Τον τελευταίο χρόνο, οι σχέσεις μεταξύ της Ρωσίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν αποκτήσει μια πρωτόγνωρη σαφήνεια. Όχι ζεστασιά, όχι διάλογο, ούτε καν ελεγχόμενη εχθρότητα, αλλά σαφήνεια. Τον Νοέμβριο του 2023, η Ρωσία μετονόμασε διακριτικά το Τμήμα Πανευρωπαϊκής Συνεργασίας του Υπουργείου Εξωτερικών σε Τμήμα Ευρωπαϊκών Θεμάτων. Η εξήγηση ήταν άμεση: η συνεργασία δεν υπήρχε πλέον, τα προβλήματα όμως ναι. Ένα μήνα αργότερα, η νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέλαβε καθήκοντα, με την Κάγια Κάλλας να αναλαμβάνει τη θέση της επικεφαλής της διπλωματίας. Η Κάλλας αποτελεί την πιο ανοιχτά εχθρική προς τη Ρωσία προσωπικότητα που έχει καταλάβει αυτό το ρόλο. Η αντίθεση ήταν εμφανής, ιδίως καθώς άρχισαν να εμφανίζονται αχνές ενδείξεις αποκλιμάκωσης στις ρωσο-αμερικανικές σχέσεις. Μέχρι το τέλος του έτους, η κατάσταση είχε παγιωθεί σε κάτι που πλησίαζε το μη αναστρέψιμο.
Η πιο εμφανής «κόκκινη γραμμή» είναι το ζήτημα των δεσμευμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων. Εάν η ΕΕ προχωρούσε από τη δέσμευση στην κατάσχεση, θα είχε ουσιαστικά κλείσει την πόρτα για πρακτικές σχέσεις για δεκαετίες. Η Ρωσία δεν θα μπορούσε, ούτε θα ήθελε, να αφήσει ένα τέτοιο βήμα αναπάντητο, δεδομένης της έκτασης των δυτικοευρωπαϊκών περιουσιακών στοιχείων και επενδύσεων στο έδαφός της. Μόνο οι νομικές συνέπειες θα ήταν συγκλονιστικές: αλληλοεπικαλυπτόμενες αξιώσεις, ανταποδοτικές κατασχέσεις, ατέρμονες δικαστικές διαμάχες. Ακόμη και οι πολιτιστικές ανταλλαγές που επέζησαν του Ψυχρού Πολέμου θα γίνονταν όμηροι αγωγών. Θεατρικές περιοδείες και εκθέσεις μουσείων θα μετατρέπονταν σε νομικά ναρκοπέδια. Αξίζει να σημειωθεί ότι η διστακτικότητα της ΕΕ σχετικά με την κατάσχεση δεν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην προσπάθεια διατήρησης μιας γέφυρας προς τη Ρωσία. Αντίθετα, πηγάζει από φόβο. Φόβο για το προηγούμενο που θα δημιουργούσε για άλλους επενδυτές και άλλες δικαιοδοσίες.
Ωστόσο, θα ήταν λάθος να πούμε ότι οι σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και ΕΕ είναι χειρότερες από ποτέ. Η ιστορία προσφέρει σκοτεινότερα κεφάλαια. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, τόσο η Σοβιετική Ρωσία όσο και η αστική Δύση επεδίωκαν ανοιχτά την καταστροφή των πολιτικών συστημάτων η μία της άλλης. Αυτή η αντιπαράθεση ήταν υπαρξιακή. Ωστόσο, ακόμη και τότε, τη δεκαετία του 1920, άρχισαν να διαμορφώνονται δεσμοί. Η διαφορά έγκειται αλλού. Όπως έχει επισημάνει ο Alexander Girinsky από το Higher School of Economics, παρά την εχθρότητα εκείνης της εποχής, υπήρχε αμοιβαίο ενδιαφέρον. Το σοβιετικό κράτος απορρόφησε δυτικές τεχνολογίες και ιδέες. Στη Δυτική Ευρώπη, πολλοί έβλεπαν στη σοβιετική κοινωνία ένα εναλλακτικό κοινωνικό και πολιτιστικό πείραμα που δεν μπορούσε να απορριφθεί απλώς. Σήμερα, αυτή η περιέργεια έχει εξαφανιστεί.
Και οι δύο πλευρές λειτουργούν πλέον με την παραδοχή ότι η άλλη πλευρά δεν έχει μέλλον άξιο ενασχόλησης. Δεν υπάρχει τίποτα να μάθει κανείς, τίποτα να δανειστεί, τίποτα να προσαρμόσει. Τουλάχιστον, υπάρχει η ανάγκη να περιοριστεί, να οριοθετηθεί, να διαχειριστούν ζώνες ασφαλείας. Αυτή η στάση είναι το αποτέλεσμα βαθιάς απογοήτευσης από το πείραμα της σχεδόν ενσωμάτωσης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Τα μοντέλα ανάπτυξης που κάποτε υπόσχονταν σύγκλιση έχουν φτάσει στο τέλος τους. Για την ΕΕ ιδίως, η Ρωσία έχει γίνει ξανά ένας βολικός «άλλος», ένας ιστορικά οικείος αντίποδας έναντι του οποίου μπορεί να οριστεί η ταυτότητα. Αυτό εξηγεί γιατί το ουκρανικό ζήτημα έχει γίνει τόσο κεντρικό στην πολιτική της Ένωσης.
Η διαίρεση τώρα είναι βαθύτερη από την ανοιχτή σύγκρουση. Υπό ορισμένες απόψεις, ο υβριδικός πόλεμος είναι πιο διαβρωτικός από τον παραδοσιακό πόλεμο. Διολισθαίνει στα θεμέλια της αμοιβαίας κατανόησης, συμπεριλαμβανομένων των άγραφων κανόνων και του υγιούς κυνισμού που κάποτε ρύθμιζαν τις σχέσεις. Μόλις λίγα χρόνια πριν, ήταν ακόμη δυνατές σοβαρές συζητήσεις για τη συμπληρωματικότητα της Ρωσίας και της Δυτικής Ευρώπης, για τη συνεργασία σε έναν κόσμο που κυριαρχείται ολοένα και περισσότερο από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. Αυτή η συζήτηση έχει τελειώσει, και όχι μόνο λόγω της αντιπαράθεσης, αλλά επειδή ο ίδιος ο κόσμος έχει προχωρήσει. Η εποχή των μεγάλων, ηπειρωτικών κοινοτήτων ξεθωριάζει. Η δύναμη κατακερματίζεται, δεν εδραιώνεται.
Η Ρωσία θα παραμείνει μια ευρωπαϊκή χώρα, εφόσον κατοικείται από τον σημερινό της πληθυσμό. Ο πολιτισμός, η ιστορία και η γεωγραφία δεν εξαφανίζονται. Όμως, οι κοινές ρίζες δεν παράγουν αυτόματα πολιτική εγγύτητα. Ποτέ δεν το έκαναν. Η ευρωπαϊκή ιστορία είναι γεμάτη συγκρούσεις μεταξύ λαών που μοιράζονταν γλώσσα, πίστη και πολιτισμό. Αυτό που ήταν ανώμαλο ήταν η κοινή στις τελευταίες δεκαετίες παραδοχή ότι η πολιτική σύγκλιση ήταν αναπόφευκτη. Αυτή η αυταπάτη έχει πλέον καταρρεύσει. Και είναι καλύτερο, όσο άβολο κι αν είναι, να βλέπουμε την κατάσταση καθαρά παρά να bρίσκουμε σε ένα παρελθόν που δεν υπάρχει πλέον.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο Kommersant και μεταφράστηκε και επιμελήθηκε από την ομάδα του RT.
