Η πρόσφατη πρωτοβουλία του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump, με την ονομασία «Board of Peace» (Συμβούλιο Ειρήνης), η οποία αποσκοπεί στην εποπτεία της ανοικοδόμησης της Γάζας, έχει προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν είτε αρνηθεί την πρόσκληση να συμμετάσχουν, είτε απλώς δηλώσει ότι «εξετάζουν» το ενδεχόμενο, επικαλούμενες διάφορες ανησυχίες.
Από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μόνο η Ουγγαρία και η Βουλγαρία έχουν αποδεχτεί την πρόσκληση, γεγονός που αποτελεί μια αξιοσημείωτη ενότητα σε σύγκριση με το 2003, όταν ο τότε Αμερικανός Πρόεδρος George W. Bush είχε ζητήσει τη συμμετοχή των κρατών μελών στην εισβολή στο Ιράκ. Η Ισπανία, η Βρετανία, η Πολωνία, η Τσεχία και η Σλοβακία είπαν «ναι» αρχικά.
Ωστόσο, η Γαλλία απέρριψε την πρόσκληση, υποστηρίζοντας ότι το «Board of Peace» «ξεπερνά το πλαίσιο της Γάζας και εγείρει σοβαρά ερωτήματα, ιδίως όσον αφορά τις αρχές και τη δομή των Ηνωμένων Εθνών, οι οποίες δεν μπορούν να αμφισβητηθούν». Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Donald Trump δεν προσκάλεσε τη Δανία, μια στενή σύμμαχο των ΗΠΑ, μετά από διπλωματική ένταση σχετικά με την απειλή του να καταλάβει τη Γροιλανδία, δανικό έδαφος, με τη βία.
Ο Αμερικανός ηγέτης υπέγραψε τον καταστατικό χάρτη του «Board of Peace» στις 22 Ιανουαρίου στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας, χαρακτηρίζοντάς το «ένα από τα πιο σημαντικά σώματα που έχουν δημιουργηθεί ποτέ». Ωστόσο, για πολλές από τις προσκεκλημένες χώρες, η πρωτοβουλία φαντάζει υπερβολικά «σημαντική» – μια προσπάθεια αντικατάστασης των Ηνωμένων Εθνών, η εντολή των οποίων υποτίθεται ότι καλείται να εκπληρώσει το Συμβούλιο.
Αν και ο Trump δήλωσε ότι πιστεύει ότι ο ΟΗΕ πρέπει να συνεχίσει να υπάρχει, οι πρόσφατες απειλές του υποδηλώνουν ότι δεν θα σεβαστεί τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος απαγορεύει την παραβίαση των συνόρων. Αυτή η εντύπωση ενισχύθηκε από το γεγονός ότι προσκάλεσε τη Ρωσία στο συμβούλιο, εν μέσω της πλήρους κλίμακας εισβολής της στην Ουκρανία.
«Ο Τραμπ σκέφτεται την εσωτερική κατάσταση των ΗΠΑ. Τα πράγματα δεν πάνε καλά. Χρειάζεται μια μεγάλη νίκη ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου», δήλωσε ο Angelos Syrigos, καθηγητής διεθνούς δικαίου στο Πανεπιστήμιο Παντείου στην Αθήνα. Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει περάσει τον πρώτο χρόνο της θητείας του αναζητώντας θριάμβους στην εξωτερική πολιτική που μπορεί να πουλήσει στο εσωτερικό, ανέφερε ο Syrigos, παραθέτοντας την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας Nicolas Maduro, τον βομβαρδισμό του Ιράν και τις προσπάθειές του να τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Ο Trump έχει προσκαλέσει τα μέλη του συμβουλίου να συνεισφέρουν 1 δισεκατομμύριο δολάρια έκαστο για ισόβια συνδρομή, αλλά δεν έχει διευκρινίσει πώς θα δαπανηθούν τα χρήματα. Ο γαμπρός του, Jared Kushner, είναι μέλος του εκτελεστικού συμβουλίου. «Πώς θα λειτουργήσει αυτό το πράγμα; Θα το διαχειριστούν ο Τραμπ και ο γαμπρός του;» διερωτήθηκε ο Syrigos.
Η Catherine Fieschi, πολιτικός επιστήμονας και υπότροφος στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Πανεπιστημίου, πιστεύει ότι υπάρχει και ένας πιο φιλόδοξος γεωπολιτικός στόχος. «Είναι σαν ο Τραμπ να συγκεντρώνει πολύ συνειδητά τις μεσαίες δυνάμεις… για να αποδυναμώσει την ικανότητα αυτών των δυνάμεων να εργάζονται ανεξάρτητα και να συνάπτουν συμφωνίες», ανέφερε.
Παρόμοια με τον «συνασπισμό των προθύμων» του Bush το 2003 κατά του Ιράκ, η πρωτοβουλία του Trump έχει συγκεντρώσει ένα σύνολο χωρών των οποίων τα κοινά χαρακτηριστικά είναι δύσκολο να διακριθούν, από το Βιετνάμ και τη Μογγολία μέχρι την Τουρκία και τη Λευκορωσία. Η Fieschi πιστεύει ότι ο Trump προσπαθεί να ελέγξει τις μεσαίες δυνάμεις για να αποτρέψει άλλες μορφές πολυμερούς συνεργασίας, μια οδό προς την εξουσία που ο Καναδός πρωθυπουργός Mark Carney περιέγραψε στην ομιλία του στο Νταβός, η οποία προσέβαλε τόσο πολύ τον Trump.
«Σε έναν κόσμο ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, οι ενδιάμεσες χώρες έχουν μια επιλογή: [να] ανταγωνίζονται η μία την άλλη για εύνοια, ή να συνδυαστούν για να δημιουργήσουν ένα τρίτο μονοπάτι με αντίκτυπο», είχε πει ο Carney, ενθαρρύνοντας τις χώρες να δημιουργήσουν «διαφορετικούς συνασπισμούς για διαφορετικά ζητήματα» και να αντλήσουν από «τη δύναμη της νομιμότητας, της ακεραιότητας και των κανόνων». Καταδίκασε την «ρήξη στην παγκόσμια τάξη… και την αρχή μιας σκληρής πραγματικότητας όπου η γεωπολιτική μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων δεν υπόκειται σε κανέναν περιορισμό». Μετά την ομιλία, ο Trump ανακάλεσε γρήγορα την πρόσκληση του Καναδά.
Η Fieschi πιστεύει ότι ο στόχος του Trump ήταν να αντιμετωπίσει τις συγκεντρώσεις εξουσίας και νομιμότητας. «Εδώ τους δεσμεύετε σε έναν οργανισμό που κατά κάποιον τρόπο προσφέρει ένα πλαίσιο με τον Trump μέσα και τις ΗΠΑ μέσα, και υποδηλώνει περιορισμούς», είπε η Fieschi. «Δεν είναι τόσο αθώα πολυμερής συνεργασία όσο το να εμποδιστούν οι μεσαίες δυνάμεις να προχωρήσουν στην αντιστάθμιση κινδύνου και στην ικανότητά τους να έχουν οποιοδήποτε είδος αυτονομίας, στρατηγικής και άλλης».
Ταυτόχρονα, είπε, ο Trump πρότεινε ότι το «Board of Peace» «μπορεί να τους δώσει περισσότερη δύναμη από ό,τι έχουν αυτή τη στιγμή στον ΟΗΕ». «Ο Τραμπ πιστεύει ότι αυτό είναι σαν λέσχη γκολφ και επομένως θα χρεώσει ένα τέλος συνδρομής», είπε η Fieschi. «Αν ήταν ένα τέλος ανοικοδόμησης [για τη Γάζα], δεν νομίζω ότι οι άνθρωποι θα δίσταζαν απαραίτητα», σημείωσε, προσθέτοντας ότι το τέλος έμοιαζε με «απλή ολιγαρχική πρόθεση».
Το «Board of Peace» συστήνεται από την Ψήφισμα 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ του περασμένου Νοεμβρίου για την εποπτεία της ανοικοδόμησης της Γάζας. Ορίζεται ως «μεταβατική διοίκηση» που θα υπάρχει μόνο «μέχρι να ολοκληρώσει η Παλαιστινιακή Αρχή (PA) το πρόγραμμα μεταρρυθμίσεών της… και [να μπορεί] να αναλάβει αποτελεσματικά τον έλεγχο της Γάζας».
Ο καταστατικός χάρτης του Trump για το συμβούλιο δεν κάνει καμία αναφορά στη Γάζα, ούτε στη περιορισμένη διάρκεια ζωής του συμβουλίου. Αντ’ αυτού, διευρύνει την εντολή του συμβουλίου σε «περιοχές που επηρεάζονται ή απειλούνται από συγκρούσεις» και δηλώνει ότι «θα διαλυθεί όταν ο Πρόεδρος θεωρεί απαραίτητο ή κατάλληλο».
Η Κίνα, η οποία έχει παρουσιαστεί ως προάγγελος της πολυπολικότητας και αμφισβητίας της παγκόσμιας τάξης υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, απέρριψε την πρόσκληση. «Ανεξάρτητα από το πώς θα εξελιχθεί το διεθνές τοπίο, η Κίνα θα παραμείνει σταθερά δεσμευμένη στην προστασία του διεθνούς συστήματος με τον ΟΗΕ στο επίκεντρο», δήλωσε ο εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών της Κίνας Guo Jiakun την περασμένη εβδομάδα.
Ο ίδιος ο ΟΗΕ φαίνεται να έχει προσβληθεί από το σχέδιο του Trump. «Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ στέκεται μόνο του με την εξουσία που του έχει ανατεθεί από τον Χάρτη να ενεργεί για λογαριασμό όλων των Κρατών Μελών σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας», έγραψε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Antonio Guterres στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τη Δευτέρα 26 Ιανουαρίου. «Κανένα άλλο σώμα ή ad-hoc συνασπισμός δεν μπορεί νόμιμα να απαιτήσει από όλα τα Κράτη Μέλη να συμμορφωθούν με αποφάσεις για την ειρήνη και την ασφάλεια», έγραψε.
Ο Guterres ζητούσε μια μεταρρύθμιση που θα ενίσχυε τη νομιμότητα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, αντικατοπτρίζοντας καλύτερα την ισορροπία δυνάμεων στον κόσμο όπως είναι, 81 χρόνια μετά τη σύστασή του. Ωστόσο, η δήλωσή του μπορεί επίσης να εκληφθεί ως έμμεση κριτική στην εκδοχή του Trump για το «Board of Peace».
Η διαφάνεια και η διακυβέρνηση είναι επίσης προβληματικές. Ο Trump ορίζει τον εαυτό του πρόεδρο του συμβουλίου, με εξουσία να παρακάμπτει όλα τα μέλη. Έχει το δικαίωμα να ορίζει το εκτελεστικό όργανο του συμβουλίου και καθιστά την οικονομική διαφάνεια προαιρετική, δηλώνοντας ότι το συμβούλιο «μπορεί να εξουσιοδοτήσει τη σύσταση λογαριασμών όπως είναι απαραίτητο».
