Το ταξίδι μου στην πατρίδα μου με οδήγησε, μαζί με τις κόρες μου, στο Μνημείο της Σφαγής της Ναντσίνγκ. Δεν είναι ένα εύκολο μέρος για να επισκεφτείς. Σε σκιερούς χώρους, φωτογραφίες θυμάτων κοσμούν τους τοίχους. Τα ονόματα των νεκρών εκτείνονται σε μαύρη πέτρα. Σε γυάλινες προθήκες βρίσκονται οστά που ξεθάφτηκαν από ομαδικούς τάφους. Ήθελα τα παιδιά μου να μάθουν την ιστορία ειλικρινά, να κατανοήσουν τι προκαλεί ο πόλεμος στους ανθρώπους. Μοιράστηκα ιστορίες που μου είχε αφηγηθεί η γιαγιά μου: καθώς έφευγε από την πόλη, μια βόμβα έπεσε σε έναν κοντινό δρόμο. Μια γειτόνισσα εξαφανίστηκε. Μόνο κομμάτια της είχαν μείνει κολλημένα σε έναν τοίχο. Ωστόσο, όσο μεγαλώνουν τα παιδιά μου, τόσο περισσότερο συνειδητοποιώ ότι στην Ασία, η ιστορία δεν είναι ένα διαπιστωμένο γεγονός, αλλά αμφισβητούμενο έδαφος. Το παρελθόν είναι επίσης ένα όπλο.
Η Ανατολική Ασία παραμένει παγιδευμένη σε αυτό που οι μελετητές αποκαλούν «πολέμους μνήμης». Η Κίνα, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, τρεις γείτονες με βαθύς πολιτιστικούς δεσμούς και τεράστια οικονομική αλληλεξάρτηση, δεν μπορούν ακόμη να συμφωνήσουν σχετικά με την κληρονομιά της στρατιωτικής επιθετικότητας ή το ηθικό νόημα των θηριωδιών του πολέμου. Ένας λόγος είναι ότι η μεταπολεμική Ασία δεν είχε ποτέ μια στιγμή «Νυρεμβέργης». Ενώ οι Δίκες του Τόκιο δίκαζαν ανώτερους ηγέτες, η αμερικανική κατοχή εστίασε στην ανοικοδόμηση της Ιαπωνίας ως συμμάχου στον Ψυχρό Πόλεμο. Γραφειοκράτες, στελέχη των μέσων ενημέρωσης και στρατιωτικοί αξιωματικοί που υπηρέτησαν το πολεμικό κράτος ενσωματώθηκαν σιωπηλά ξανά στη δημόσια ζωή. Η Ιαπωνία ανοικοδομήθηκε γρήγορα, αλλά ο ηθικός της απολογισμός καθυστέρησε.
Η Κίνα και η Νότια Κορέα, αντίθετα, έχτισαν εθνικές ταυτότητες από τα συντρίμμια του τραύματος. Στην Κίνα, η αφήγηση είναι ξεκάθαρη: η Ιαπωνία εισέβαλε, οι Κινέζοι αντιστάθηκαν και το Κομμουνιστικό Κόμμα έσωσε το έθνος. Το μουσείο της Σφαγής της Ναντσίνγκ έχει ακόμη οριστεί ως εθνική βάση πατριωτικής εκπαίδευσης. Σε όλη τη χώρα, μουσεία, σχολικά βιβλία και μνημειώσεις πλαισιώνουν προηγούμενες θηριωδίες ως απόδειξη της ηθικής ορθότητας της Κίνας, ενώ παρουσιάζουν τους επικριτές ως απειλές για την εθνική αξιοπρέπεια. Στη Νότια Κορέα, οι αναμνήσεις της αναγκαστικής εργασίας, της σεξουαλικής δουλείας και της αποικιακής ταπείνωσης παραμένουν θεμελιώδεις. Η Νότια Κορέα και η Κίνα ενίσχυσαν τη νομιμοποίησή τους με τη μνήμη της θυματοποίησης.
Τρία έθνη, τρεις ασύμβατες ιστορίες – η καθεμία συναισθηματικά φορτισμένη και πολιτικά εργαλειοποιημένη. Η εγχώρια πολιτική διατηρεί ζωντανές αυτές τις μνήμες. Για δεκαετίες, τα κινεζικά σχολικά βιβλία υποβάθμιζαν την ιαπωνική βαρβαρότητα για να υποστηρίξουν τη διπλωματική δέσμευση. Αλλά μέχρι τη δεκαετία του 1990, οι εκστρατείες πατριωτικής εκπαίδευσης ενίσχυσαν τα θέματα της ταπείνωσης και της αντίστασης, καθώς η Κίνα αναζητούσε μια ενοποιητική εθνική ιστορία κατά τη διάρκεια ραγδαίων αλλαγών. Στη Νότια Κορέα, το ζήτημα της αναγκαστικής σεξουαλικής σκλαβιάς κατά τη διάρκεια του πολέμου παραμένει μια ηθική πληγή. Οι διοικήσεις κυμαίνονται μεταξύ συμφιλίωσης και αντιπαράθεσης. Ακόμη και όταν υπογράφονταν συμφωνίες, νέες κυβερνήσεις τις ακύρωναν συχνά, υποστηριζόμενες από τη δημόσια οργή. Η μνήμη εδώ δεν είναι απλώς ιστορική· είναι βαθιά προσωπική και άρρηκτα συνδεδεμένη με την εθνική υπερηφάνεια.
Η Ιαπωνία, επίσης, είναι παγιδευμένη σε έναν πολιτικό κύκλο. Πολλοί νέοι Ιάπωνες μπορεί να πιστεύουν: «Δεν ήμασταν ζωντανοί τότε. Γιατί πρέπει να ζητάμε συγγνώμη για πάντα;» Εν τω μεταξύ, η πολιτική δεξιά τροφοδοτεί έναν ήσυχο αναθεωρητισμό που παρουσιάζει την Ιαπωνία ως θύμα παρά ως επιτιθέμενο. Σε αυτήν την αφήγηση, η ντροπή αντικαθίσταται από δυσαρέσκεια. Τίποτα δεν συμβολίζει καλύτερα αυτό από τον Ναό Yasukuni, όπου, μεταξύ των νεκρών του πολέμου, κείτονται 14 εγκληματίες πολέμου της κλάσης Α. Όταν ηγέτες όπως ο Junichiro Koizumi, ο Shinzo Abe και ο Yasuhiro Nakasone επισκέφθηκαν, η Κίνα και η Νότια Κορέα ξεσπούσαν σε οργή. Ακόμη και η σιωπή είναι πολιτικοποιημένη: είτε ένας ηγέτης στέλνει τελετουργικές προσφορές είτε απέχει, κάθε χειρονομία αποκωδικοποιείται για κρυμμένο νόημα. Η νέα κυβέρνηση της Ιαπωνίας έχει αυξήσει περαιτέρω τις εντάσεις. Η προθυμία του Τόκιο να αντιμετωπίσει την ευθύνη του πολέμου – που ποτέ δεν ήταν πολύ ισχυρή – φαίνεται να μειώνεται.
Πρόσφατα, αυτή η μετατόπιση έχει ξεπεράσει τον συμβολισμό. Το σχόλιο του Ιάπωνα πρωθυπουργού Sanae Takaichi, που υπαινίχθηκε ότι το Τόκιο θα μπορούσε να εμπλακεί σε μια σύγκρουση για την Ταϊβάν, συγκλόνισε το Πεκίνο, όχι μόνο για τις στρατηγικές του επιπτώσεις, αλλά επειδή κάθε υπόνοια ανανεωμένης ιαπωνικής στρατιωτικής διεκδικητικότητας ερμηνεύεται ως αποδυνάμωση της μεταπολεμικής μετάνοιας. Σε μια περιοχή όπου η ιστορία είναι άλυτη, ακόμη και η προσανατολισμένη στο μέλλον πολιτική ασφάλειας σύρεται στο παρελθόν. Τα φαντάσματα της δεκαετίας του 1930 ψιθυρίζουν ακόμα. Είναι δελεαστικό να ρωτήσουμε: γιατί η Ασία δεν μπορεί να συμφιλιωθεί όπως η Ευρώπη;
Η συμφιλίωση της Γερμανίας απαιτούσε όχι μόνο οικονομική ανάκαμψη, αλλά και ηθική ανοικοδόμηση – μια σαφή παραδοχή ενοχής. Γερμανοί ηγέτες ζήτησαν συγγνώμη ξεκάθαρα. Η Γαλλία και η Γερμανία παρήγαγαν ακόμη και ένα κοινό ιστορικό εγχειρίδιο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σχεδιάστηκε ως ένα ειρηνευτικό έργο, συνδέοντας πρώην εχθρούς τόσο στενά, ώστε ο πόλεμος να γίνει αδιανόητος. Στην Ασία, τέτοια στιγμή δεν ήρθε. Η Ιαπωνία ζήτησε επανειλημμένα συγγνώμη, αλλά κάποιες φορές φαινομενικά υπό όρους, με προσεκτική διατύπωση, και μερικές φορές υπονομευόμενη από αναθεωρήσεις σχολικών βιβλίων που υποβάθμιζαν τη βαρβαρότητα. Βλέποντας την ασυνέπεια, η Κίνα και η Νότια Κορέα κατηγόρησαν την Ιαπωνία για κακή πίστη. Η δυσαρέσκεια έχει μόνο σκληρύνει.
Η Ανατολική Ασία είναι μία από τις πιο οικονομικά δυναμικές περιοχές του κόσμου, αλλά και μία από τις λιγότερο συναισθηματικά ενσωματωμένες. Εδαφικές διαμάχες μαίνονται. Αμυντικοί προϋπολογισμοί αυξάνονται. Το δημόσιο αίσθημα είναι ευμετάβλητο. Όταν η διπλωματία αποτυγχάνει, η ιστορία αναδύεται σαν φάντασμα που καλείται για μάχη. Το παρελθόν περιμένει πάντα κάτω από την επιφάνεια. Μια νέα γενιά ενηλικιώνεται – παιδιά που δεν έζησαν τον πόλεμο, αλλά κληρονομούν θυμό και θλίψη. Δεν μπορούν να εξιλεωθούν για αμαρτίες που δεν διέπραξαν, παρόλο που τους διδάσκουν να τις θυμούνται σαν να τις διέπραξαν.
Οι κόρες μου συγκλονίστηκαν από αυτό που είδαν. «Πώς μπορούσαν να σκοτώσουν τόσους πολλούς αμάχους;» ρώτησαν. «Πώς μια δημοκρατία όπως η Ιαπωνία θα μπορούσε να ξεπλύνει το παρελθόν της;» Δεν θέλω τα παιδιά μου να μάθουν μίσος. Θέλω να μάθουν ενσυναίσθηση, να καταλάβουν ότι η ειρήνη είναι εύθραυστη και ότι η συμφιλίωση αρχίζει με την αλήθεια. Ωστόσο, εφόσον η περιοχή δεν μπορεί να συμφωνήσει στην ιστορία της, θα αγωνίζεται να διασφαλίσει το μέλλον της. Η Ασία έχει μάθει εξαιρετικά να χτίζει γέφυρες και ουρανοξύστες. Αυτό που ακόμη δεν έχει χτίσει είναι μια κοινή μνήμη, το πιο δύσκολο και απαραίτητο θεμέλιο για διαρκή ειρήνη.
