Καθώς οι συνομιλίες μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν για τον τερματισμό του πολέμου εντείνονται, ένα κεντρικό ζήτημα έχει αναδειχθεί ως κύριο σημείο διαφωνίας: τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία της Τεχεράνης που φυλάσσονται σε άλλες χώρες. Η ιρανική οικονομία βρίσκεται σε δυσχερή θέση εδώ και χρόνια, λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβάλει οι ΗΠΑ και άλλες χώρες. Οι κυρώσεις αυτές, που ισχύουν από το 1979, αρχικά για την κράτηση ομήρων στην αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη μετά την Ισλαμική Επανάσταση, και στη συνέχεια ενισχύθηκαν λόγω των πυρηνικών προγραμμάτων και των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν, έχουν περιορίσει την ικανότητα της Τεχεράνης να έχει πρόσβαση στα δικά της κεφάλαια, όπως τα έσοδα από πωλήσεις πετρελαίου, τα οποία είναι παγωμένα σε ξένες τράπεζες.
Ο Πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, δήλωσε στις 10 Απριλίου, πριν από τον πρώτο γύρο συνομιλιών για κατάπαυση του πυρός στο Πακιστάν, ότι τα ιρανικά παγωμένα περιουσιακά στοιχεία (έσοδα παγωμένα σε ξένες τράπεζες) πρέπει να απελευθερωθούν πριν από οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις. Μια ημέρα αργότερα, κατά τη διάρκεια των συνομιλιών για κατάπαυση του πυρός στην πρωτεύουσα του Πακιστάν, Ισλαμαμπάντ, εμφανίστηκαν αναφορές ότι η Ουάσινγκτον είχε συμφωνήσει να ξεπαγώσει τουλάχιστον ορισμένα από τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία που κρατούνται εκτός της χώρας. Ωστόσο, η κυβέρνηση των ΗΠΑ απέρριψε γρήγορα αυτές τις αναφορές, επιμένοντας ότι τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία παραμένουν παγωμένα. Με τις συνομιλίες να αναμένεται να συνεχιστούν τις επόμενες ημέρες, πριν από τη λήξη της τρέχουσας κατάπαυσης του πυρός μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν νωρίς το πρωί της 22ας Απριλίου στη Μέση Ανατολή, η ένταση αυτή αναμένεται να επανεμφανιστεί.
Πόσα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία είναι παγωμένα, γιατί η Τεχεράνη δεν μπορεί να τα προσεγγίσει, πού βρίσκονται αυτά τα κεφάλαια αυτή τη στιγμή και γιατί είναι σημαντικά για το Ιράν; Ενώ το ακριβές ποσό των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων παραμένει ασαφές, επίσημες ιρανικές αναφορές και ειδικοί έχουν τοποθετήσει το συνολικό ποσό των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό σε πάνω από 100 δισ. δολάρια. Ο Φρέντερικ Σνάιντερ, ανεξάρτητος ανώτερος ερευνητής στο Middle East Council on Global Affairs, δήλωσε στο Al Jazeera ότι αυτά τα περιουσιακά στοιχεία αντιστοιχούν περίπου σε τέσσερις φορές τα ετήσια έσοδα του Ιράν από την πώληση υδρογονανθράκων. “Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό ποσό, ειδικά για μια κοινωνία που υποφέρει εδώ και δεκαετίες από τις κυρώσεις υπό την ηγεσία των ΗΠΑ”, είπε. Ωστόσο, πρόσθεσε ότι παραμένει ασαφές αν οι ΗΠΑ – ακόμη και αν απελευθερώσουν αυτά τα περιουσιακά στοιχεία – θα θέσουν όρους για τη χρήση τους. “Το Ιράν έχει σίγουρα τρομερή ανάγκη τα περιουσιακά στοιχεία, αλλά δεδομένης της χαοτικής ιστορίας των κυρώσεων και της έλλειψης ειδικών από την πλευρά των ΗΠΑ για τη διαπραγμάτευση των λεπτομερειών, το Ιράν είναι σκεπτικό”, ανέφερε.
Ο Τζέικομπ Λιου, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Οικονομικών επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, δήλωσε το 2016 ότι το Ιράν δεν θα μπορούσε να έχει πρόσβαση σε όλα τα παγωμένα περιουσιακά του στοιχεία, ακόμη και αν όλες οι κυρώσεις έληγαν. Εκείνη την εποχή, το Ιράν είχε συνάψει μια ιστορική συμφωνία με τις ΗΠΑ και άλλες χώρες, περιορίζοντας το πυρηνικό του πρόγραμμα με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων. Ο Λιου είχε δηλώσει στο Κογκρέσο ότι στην πραγματικότητα, το Ιράν θα μπορούσε να έχει πρόσβαση το πολύ στο ήμισυ των παγωμένων του περιουσιακών στοιχείων, καθώς τα υπόλοιπα είχαν ήδη δεσμευτεί για προηγούμενες επενδύσεις ή για αποπληρωμές δανείων. Επί του παρόντος, το βασικό αίτημα της Τεχεράνης στις συνομιλίες για κατάπαυση του πυρός είναι η απελευθέρωση τουλάχιστον 6 δισ. δολαρίων από τα παγωμένα της περιουσιακά στοιχεία, ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Τι είναι τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία; Όταν τα κεφάλαια, η περιουσία ή οι τίτλοι ενός προσώπου, μιας εταιρείας ή της κεντρικής τράπεζας μιας χώρας διακρατούνται προσωρινά από τις αρχές ενός άλλου έθνους ή ενός παγκόσμιου οργανισμού, αυτό συνιστά πάγωμα περιουσιακών στοιχείων. Αυτό περιορίζει την ικανότητα των ιδιοκτητών να πωλήσουν αυτά τα περιουσιακά στοιχεία λόγω κυρώσεων, δικαστικών αποφάσεων ή άλλων ρυθμιστικών λόγων. Τα περιουσιακά στοιχεία μπορούν να παγώσουν από δικαστήριο, από άλλη χώρα ή διεθνή οργανισμό ή από τραπεζικό ίδρυμα. Επισήμως, οι χώρες δηλώνουν ότι παγώνουν τα περιουσιακά στοιχεία μιας άλλης χώρας ή εταιρείας λόγω κατηγοριών για εγκληματικές δραστηριότητες, ξέπλυμα χρήματος ή παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Ωστόσο, οι επικριτές της πρακτικής επισημαίνουν τη μεροληπτική χρήση της για τη στοχοποίηση αντιπάλων της Δύσης – το Ισραήλ, για παράδειγμα, έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένες κατηγορίες για παραβιάσεις δικαιωμάτων, διεξαγωγή παράνομων πολέμων και διάπραξη απαρτχάιντ. Ωστόσο, τα περιουσιακά του στοιχεία στο εξωτερικό δεν έχουν παγώσει από καμία χώρα. Αντίθετα, το Ιράν, η Ρωσία, η Βόρεια Κορέα, η Λιβύη, η Βενεζουέλα και η Κούβα είναι μερικές από τις χώρες των οποίων τα περιουσιακά στοιχεία έχουν παγώσει από ξένες κυβερνήσεις. Το κοινό νήμα που τις συνδέει όλες: αντιτίθενται – ή έχουν αντιτεθεί – στην αμερικανική κυριαρχία στη διεθνή τάξη.
Σύμφωνα με τα αρχεία της κυβέρνησης των ΗΠΑ, το πρώτο πάγωμα περιουσιακών στοιχείων έλαβε χώρα τον Νοέμβριο του 1979, όταν ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζίμι Κάρτερ, δήλωσε ότι το Ιράν «αποτελεί ασυνήθιστη και εξαιρετική απειλή για την εθνική ασφάλεια, την εξωτερική πολιτική και την οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών». Εκείνη την εποχή, Ιρανοί φοιτητές κρατούσαν ομήρους 66 Αμερικανούς πολίτες στην πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη. Ο τότε υπουργός Οικονομικών, Γουίλιαμ Μίλερ, δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι τα ρευστά περιουσιακά στοιχεία του Ιράν εκείνη την εποχή ανέρχονταν σε λιγότερο από 6 δισ. δολάρια, εκ των οποίων το μεγαλύτερο μέρος ήταν 1,3 δισ. δολάρια σε γραμμάτια του Υπουργείου Οικονομικών που κατείχε η Federal Reserve Bank of New York. Το 1981, οι Συμφωνίες της Αλγερίας, που μεσολαβήθηκαν από την Αλγερία μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, οδήγησαν στην απόψυξη από τις ΗΠΑ σημαντικού μέρους αυτών των περιουσιακών στοιχείων σε αντάλλαγμα για την απελευθέρωση από το Ιράν των 52 Αμερικανών αιχμαλώτων που κρατούνταν ακόμη στην Τεχεράνη.
Τα επόμενα χρόνια, ωστόσο, οι σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν συνέχισαν να επιδεινώνονται, με την Ουάσινγκτον να ανησυχεί για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Το Ιράν ανέκαθεν υποστήριζε ότι το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου του είναι αποκλειστικά για πολιτικούς ενεργειακούς σκοπούς, παρά τον εμπλουτισμό ουρανίου πολύ πέραν του απαιτούμενου ορίου για αυτό. Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ έχουν κατηγορήσει επανειλημμένα το Ιράν για εμπλουτισμό ουρανίου με σκοπό την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους, ιδίως η Ευρώπη, έχουν επιβάλει πολλαπλούς γύρους κυρώσεων στη χώρα, παρόλο που το Ισραήλ – η μόνη χώρα της Μέσης Ανατολής που πιστεύεται ευρέως ότι διαθέτει ήδη πυρηνικά όπλα που κατασκευάστηκαν μέσω ενός μυστικού προγράμματος – δεν έχει αντιμετωπίσει παρόμοια έλεγχο. Το 2015, το Ιράν σύναψε μια συμφωνία με τις παγκόσμιες δυνάμεις, διαπραγματευόμενη από τις ΗΠΑ υπό τον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα, γνωστή ως Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA). Σύμφωνα με τη συμφωνία, η Τεχεράνη συμφώνησε να μειώσει το πυρηνικό της πρόγραμμα και, ως αποτέλεσμα, ανέκτησε την πρόσβαση στα περισσότερα από τα περιουσιακά της στοιχεία στο εξωτερικό εκείνη την εποχή.
Όμως, το 2018, κατά τη διάρκεια της πρώτης του θητείας ως προέδρου, ο Ντόναλντ Τραμπ απέσυρε μονομερώς τις ΗΠΑ από τη συμφωνία, χαρακτηρίζοντάς την «μονόπλευρη» και επαναφέροντας τις κυρώσεις κατά του Ιράν, παγώνοντας ξανά τα ξένα του περιουσιακά στοιχεία. Το 2023, οι ΗΠΑ και το Ιράν κατέληξαν σε συμφωνία ανταλλαγής κρατουμένων, με την Τεχεράνη να απελευθερώνει πέντε Αμερικανο-Ιρανούς πολίτες με αντάλλαγμα την απελευθέρωση από τις ΗΠΑ πολλών Ιρανών που κρατούνταν στη χώρα, και την παραχώρηση στο Ιράν πρόσβασης σε δισεκατομμύρια δολάρια σε παγωμένα κεφάλαια. Τα εν λόγω κεφάλαια ήταν 6 δισ. δολάρια σε έσοδα από πετρέλαιο που είχαν παγώσει στη Νότια Κορέα λόγω κυρώσεων των ΗΠΑ. Σύμφωνα με το σχέδιο, τα χρήματα μεταφέρθηκαν στο Κατάρ για επίβλεψη. Ωστόσο, τον επόμενο χρόνο, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Τζο Μπάιντεν, επέβαλε νέες κυρώσεις στο Ιράν ως απάντηση στην επίθεση με πυραύλους και drones κατά του Ισραήλ, οδηγώντας στην εκ νέου απώλεια πρόσβασης του Ιράν σε αυτά τα περιουσιακά στοιχεία στη Ντόχα. Εκτός από τις ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης παγώσει εν μέρει περιουσιακά στοιχεία της ιρανικής κεντρικής τράπεζας με την αιτιολογία ότι το Ιράν φέρεται να έχει διαπράξει παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και λόγω κατηγοριών για μη συμμόρφωση σε πυρηνικά θέματα, τρομοκρατία και την υποστήριξη του προγράμματος drones του στην έναρξη του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας.
Ποιες χώρες κατέχουν παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία; Τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν κρατούνται από πολλαπλές χώρες. Το ακριβές ποσό που κατέχει κάθε χώρα επί του παρόντος δεν είναι σαφές, αλλά ιρανικά μέσα ενημέρωσης έχουν αναφέρει προηγουμένως ότι η Ιαπωνία, ένας άλλος σημαντικός πελάτης πετρελαίου του Ιράν, κατέχει περίπου 1,5 δισ. δολάρια, το Ιράκ κατέχει περίπου 6 δισ. δολάρια, η Κίνα κατέχει τουλάχιστον 20 δισ. δολάρια και η Ινδία κατέχει 7 δισ. δολάρια. Οι ΗΠΑ κατέχουν επίσης περίπου 2 δισ. δολάρια σε άμεσα παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, ενώ χώρες της ΕΕ όπως το Λουξεμβούργο κατέχουν περίπου 1,6 δισ. δολάρια. Το Κατάρ κατέχει περίπου 6 δισ. δολάρια – το ποσό που μεταφέρθηκε από τη Νότια Κορέα για να πληρώσει το Ιράν, αλλά στη συνέχεια μπλοκαρίστηκε από τις ΗΠΑ.
Η ιρανική οικονομία βρίσκεται σε κρίση, με δεκαετίες κυρώσεων να περιορίζουν τις εξαγωγές πετρελαίου της και να αναστέλλουν την ικανότητά της να προσελκύει επενδύσεις και να εκσυγχρονίζει τη βιομηχανία και την τεχνολογία της. Μια αύξηση του πληθωρισμού και η πτώση της αξίας του νομίσματος, του ριάλ, οδήγησαν σε μαζικές διαδηλώσεις τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο, οι οποίες στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε μια ευρύτερη καμπάνια αμφισβήτησης της κυβερνώσας ελίτ. Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν εν μέσω καταστολής από τις δυνάμεις ασφαλείας. Ιρανοί αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι “τρομοκράτες” που χρηματοδοτούνται και οπλίζονται από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ ευθύνονται για τους θανάτους. Ο Τραμπ επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι οι ΗΠΑ είχαν οπλίσει κάποιους διαδηλωτές. Στο πλαίσιο αυτό, τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία είναι “κλειδωμένα” μετρητά που το Ιράν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει άμεσα: 100 δισ. δολάρια αντιπροσωπεύουν σχεδόν το ένα τέταρτο του ΑΕΠ της χώρας.
Η Ροξάν Φαρμανοφαρμάιαν, ακαδημαϊκή διευθύντρια και λέκτορας διεθνούς πολιτικής με ειδίκευση στο Ιράν στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, δήλωσε στο Al Jazeera ότι η απόψυξη των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων θα είχε σημασία για τη χώρα. “Θα σήμαινε τη δυνατότητα επαναπατρισμού των κεφαλαίων που κέρδισε σε σκληρό νόμισμα από πωλήσεις πετρελαίου, για παράδειγμα, πίσω στην οικονομία της. Θα της έδινε επίσης τον έλεγχο των νομισματικών της διακυμάνσεων, αποφεύγοντας έτσι την ευπάθεια στις νομισματικές διακυμάνσεις που, για παράδειγμα, προκάλεσαν τις διαδηλώσεις του Δεκεμβρίου 2025”, είπε. Σημείωσε ότι σημαντικές βιομηχανίες, συμπεριλαμβανομένων των κοιτασμάτων πετρελαίου, των συστημάτων ύδρευσης και των δικτύων ηλεκτροδότησης, αντιμετωπίζουν υποβάθμιση υποδομών και θα επωφελούνταν από αναβαθμίσεις εάν η χώρα αποκτούσε ελεύθερη πρόσβαση στα περιουσιακά της στοιχεία. Με τα περιουσιακά στοιχεία, το Ιράν θα μπορούσε να πληρώσει ξένες εταιρείες και τις δικές του βιομηχανίες για να αρχίσουν βελτιώσεις, είπε. “Είναι προφανές, [το Ιράν] θα πρέπει επίσης να ξαναχτιστεί μετά τον πόλεμο, και τα απελευθερωμένα περιουσιακά στοιχεία θα έκαναν αυτή τη διαδικασία αμέσως ταχύτερη και πιο αποτελεσματική”, ανέφερε. “Η πρόσβαση στα παγωμένα κεφάλαιά του θα εκκινήσει επίσης την οικονομική ανάπτυξη που χρειάζεται, βελτιώνοντας τη σχέση της κυβέρνησης με το κοινό και αρχίζοντας τη μακρά διαδικασία εκρίζωσης της διαφθοράς που είναι η αναπόφευκτη συνέπεια των καθεστώτων κυρώσεων”, πρόσθεσε.
Η απόφαση των ΗΠΑ σχετικά με την απόψυξη των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων θα χρησιμεύσει επίσης ως ένα κρίσιμο διπλωματικό μήνυμα, δήλωσε στο Al Jazeera ο Κρις Φέδερστοουν, πολιτικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Γιορκ. “Σε διεθνές επίπεδο, η απόψυξη των περιουσιακών στοιχείων θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια μείωση της πίεσης των ΗΠΑ στην ιρανική οικονομία”, ανέφερε ο Φέδερστοουν. “Αυτό θα μπορούσε να επιτρέψει αυξημένη συμμετοχή από άλλους διεθνείς παράγοντες και περιφερειακούς γείτονες, αναπτύσσοντας εμπόριο και ενσωμάτωση. Ωστόσο, με την απρόβλεπτη προσέγγιση της κυβέρνησης Τραμπ στη διεθνή πολιτική και τον πόλεμο με το Ιράν, αυτό θα μπορούσε επίσης να ερμηνευθεί ως περαιτέρω απόδειξη του πόσο δύσκολο είναι για συμμάχους και εχθρούς των ΗΠΑ να προβλέψουν την επόμενη κίνηση της κυβέρνησης Τραμπ”.
