Πριν από δεκαπέντε χρόνια, η αυτοπυρπόληση του Μοχάμεντ Μπουαζιζί στην Τυνησία πυροδότησε ένα πρωτοφανές παν-αραβικό κίνημα διαμαρτυρίας, το οποίο κατέδειξε την έντονη επιθυμία των αραβικών πληθυσμών για πιο δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης. Εκατομμύρια διαδηλωτές σε πολλές χώρες ξεσηκώθηκαν κατά αυταρχικών ηγετών που βρίσκονταν στην εξουσία για δεκαετίες, αμφισβητώντας πολιτικά συστήματα που χαρακτηρίζονταν από καταπίεση, διαφθορά και αποκλεισμό. Τα παράπονα των διαδηλωτών επικεντρώνονταν σε κεντροποιημένες δομές εξουσίας που ευνοούσαν τη διαφθορά και την αδικία, συγκεντρώνοντας τον πλούτο στα χέρια λίγων. Αυτή η ιστορική απαίτηση για αξιοπρέπεια, λογοδοσία και δημοκρατική διακυβέρνηση αντιμετωπίστηκε με βίαιες τακτικές, με πολλούς διαδηλωτές να χάνουν τη ζωή τους, να ξυλοκοπούνται ή να συλλαμβάνονται.
Παρά τις δυσκολίες, το κίνημα υπέρ της δημοκρατίας πέτυχε σημαντικές πρώτες επιτυχίες. Μέσα σε λίγους μήνες, τέσσερις μακροχρόνιοι δικτάτορες – ο Ζιν ελ Αμπιντίν Μπεν Άλι της Τυνησίας, ο Χόσνι Μουμπάρακ της Αιγύπτου, ο Μουαμάρ Καντάφι της Λιβύης και ο Αλί Αμπντουλάχ Σαλέχ της Υεμένης – ανατράπηκαν. Σε χώρες όπως το Μπαχρέιν, η Αλγερία και το Ιράκ, οι κυβερνήσεις κατάφεραν να καταστείλουν τις διαμαρτυρίες, ενώ στη Συρία η αναταραχή εξελίχθηκε σε παρατεταμένο εμφύλιο πόλεμο. Η Αίγυπτος και η Τυνησία ήταν οι μόνες αραβικές χώρες όπου η Αραβική Άνοιξη οδήγησε σε σημαντικές μακροπρόθεσμες επιτυχίες, ξεκινώντας δημοκρατικές μεταβάσεις.
Παρά τα μικτά αποτελέσματα, η Αραβική Άνοιξη θεωρήθηκε ένα επαναστατικό δημοκρατικό γεγονός για μια περιοχή που μαστιζόταν από την τυραννία. Ωστόσο, δεκαπέντε χρόνια αργότερα, είναι σαφές ότι ενώ οι λαϊκές απαιτήσεις για δημοκρατία παραμένουν, οι αυταρχικοί καθεστώτες έχουν μάθει πώς να αποτρέπουν μελλοντικές εξεγέρσεις.
Στην Αίγυπτο και την Τυνησία, οι δημοκρατικές μεταβάσεις φάνηκαν αρχικά επιτυχημένες, με τη σύσταση συντακτικών συνελεύσεων, τη σύνταξη νέων συνταγμάτων και την εκλογή νέων πολιτικών ηγετών. Ωστόσο, τα κινήματα όπως η Μουσουλμανική Αδελφότητα απέκτησαν γρήγορα επιρροή. Παρά τις δυσκολίες, οι δύο χώρες παρουσιάστηκαν ως ελπιδοφόρα μοντέλα αραβικού δημοκρατικού μετασχηματισμού, αποδεικνύοντας ότι ο αυταρχισμός δεν ήταν αναπόφευκτος.
Στην Αίγυπτο, ο “βαθύς κράτος” – ο στρατός, η αστυνομία, οι υπηρεσίες πληροφοριών, η δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης – δεν αποχώρησε ποτέ πλήρως από την πολιτική σκηνή. Το παλιό καθεστώς σαμπόταρε δύο εκλεγμένες κοινοβούλια και, το 2013, ανέτρεψε τον πρώτο δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο, Μοχάμεντ Μόρσι. Η ανατροπή αυτή σηματοδότησε μια πλήρη δημοκρατική οπισθοδρόμηση, με τον Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι να εδραιώνει την εξουσία του, επιβάλλοντας μαζικές δολοφονίες, συλλήψεις, απαγορεύσεις κομμάτων, κλεισίματα μέσων ενημέρωσης, προσχηματικές εκλογές και αναθεώρηση του νομικού και πολιτικού πλαισίου. Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι το αυταρχικό σύστημα που δημιούργησε ο αλ Σίσι είναι πιο δεσποτικό από αυτό του Μουμπάρακ.
Η Τυνησία, αν και ακολούθησε μια παρόμοια πορεία, βίωσε μια παρόμοια οπισθοδρόμηση. Μετά τη σύνταξη νέου συντάγματος και την εκλογή του πρώτου δημοκρατικού προέδρου το 2014, ο πρόεδρος Καΐς Σαΐντ, τον Ιούλιο του 2021, ανέτρεψε τη νεοσύστατη δημοκρατία, επικαλούμενος έκτακτες εξουσίες, απολύοντας τον πρωθυπουργό και αναστέλλοντας το κοινοβούλιο. Έκτοτε, ο Σαΐντ έχει εδραιώσει περαιτέρω την εξουσία του.
Η Αίγυπτος και η Τυνησία έχουν διδαχθεί ένα μάθημα από τις διαμαρτυρίες του 2010-2011: οι δικτατορίες τους δεν ήταν επαρκώς αυταρχικές. Τα πολιτικά και νομικά πλαίσια έχουν επανασχεδιαστεί για να αποτρέψουν την πολιτική ανυπακοή. Στην Αίγυπτο, νόμοι του 2013 και του 2015 απαγορεύουν τις δημόσιες συγκεντρώσεις και χαρακτηρίζουν κάθε πράξη “εκφοβισμού” ως “τρομοκρατία”. Το μετα-2013 καθεστώς της Αιγύπτου έχει επίσης οργανώσει προσχηματικές εκλογές και αναθεώρησε το σύνταγμα για να παρατείνει την εξουσία του αλ Σίσι έως το 2030. Ομοίως, ο Σαΐντ της Τυνησίας έχει ακολουθήσει τα βήματα του αλ Σίσι, αναθεωρώντας το σύνταγμα, επεκτείνοντας τις προεδρικές εξουσίες και καταργώντας τους ελέγχους και τις ισορροπίες.
Τα θεμελιώδη προβλήματα που οδήγησαν στις εξεγέρσεις – διαφθορά, αδικία και οικονομική δυσπραγία – εξακολουθούν να υφίστανται και είναι ίσως πιο πιεστικά σήμερα. Οι αραβικές χώρες συνεχίζουν να έχουν χαμηλές επιδόσεις στον δείκτη αντίληψης διαφθοράς, ενώ η δικαιοσύνη και το κράτος δικαίου παραμένουν προβληματικά. Η οικονομική δυσπραγία, παρά τις εξαιρέσεις στις χώρες του Κόλπου, εξακολουθεί να μαστίζει την περιοχή, με χαμηλό κατά κεφαλήν ΑΕΠ, ελλείψεις τροφίμων και αυξανόμενη φτώχεια.
Παρά την αυταρχική στροφή, η επιθυμία των πολιτών για δημοκρατική διακυβέρνηση παραμένει ισχυρή. Σύμφωνα με τον δείκτη Arab Opinion Index, πάνω από το 70% των Αράβων υποστηρίζει τη δημοκρατία.
Η ανατροπή του Σύρου δικτάτορα Μπασάρ αλ Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024, 14 χρόνια μετά την έναρξη της εξέγερσης εναντίον του, αποδεικνύει ότι η Αραβική Άνοιξη δεν έχει τελειώσει. Πρόσφατες διαδηλώσεις της Γενιάς Ζ στο Μαρόκο αποτελούν περαιτέρω απόδειξη ότι πολλοί Άραβες, ειδικά οι νέοι, είναι πρόθυμοι να αγωνιστούν για αλλαγή.
Οι κυβερνήσεις γνωρίζουν τον κίνδυνο. Το καθεστώς του αλ Σίσι στην Αίγυπτο έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει τους πολίτες κατά των διαδηλώσεων, δηλώνοντας ότι μια επανάληψη της εξέγερσης του 2011 “δεν θα συμβεί ποτέ ξανά”. Ο φόβος είναι έκδηλος, καθώς το αιγυπτιακό “βαθύ κράτος” αποφεύγει να ανοίξει τον πολιτικό χώρο. Πρόσφατα, το καθεστώς έχει επιταχύνει τις προσπάθειες χειραγώγησης εκλογών και επιδιώκει να παρατείνει την εξουσία του αλ Σίσι επ’ αόριστον. Η Αίγυπτος έχει επίσης προσπαθήσει να καταστείλει την αντιπολίτευση στο εξωτερικό, στοχεύοντας μέσα ενημέρωσης και ζητώντας εκδόσεις πολιτικών αντιφρονούντων.
Πέρα από την Αίγυπτο, τα αραβικά κράτη εντείνουν την εσωτερική τους συνεργασία στην ασφάλεια, αναζητώντας άτομα που καταζητούνται σε άλλες χώρες για έκδοση. Αυτές οι ακραίες ενέργειες υπογραμμίζουν την παράνοια: οι αραβικές κυβερνήσεις φαίνεται να κατανοούν ότι αυτή είναι μια διακοπή, όχι ένα τέλος, της Αραβικής Άνοιξης. Η ιστορία υποδηλώνει ότι όταν το κίνημα συνεχιστεί, δεν θα ανακοινωθεί εκ των προτέρων. Ο λαός σχεδόν πάντα έχει τον τελευταίο λόγο, και απλώς δεν ξέρουμε πότε θα επιλέξει να τον εκφράσει.
