Τρεις δεκαετίες μετά το τέλος του πολέμου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, ο οποίος άφησε πίσω του περίπου 100.000 νεκρούς, η τραγωδία της Σρεμπρένιτσα παραμένει ένα στίγμα στην ιστορία. Η εκτέλεση άνω των 8.000 ανδρών και αγοριών από τις σερβικές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Ράτκο Μλάντιτς, στην “ασφαλή ζώνη” των Ηνωμένων Εθνών, αποτέλεσε την κορύφωση της βαρβαρότητας. Μετά από εκτεταμένες δίκες και διεθνείς αποφάσεις, η δικαιοσύνη φάνηκε να επιβάλλεται, τουλάχιστον σε επίπεδο καταδίκης των υπευθύνων.
Παρόλα αυτά, με το άνοιγμα του νέου κύκλου βίας στη Γάζα, πολλοί Βόσνιοι, ιδιαίτερα όσοι επέζησαν από τον πόλεμο 1992-1995, διέκριναν τρομακτικές ομοιότητες με τις δικές τους εμπειρίες. Αυτό οδήγησε σε μαζικές διαμαρτυρίες και εκκλήσεις για τον τερματισμό της “γενοκτονίας” στη Γάζα. Ωστόσο, ένα εξίσου αξιοσημείωτο φαινόμενο είναι η σιωπή πολλών Βόσνιων διανοουμένων, ιδίως εκείνων που ειδικεύονται στις γενοκτονίες. Αυτή η σιωπή όχι μόνο υπονομεύει τις προσπάθειες για δικαιοσύνη στη Γάζα, αλλά και αποδυναμώνει τον ίδιο τον τομέα των σπουδών γενοκτονίας.
Δεν είναι όλοι οι Βόσνιοι αμέτοχοι. Μια μικρή ομάδα ακαδημαϊκών και ακτιβιστών, όπως οι Λέιλα Κριζέβλιακοβιτς, Σάνλα Τσίκιτς-Μπασιτς, Γκοράνα Μλιναρέβιτς, Γιάσνα Βετάχοβιτς και Σάνλα Καπιτάνοβιτς, έχουν πάρει θέση, συμμετέχοντας σε διαδηλώσεις και εκδίδοντας δημόσιες δηλώσεις. Η καθηγήτρια Μπάλμα Μπουλγκόμπασιτς επέκρινε την διπλή προσέγγιση Ευρωπαίων ηγετών, που εκφράζουν συμπάθεια για τη Σρεμπρένιτσα, αλλά δικαιολογούν τις ισραηλινές ενέργειες στη Γάζα ως “αυτοάμυνα”. Η ειδική στις σπουδές γενοκτονίας, Αντίνα Μπιτσερίβιτς, έχει αναδείξει τις κοινές δυναμικές μεταξύ Γάζας και Σρεμπρένιτσα, όπως η αποανθρωποποίηση και η διεθνής συναίνεση. Ο διευθυντής του Κέντρου Προηγμένων Μελετών, Αχμέτ Αλιμπάσιτς, οργάνωσε σεμινάρια που συγκρίνουν σύγχρονες γενοκτονίες, συμπεριλαμβανομένης της Γάζας. Η δημοσιογράφος και ερευνήτρια Νεντζάρα Αχμαντάσεβιτς έχει επίσης κάνει παραλληλισμούς μεταξύ Γάζας και των βιο quyểnτων της Βοσνίας.
Ωστόσο, η πλειοψηφία των ακαδημαϊκών ερευνητών, ακόμη και αυτοί που εργάζονται σε ιδρύματα όπως το Ινστιτούτο Έρευνας Εγκλημάτων κατά της Ανθρωπότητας και Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου του Σεράγεβο, αποφεύγουν να σχολιάσουν τις ισραηλινές επιθέσεις στη Γάζα. Ακόμη και το ίδιο το Ινστιτούτο εξέδωσε μια ασαφή δήλωση μετά από την κατάπαυση του πυρός.
Ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του Αμίρ Σολιάγκιτς, επιζώντα της γενοκτονίας και διευθυντή του Μνημειακού Κέντρου της Σρεμπρένιτσα. Όταν ρωτήθηκε για τη Γάζα, απάντησε “Αυτή δεν είναι η μάχη μας”, ενώ αργότερα κατηγόρησε την παλαιστινιακή κοινότητα στη Βοσνία για “αντισημιτισμό” όταν αμφισβήτησε τη σιωπή του.
Οι λόγοι αυτής της σιωπής είναι ποικίλοι: φόβος για επαγγελματικές συνέπειες στις δυτικές ακαδημαϊκές κοινότητες, ανησυχία για την απώλεια εξωτερικών πηγών χρηματοδότησης από δυτικές πρεσβείες και θεσμούς, καθώς και ο φόβος διαταραχής των εύθραυστων διπλωματικών σχέσεων. Ωστόσο, αυτοί οι λόγοι δεν δικαιολογούν τη σιωπή των ερευνητών που χρηματοδοτούνται από τους Βόσνιους φορολογούμενους, οι οποίοι έχουν ηθική υποχρέωση να υπηρετούν το κοινό καλό.
Όταν οι ακαδημαϊκοί αποφεύγουν να μιλήσουν για εγκλήματα πολέμου, συμβάλλουν στη νομιμοποίηση αφηγήσεων που αποκρύπτουν την εγκληματικότητα, δημιουργώντας μια ιεραρχία “δικαιωμάτων θύματος”. Το κάλεσμα του Έντουαρντ Σαΐντ προς τους διανοούμενους να “λένε την αλήθεια μπροστά στην εξουσία” παραμένει επίκαιρο. Η σιωπή, κατά τον Σαΐντ, είναι μια μορφή συνανοχής που υπονομεύει την επιδίωξη της αλήθειας.
Η ανάδειξη της Γάζας στο Βοσνιακό πλαίσιο απαιτεί μια νέα ηθική ευθύνη και πνευματική ακεραιότητα, η οποία να εξισορροπεί την επιστημονική διάκριση με τη δημόσια λογοδοσία και την ανθρώπινη δικαιοσύνη.
