Στη Γκάμπια, οι επιζώντες των φρικτών παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια της 22ετούς διακυβέρνησης του Γιαχία Τζαμέ, διεκδικούν κάτι περισσότερο από χρηματικές αποζημιώσεις. Ζητούν την απόδοση δικαιοσύνης και την τιμωρία των υπευθύνων για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν, καθώς τα χρήματα δεν μπορούν να αναπληρώσουν την απώλεια και τα τραύματα.
Ο Γιουσούφα Μμπιέ, ο οποίος παραμένει σε αναπηρικό αμαξίδιο από την εφηβεία του μετά τον πυροβολισμό του από παραστρατιωτικούς το 2000, εκφράζει τη θλίψη του: «Είμαι καταβεβλημένος σε αυτό το στάδιο της ζωής μου. Δεν μπορώ να κάνω τίποτα μόνος μου χωρίς τη βοήθεια της οικογένειάς μου.» Ο πατέρας του, που πέθανε το 2013, επιθυμούσε να δει τον Τζαμέ να λογοδοτεί, κάτι που δεν συνέβη. Η γηράσκουσα μητέρα του, ανήσυχη, φοβάται ότι θα πεθάνει πριν δει δικαίωση.
Μετά την αυτοεξορία του Τζαμέ στην Ισημερινή Γουινέα το 2017, η Γκάμπια ίδρυσε την Επιτροπή Αλήθειας, Συμφιλίωσης και Αποζημιώσεων (TRRC) για τη διερεύνηση των εγκλημάτων. Η επιτροπή τεκμηρίωσε χιλιάδες παραβιάσεις και πρότεινε ποινικές διώξεις και αποζημιώσεις. Ενώ ορισμένοι δράστες έχουν δικαστεί, άλλοι παραμένουν εκτός χώρας. Η Επιτροπή Αποζημιώσεων, με προϋπολογισμό 40 εκατομμυρίων νταλάσι (περίπου 550.000 δολάρια) για πέντε χρόνια, έχει αρχίσει να καταβάλλει αποζημιώσεις. Ωστόσο, για πολλούς επιζώντες, τα χρήματα δεν ισοδυναμούν με δικαιοσύνη.
Ο Μαμούντου Σίλα, του οποίου ο αδελφός, Στρατιώτης Αμαντού Σίλα, εκτελέστηκε το 1994 με ψευδείς κατηγορίες, δηλώνει: «32 χρόνια μετά, οι πληγές μας είναι τόσο νωπές σαν να συνέβη χθες.» Η οικογένειά του έλαβε 600.000 νταλάσι (8.170 δολάρια) ως αποζημίωση, αλλά τονίζει: «Αυτό που πραγματικά θέλουμε είναι δικαιοσύνη. Θέλουμε τον Τζαμέ και όσους ευθύνονται για τη δολοφονία του αδελφού μου να λογοδοτήσουν.»
Ο Γιουσούφα Μμπιέ, ο οποίος είχε επιστρέψει προηγουμένως μια αποζημίωση 19.000 νταλάσι (259 δολάρια), αναζητά ιατρική περίθαλψη, όχι μετρητά. Η υπόσχεση του Προέδρου Αντάμα Μπάροου για κάλυψη των ιατρικών του εξόδων, που δόθηκε το 2017, παραμένει ανεκπλήρωτη.
Δυστυχώς, πολλοί επιζώντες δεν έζησαν για να λάβουν αποζημιώσεις ή να δουν δικαιοσύνη. Ο Φέμι Πίτερς, ακτιβιστής που φυλακίστηκε επί Τζαμέ, πέθανε το 2018 περιμένοντας δικαίωση. Ο γιος του, Ολουφέμι Πίτερς, δηλώνει: «Καμία αποζημίωση δεν θα φέρει πίσω τον πατέρα μου. Η μόνη λύτρωση είναι να δούμε αυτούς που ευθύνονται να λογοδοτούν.» Παρόμοια, η Νογκόι Ντζιέ, που φυλακίστηκε και βασανίστηκε, πέθανε το 2023, χωρίς να δει δικαιοσύνη.
Η προσπάθεια να δικαστεί ο Τζαμέ είναι περίπλοκη, καθώς βρίσκεται αυτοεξόριστος. Ωστόσο, το 2024, η Γκάμπια ίδρυσε Ειδική Εισαγγελική Αρχή και Μηχανισμούς Λογοδοσίας, ενώ ετοιμάζεται και ένα Υβριδικό Ειδικό Δικαστήριο με υποστήριξη της ECOWAS. Διεθνή δικαστήρια έχουν ήδη δράσει, με καταδίκες πρώην στελεχών του καθεστώτος του Τζαμέ σε Ελβετία, Γερμανία και Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο Κέμπα Τζόμε, επικεφαλής του Κέντρου Θυμάτων Παραβιάσεων Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Γκάμπιας, τονίζει ότι οι θάνατοι των θυμάτων που περίμεναν δικαιοσύνη δείχνουν πώς η καθυστερημένη δικαιοσύνη αποτυγχάνει. Ο δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων Ιμράν Ντάρμποε, αν και χαιρετίζει τις αποζημιώσεις, προειδοποιεί ότι δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη δικαιοσύνη. «Η εξορία δεν είναι ατιμωρησία», δηλώνει, υπογραμμίζοντας ότι ο Τζαμέ περιβάλλεται από μηχανισμούς λογοδοσίας.
Αν και 248 από τους 1.009 αναγνωρισμένους δικαιούχους αποζημίωσης έχουν λάβει πλήρη πληρωμή, πολλοί, όπως οι οικογένειες των 54 μεταναστών που εκτελέστηκαν το 2005, εξακολουθούν να περιμένουν. Η εκταφή των λειψάνων του Στρατιώτη Αμαντού Σίλα το 2019, δεν έφερε την τελική λύτρωση, καθώς τα οστά παραμένουν σε νεκροτομείο, περιμένοντας να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία. Η μητέρα του, που πέθανε το 2024, πέθανε επίσης περιμένοντας.
Καθώς η Γκάμπια προχωρά στην εύθραυστη μετάβαση από τη δικτατορία στη δημοκρατία, οι επιζώντες υπογραμμίζουν την ανάγκη αντιμετώπισης του παρελθόντος πριν να είναι αργά. Ο Γιουσούφα Μμπιέ, καθώς επιστρέφει στο σπίτι του, αναρωτιέται: «Οι άνθρωποι λένε ότι η δικαιοσύνη έρχεται. Αλλά θα φτάσει ποτέ;»
