Στις 7 Δεκεμβρίου, η Δυτική Αφρική παρακολούθησε με κομμένη την ανάσα την εμφάνιση στρατιωτών στην κρατική τηλεόραση του Μπενίν, να ανακοινώνουν την κατάληψη της εξουσίας. Ομάδα υπό τον Λοχαγό Pascal Tigri, αποκαλώντας τους εαυτούς τους “Στρατιωτική Επιτροπή Ανασυγκρότησης”, δήλωσε τον Πρόεδρο Patrice Talon “απομακρυσμένο από το αξίωμα”, ανέστειλε το Σύνταγμα, διέλυσε τους κρατικούς θεσμούς και διέταξε το κλείσιμο των συνόρων.
Οι αναλυτές προετοιμάστηκαν για ένα οικείο σενάριο: αναγκαστική παραίτηση, ηγέτες υπό κράτηση ή κατ’ οίκον περιορισμό, και οι συνηθισμένες καταδίκες από την Αφρικανική Ένωση (AU) και την Οικονομική Κοινότητα Δυτικοαφρικανικών Κρατών (ECOWAS). Όμως, μέχρι το μεσημέρι, οι προσδοκίες αυτές ανατράπηκαν. Μέσα σε λίγες ώρες από τη μετάδοση, ο Υπουργός Εσωτερικών Alassane Seidou ανακοίνωσε ότι η απόπειρα πραξικοπήματος είχε αποτραπεί. Ο Talon επανεμφανίστηκε δημόσια στην τηλεόραση, και οι αρχές ανέφεραν τη σύλληψη τουλάχιστον 14 συνωμοτών, εκ των οποίων 12 στρατιωτικών.
Αυτή η εξέλιξη, αν και σόκαρε την περιοχή, δεν ήταν μια ξαφνική ρήξη, αλλά η ορατή κορύφωση μιας βαθύτερης πολιτικής κρίσης που χτιζόταν για χρόνια. Η απόπειρα πραξικοπήματος αποτέλεσε απλώς το τελευταίο σύμπτωμα. Μετά από αυτήν, η τάξη αποκαταστάθηκε, αλλά όχι η νομιμότητα. Η πραγματική ανατροπή στο Μπενίν – η συστηματική εκμηδένιση της δημοκρατίας του – είχε ήδη συντελεστεί υπό την προεδρία Talon. Η αποτυχημένη απόπειρα κατάληψης απλώς αποκάλυψε ένα πολιτικό σύστημα που είχε ήδη υπονομευθεί εσωτερικά.
Πριν από την ανάληψη της εξουσίας από τον Talon τον Απρίλιο του 2016, το Μπενίν αναγνωριζόταν ευρέως για τις ειρηνικές μεταβιβάσεις εξουσίας, μια κατάσταση που βασιζόταν στη Συνδιάσκεψη του Φεβρουαρίου 1990, η οποία έβαλε τέλος στην καθεστωτική διακυβέρνηση και έθεσε τις βάσεις για ένα πολυκομματικό δημοκρατικό σύστημα. Ο Talon, μεγιστάνας του βαμβακιού, παρουσιάστηκε ως μεταρρυθμιστής στην πρώτη του προεκλογική εκστρατεία, υποσχόμενος πολιτικές, διοικητικές και οικονομικές αλλαγές προς το καλύτερο. Μετά την εκλογή του, η πορεία του άλλαξε. Αντί να ενισχύσει τη δημοκρατία, ο Talon άρχισε να αποδομεί συστηματικά τους δημοκρατικούς θεσμούς που είχαν κάνει το Μπενίν, μια χώρα με σχεδόν 15 εκατομμύρια κατοίκους, γνωστή ως ένα πρώιμο δημοκρατικό παράδειγμα στην Αφρική.
Από το 2016, οι δημοκρατικοί θεσμοί του Μπενίν έχουν αποδυναμωθεί μέσω νομικών ελιγμών, υπονόμευσης της δικαιοσύνης και αναθεώρησης εκλογικών κανόνων για να αποκλειστούν αντίπαλοι από την εξουσία. Ο Talon ξεκίνησε σταδιακά με τον έλεγχο του Συνταγματικού Δικαστηρίου το 2017-18, χρησιμοποιώντας προεδρικές διορισμούς για να δημιουργήσει ένα υπάκουο όργανο. Μέσα σε ένα χρόνο, αυτό θα νομιμοποιούσε τον εκλογικό αποκλεισμό και συνταγματικές αλλαγές που παγίωσαν την εκτελεστική εξουσία.
Η χρονογραμμή της ακραίας πολιτικής οπισθοδρόμησης είναι διδακτική. Η πρώτη αποφασιστική νομική ρήξη ήρθε τον Απρίλιο του 2019, όταν ένας νέος εκλογικός κώδικας εισήγαγε την απαίτηση για “πιστοποιητικό συμμόρφωσης”, εξουσιοδοτώντας τις αρχές να αποκλείσουν ολόκληρες λίστες της αντιπολίτευσης από τις βουλευτικές εκλογές εκείνης της χρονιάς. Ως αποτέλεσμα, μόνο δύο φιλοκυβερνητικά κόμματα, η Προοδευτική Ένωση για την Ανανέωση (UPR) και ο Ρεπουμπλικανικός Συνασπισμός (BR), εμφανίστηκαν στα ψηφοδέλτια των βουλευτικών εκλογών του Απριλίου 2019. Όλα τα κύρια αντιπολιτευτικά μπλοκ, συμπεριλαμβανομένων συμμαχιών που συνδέονταν με τον πρώην Πρόεδρο της Βουλής Bruno Amoussou, ο οποίος κάποτε ήταν σύμμαχος του Talon, αποκλείστηκαν. Η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε ένα κύμα αυθαίρετων συλλήψεων, κρατήσεων και καταστολής ειρηνικών διαδηλωτών και δημοσιογράφων ενόψει της ψηφοφορίας του 2019.
Το κοινό αντέδρασε. Η συμμετοχή στις εκλογές έπεσε από σχεδόν τα δύο τρίτα στην προηγούμενη εκλογική αναμέτρηση μόλις στο 27%. Τους επόμενους μήνες, ξέσπασαν εκτεταμένες διαδηλώσεις στην Cotonou, την Porto-Novo και αλλού. Οι δυνάμεις ασφαλείας απάντησαν με βία, σκοτώνοντας αρκετούς διαδηλωτές και συλλαμβάνοντας δεκάδες. Τον Ιούνιο του 2019, ο πρώην Πρόεδρος Thomas Boni Yayi υπέστη 52 ημέρες κατ’ οίκον περιορισμού για φερόμενη υποκίνηση διαμαρτυρίας κατά των εκλογών. Κατά συνέπεια, το κοινοβούλιο έγινε εντελώς χωρίς αντιπολίτευση, και η αναζωπύρωση της πολιτικής δυσαρέσκειας μετά από αυτή την αναταραχή έγινε επικίνδυνη.
Η μεταμόρφωση ολοκληρώθηκε μέχρι το 2021: Στις προεδρικές εκλογές του Απριλίου, που διεξήχθησαν εν μέσω βίαιων διαδηλώσεων και μποϊκοτάζ από πολλά κόμματα της αντιπολίτευσης, η καταμέτρηση των ψήφων άρχισε υπό ατμόσφαιρα εκφοβισμού, και παρατηρητές της κοινωνίας των πολιτών ανέφεραν εκτεταμένες παρατυπίες, υπογραμμίζοντας πώς είχε αλλάξει το πολιτικό περιβάλλον. Ο Talon κέρδισε την επανεκλογή του με εντυπωσιακό 86% των ψήφων. Μετά από αυτό, κάθε ψευδαίσθηση δημοκρατίας στη χώρα εξαφανίστηκε, και όλος ο πολιτικός ανταγωνισμός ποδοπατήθηκε μέσω πολιτικοποιημένων συλλήψεων, δίκες-παρωδία και μακροχρόνιων φυλακίσεων.
Τον Δεκέμβριο του 2021, ο συνταγτολόγος Joel Aivo, γνωστός αντίπαλος του Προέδρου Patrice Talon, καταδικάστηκε σε 10 χρόνια από το Δικαστήριο για την Καταστολή Οικονομικών Εγκλημάτων και Τρομοκρατίας (CRIET) αφού κρίθηκε ένοχος για συνωμοσία κατά του κράτους και ξέπλυμα χρήματος. Λίγες ημέρες αργότερα, το ίδιο δικαστήριο καταδίκασε άλλη μια αντίπαλο του Talon, την πρώην Υπουργό Δικαιοσύνης Reckya Madougou, σε 20 χρόνια για “συνέργεια σε τρομοκρατικές πράξεις” σε μια ετυμηγορία που οι δικηγόροι της και διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων χαρακτήρισαν ως πολιτικά υποκινούμενη. Μέχρι το 2022, περισσότεροι από 50 πολιτικοί της αντιπολίτευσης είχαν φυλακιστεί με κατηγορίες που κυμαίνονταν από τρομοκρατία έως οικονομική σαμποτάζ, συμπεριλαμβανομένων 30 που αφέθηκαν ελεύθεροι κατά την επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου Emmanuel Macron το 2022, αν και οι υψηλού προφίλ ηγέτες Aivo και Madougou παρέμειναν φυλακισμένοι.
Η καταστολή, ωστόσο, ήταν μόνο ένα μέρος του σχεδίου. Ακολούθησε η θεσμική παγίωση. Λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την απόπειρα πραξικοπήματος, στις 16 Νοεμβρίου, το κοινοβούλιο ψήφισε τροπολογίες που επέκτειναν τις προεδρικές και νομοθετικές θητείες από πέντε σε επτά χρόνια και δημιούργησαν μια μερικώς διορισμένη γερουσία. Η τροπολογία, αν και διατήρησε το όριο δύο θητειών για τον πρόεδρο, ψηφίστηκε με 90 ψήφους υπέρ και 19 κατά. Βουλευτές της αντιπολίτευσης επέκριναν τόσο την χρονική στιγμή όσο και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της, υποστηρίζοντας ότι θα διατάρασσε το πολιτικό ημερολόγιο και θα αναδιατάξει την ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των κρατικών θεσμών. Όταν αυτές οι προειδοποιήσεις εκφράστηκαν, η ζημιά είχε ήδη γίνει.
Έτσι, οι στρατιώτες που εμφανίστηκαν στην τηλεόραση και διεκδίκησαν την εξουσία πριν από δύο ημέρες δεν κατέστρεψαν τη δημοκρατία του Μπενίν. Αποκάλυψαν πόσο είχε ήδη διαβρωθεί. Το Μπενίν εντάσσεται σε μια ευρύτερη αφρικανική τάση επέκτασης θητειών στη Ζιμπάμπουε, το Τόγκο, συνταγματικές συγκρούσεις στη Ζάμπια, και τον φόβο στρατιωτικής επέμβασης που βίωσαν το Μάλι, ο Νίγηρας και η Μπουρκίνα Φάσο.
Η κοινή γνώμη υπογραμμίζει το δίλημμα. Η τελευταία έρευνα του Afrobarometer σε 39 αφρικανικές χώρες διαπιστώνει ότι ενώ το 66% εξακολουθεί να προτιμά τη δημοκρατία, πάνω από το ήμισυ θεωρεί πλέον αποδεκτή τη στρατιωτική επέμβαση όταν οι ηγέτες καταχρώνται την εξουσία τους. Στο Μπενίν, όπως και αλλού, η εμπιστοσύνη στον στρατό υπερβαίνει τώρα την εμπιστοσύνη στους πολιτικούς θεσμούς, εν μέσω φθίνουσας πίστης στις εκλογές και τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Δικαστήρια που ευρέως θεωρούνται πολιτικοποιημένα και εκλογές χωρίς αξιοπιστία έχουν διαβρώσει την αίσθηση της δράσης των ψηφοφόρων.
Τα πραξικοπήματα σπάνια προκύπτουν αυθόρμητα από στρατιωτικά στρατόπεδα. Αντιθέτως, ακολουθούν τη συστηματική διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών μέσω δικαστικής αιχμαλωσίας, εκλογικής χειραγώγησης και συνταγματικών αλλαγών που παγιώνουν τους εν ενεργεία. Οι εκλογές εξακολουθούν να διεξάγονται, και τα δικαστήρια εξακολουθούν να συνεδριάζουν, αλλά πλέον δεν λειτουργούν ως εργαλεία λογοδοσίας. Εξυπηρετούν ως τη διαδικαστική μορφή ενός συστήματος που έχει κενωθεί από πολιτικό ανταγωνισμό και επιλογή. Όταν οι πολιτικοί θεσμοί καταρρέουν, οι στρατιωτικοί εκμεταλλεύονται το κενό. Δεν το επιδιορθώνουν. Στο Μπενίν, αυτή η εξέλιξη είναι αδιαμφισβήτητη.
Η AU και η ECOWAS καταδίκασαν την απόπειρα πραξικοπήματος και δεσμεύτηκαν για υποστήριξη της συνταγματικής τάξης, αλλά απέφυγαν κυρώσεις, συνεχή διαμεσολάβηση ή δεσμευτικές εγγυήσεις εκλογικής παρέμβασης. Σήμερα, η δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην Αφρική παράγει δηλώσεις, όχι συνέπειες. Η αποτυχία της απόπειρας πραξικοπήματος στο Μπενίν δεν θα φέρει σταθερότητα. Αντιθέτως, η αποτυχημένη απόπειρα κινδυνεύει να επιταχύνει την αστικοποίηση και να προκαλέσει περαιτέρω αναταραχή. Οι συνωμότες δήλωσαν ότι οι λόγοι τους πήγαζαν από αποτυχίες πολιτικής. Ανέφεραν τον χειρισμό από τον Talon της απειλής από μαχητές που συνδέονται με την al-Qaeda και την ISIL (ISIS) στο βόρειο Μπενίν, την παραμέληση των πεσόντων στρατιωτών και των οικογενειών τους, και τις αντιδημοφιλείς αποφάσεις για φόρους και δαπάνες.
Η πραγματική ανάκαμψη απαιτεί την αντιστροφή ετών δημοκρατικής οπισθοδρόμησης. Πολιτικοί κρατούμενοι πρέπει να ελευθερωθούν, ειδικά δικαστήρια να καταργηθούν ή να μεταρρυθμιστούν, και άδικοι εκλογικοί νόμοι να καταργηθούν. Οι εκλογικές επιτροπές χρειάζονται πλήρη ανεξαρτησία από την εκτελεστική εξουσία. Το ίδιο το Σύνταγμα χρειάζεται μια ανοιχτή, χωρίς αποκλεισμούς αναθεώρηση, με την κοινωνία των πολιτών, τις ομάδες της αντιπολίτευσης και τους ανεξάρτητους θεσμούς στο τραπέζι. Αυτά τα αιτήματα δεν είναι ριζοσπαστικά. Αντιπροσωπεύουν το δημοκρατικό ελάχιστο απαραίτητο για τη νομιμότητα και τη σταθερότητα.
Ο Talon ανέλαβε την εξουσία ως η δημοκρατική ελπίδα του Μπενίν, ένας επιχειρηματίας που υποσχέθηκε να εκκαθαρίσει τη διακυβέρνηση και να εκσυγχρονίσει το κράτος. Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, ενσαρκώνει την επιστροφή του ισχυρού άνδρα της Αφρικής μετά την ανεξαρτησία: μια επιστροφή σε μια εποχή ελέγχου, φόβου και κατασχεμένης δυνατότητας. Αυτό που έκανε ο Talon μέσω του νόμου δεν είναι λιγότερο βίαιο από αυτό που προσπάθησαν οι στρατιώτες με τα όπλα στις 7 Δεκεμβρίου. Ωστόσο, το παράθυρο του Μπενίν για μεταρρύθμιση παραμένει ανοιχτό. Μόλις και μετά βίας.
