχετίζεται με ιστορικά ή πολιτικά γεγονότα που θεωρούνται ευαίσθητα από τις κινεζικές αρχές. Στο Douban – την πιο επιδραστική πλατφόρμα αξιολόγησης βιβλίων, ταινιών και μουσικής στην Κίνα – το “Babel” βαθμολογείται με 8 στα 10, με βάση κριτικές από περισσότερους από 7.500 αναγνώστες.
Η Kuang τράβηξε επίσης την προσοχή τον Μάιο φέτος κατά την ομιλία της στην αποφοίτησή της από το Georgetown University, όταν αναφέρθηκε στην καταστολή της Τιενανμέν το 1989 – ένα ταμπού στην ηπειρωτική Κίνα. Αποσπάσματα από την ομιλία της έγιναν viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προκαλώντας επαίνους από τους πιο φιλελεύθερους και κριτική από τους εθνικιστές. Τα κλιπ αφαιρέθηκαν γρήγορα από τους λογοκριτές. Ωστόσο, η Kuang δήλωσε ότι αυτά τα περιστατικά δεν επηρέασαν την ανταπόκριση στο έργο της στην Κίνα. “Ανεξάρτητα από τα πολιτικά ψεύδη που υπάρχουν, έχω λάβει μια πολύ θερμή υποδοχή στην Κίνα”, είπε. Αυτό περιλαμβάνει και την ταραγμένη σχέση μεταξύ Πεκίνου και Washington. “Είναι πολύ σημαντικό να διαχωρίζουμε τους ανθρώπους και τους καλλιτέχνες από ό,τι κάνουν οι κυβερνήσεις τους… όπως ακριβώς δεν θα ήθελα να κριθούν για ό,τι κάνει ο [Donald] Trump, νομίζω ότι το ίδιο ισχύει και για τους Κινέζους αναγνώστες”, είπε η Kuang. “Σε πολλές περιπτώσεις, είμαστε ανίσχυροι απέναντι σε ό,τι κάνουν οι ηγέτες μας, αλλά υπάρχει τεράστια δυνατότητα για προσωπικές συνδέσεις μέσω της αφήγησης που είναι δυνατές εκτός αυτού του πεδίου”.
