Η πρόσφατη ανακοίνωση κατάπαυσης του πυρός από τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Donald Trump, έχει προσφέρει μια ανακούφιση στην περιοχή του Κόλπου, στους ναυτικούς και στις αγορές ενέργειας. Το Ιράν έχει συμφωνήσει να επιτρέψει την ελεύθερη διέλευση εμπορικών πλοίων από τον Στρατηγικό Στόμο του Ορμούζ, υπό την προϋπόθεση του συντονισμού των κινήσεων με τις ιρανικές αρχές. Ανεξάρτητα από τις μελλοντικές εξελίξεις, είτε οδηγηθούν σε μια βιώσιμη ειρηνευτική συμφωνία είτε σε αναζωπύρωση των εχθροπραξιών, η παγκόσμια δυσφορία που προκλήθηκε από το κλείσιμο του Στόμου από το Ιράν, αναδεικνύει την σαφή ανάγκη για μακροπρόθεσμες λύσεις, οι οποίες θα είναι στέρεα θεμελιωμένες τόσο στο δίκαιο όσο και στα πραγματικά δεδομένα.
Η ανάγκη για τέτοιες λύσεις είναι μεγαλύτερη για το Ιράν και τους Άραβες γείτονές του. Όλοι τους χρησιμοποιούν τον Στόμο για να προσεγγίσουν πελάτες παγκοσμίως και να θρέψουν τους λαούς τους. Τώρα, θα κληθούν όχι μόνο να επιδιορθώσουν τις ζημιές του πολέμου, αλλά και να αποκαταστήσουν τη διεθνή εμπιστοσύνη σε μια από τις πιο κρίσιμες υδάτινες οδούς του κόσμου.
Διεθνές νομικό πλαίσιο
Ευτυχώς, για όλους τους εμπλεκόμενους, οι πιθανοί συμμετέχοντες σε αυτή τη διπλωματική άσκηση θα διαπιστώσουν ότι μεγάλο μέρος της δουλειάς έχει ήδη γίνει. Από την ίδρυσή του το 1945, τα Ηνωμένα Έθνη έχουν ηγηθεί μιας σειράς διαδικασιών με στόχο τη μείωση της πιθανότητας συγκρούσεων μεταξύ εθνών, και λίγες από αυτές υπήρξαν πιο σημαντικές από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO), η Σύμβαση για την Εδαφική Θάλασσα και την Συνορεύουσα Ζώνη του 1958, η Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών του 1969, και η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982, παρέχουν ένα νομικό πλαίσιο για θαλάσσιες και ναυτιλιακές δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων και της επιστήμης που απαιτούνται για τον καθορισμό δίκαιων και ισότιμων συνόρων στη θάλασσα.
Επίσης, θεσπίζουν κανόνες που διέπουν την διέλευση μέσω στενών, δηλώνοντας ότι “όλα τα πλοία και τα αεροσκάφη απολαμβάνουν του δικαιώματος διέλευσης, το οποίο δεν πρέπει να παρεμποδίζεται”, και δεν ισχύουν εξαιρέσεις για τον Στρατηγικό Στόμο του Ορμούζ.
Αν και αυτές οι συνθήκες και συμβάσεις δεν επιλύουν όλα τα εδαφικά ή κυριαρχικά ζητήματα, διαδικασία που αφήνεται στα αρμοδίως συσταθέντα διεθνή δικαστήρια και διαιτησίες, τα νομικά και επιστημονικά τους πρότυπα έχουν σε μεγάλο βαθμό γίνει αποδεκτά ως μέρος του εθιμικού διεθνούς δικαίου από τα ίδια δικαστήρια.
Υπάρχουν κι άλλα. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο των συνθηκών, όπως κωδικοποιήθηκε στη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, μια χώρα (όπως το Ιράν) που έχει υπογράψει αλλά δεν έχει επικυρώσει μια συνθήκη, υποχρεούται παρ’ όλα αυτά να “απέχει από πράξεις που θα υπονόμευαν τον σκοπό και το αντικείμενο μιας συνθήκης που έχει υπογράψει εν αναμονή της διαδικασίας κύρωσης”.
Αυτός ο κανόνας θεωρείται επίσης γενικά διακηρυκτικός, που σημαίνει ότι είναι δεσμευτικός και για οποιαδήποτε χώρα έχει υπογράψει αλλά δεν έχει επικυρώσει την ίδια τη Σύμβαση της Βιέννης (εκτός αν αντιτίθεται σταθερά).
Κανένα «δικαίωμα» κλεισίματος του Στόμου
Η κυκλοφορία στον Στόμο ρυθμίζεται από ένα Σύστημα Διαχωρισμού Κυκλοφορίας (TSS) που έχει θεσπίσει ο IMO. Το TSS στον Στρατηγικό Στόμο του Ορμούζ περιλαμβάνει μια ζώνη διαχωρισμού και δύο λωρίδες κυκλοφορίας για, αντίστοιχα, την κίνηση προς τα δυτικά και προς τα ανατολικά στον Στόμο.
Αυτές οι ειδικές θαλάσσιες οδοί είναι υποχρεωτικές για τα εμπορικά πλοία που διέρχονται από τον Στόμο. Το Ιράν και το Ομάν, που βρίσκονται στις βόρειες και νότιες ακτές του Στόμου, αντίστοιχα, είναι και οι δύο κράτη μέλη του IMO και, ως εκ τούτου, πρέπει να σέβονται τις θαλάσσιες λωρίδες που έχει ορίσει ο IMO στη διάβαση του Ορμούζ.
Αυτή η περιοχή εντός του Στρατηγικού Στόμου του Ορμούζ (βόρεια της χερσονήσου Musandam), συμπεριλαμβανομένων των υποχρεωτικών θαλάσσιων λωρίδων TSS (όπως απεικονίζεται στον παρακάτω χάρτη), βρίσκεται εξ ολοκλήρου στα χωρικά ύδατα του Ομάν, όπως έχει καθοριστεί μέσω της γραμμής θαλάσσιων συνόρων που συμφωνήθηκε στη συνθήκη Ιράν-Ομάν της 25ης Ιουλίου 1974.
Δεδομένου ότι το Ομάν έχει υπογράψει και επικυρώσει την UNCLOS, το καθεστώς ελεύθερης διέλευσης ισχύει για τα ύδατά του και για οποιοδήποτε κράτος χρήστη που έχει επικυρώσει την UNCLOS. Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν δεν έχει δικαιοδοσία σε αυτήν την περιοχή του Στρατηγικού Στόμου του Ορμούζ, ως κράτος μέλος του IMO που έχει υπογράψει αλλά δεν έχει επικυρώσει την UNCLOS.
Το δυτικό άκρο του Στόμου, όπου ανοίγει στην κυκλοφορία εντός του Κόλπου, περιλαμβάνει ειδικές θαλάσσιες λωρίδες υπό την υποχρεωτική ρύθμιση TSS από τον IMO, οι οποίες χωρίζονται σε εισερχόμενες (βόρεια) και εξερχόμενες (νότια) λωρίδες. Και οι δύο αυτές λωρίδες, που χωρίζονται από νησιά, βρίσκονται εν μέρει σε ό,τι το Ιράν διεκδικεί ως ύδατά του και εν μέρει σε αδιαχώριστα ύδατα που αμφισβητούνται μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, σύμφωνα με τη συμφωνία ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας Ιράν-ΗΑΕ της 31ης Αυγούστου 1974.
Η περιοχή που χρησιμοποιείται για διεθνή ναυσιπλοΐα βρίσκεται κοντά στα αμφισβητούμενα νησιά Abu Musa και Greater and Lesser Tunbs. Κανένα από αυτά δεν αφαιρεί ή μειώνει την υποχρέωση του Ιράν να απέχει από την παρέμβαση ή την απειλή παρέμβασης σε αυτές τις θαλάσσιες λωρίδες του IMO.
Η επιβολή τελών από ένα κράτος που συνορεύει με έναν διεθνή στενό σε πλοία που διέρχονται από αυτό θα ήταν ασυμβίβαστη (ακόμα και παράνομη) τόσο με το καθεστώς “διέλευσης” βάσει της UNCLOS όσο και με το καθεστώς “αθώας διέλευσης” βάσει του εθιμικού διεθνούς δικαίου.
Κινήσεις προς τα εμπρός
Η σημασία των σημείων συμφόρησης μεταφοράς ενέργειας μέσω στενών καναλιών δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Καθώς η μισή παγκόσμια προσφορά αργού πετρελαίου βασίζεται στη θαλάσσια μεταφορά, η προστασία της ελεύθερης ροής πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω θαλάσσιων ναυτιλιακών διαδρομών είναι κρίσιμη για τη σταθερότητα των παγκόσμιων τιμών ενέργειας και την ασφάλεια.
Υπάρχει επείγουσα ανάγκη για βιώσιμες λύσεις που απαιτούν άμεσο διάλογο και διπλωματία. Ως σύμβολο της τρέχουσας τάξης που βασίζεται σε κανόνες, τα Ηνωμένα Έθνη θα πρέπει να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην επίλυση της τρέχουσας κατάστασης. Όποια μορφή κι αν πάρει αυτή η διαδικασία, θα πρέπει να βασίζεται στις υπάρχουσες διεθνείς νομικές διατάξεις και να υπερασπίζεται τα δικαιώματα όλων των εμπλεκόμενων κρατών.
Τα δυνητικά οφέλη από την επίλυση αυτής της κατάστασης υπερτερούν κατά πολύ τυχόν “επιτευγμάτων” που αντιλαμβάνονται στην συνεχιζόμενη διαταραχή της ελεύθερης διέλευσης στον Στρατηγικό Στόμο του Ορμούζ. Όλοι χρειαζόμαστε ειρήνη.
