Η πολεμική σύρραξη μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν αναμένεται να προκαλέσει βαθιές επιπτώσεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Ήδη, η τιμή του αργού πετρελαίου Brent έχει εκτοξευθεί κοντά στα 120 δολάρια το βαρέλι, πλησιάζοντας τα υψηλότερα επίπεδα των 147 δολαρίων που καταγράφηκαν τον Ιούλιο του 2008.
Αντίστοιχη αύξηση παρατηρήθηκε το 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, με το Brent να φτάνει τα 139 δολάρια το βαρέλι τον Μάρτιο, πριν σταθεροποιηθεί στα προπολεμικά επίπεδα τον επόμενο χρόνο. Η τιμή του φυσικού αερίου σημείωσε επίσης κορύφωση το 2022, όπως συμβαίνει και αυτόν τον μήνα, εξαιτίας των επιθέσεων στο Ιράν και του κλεισίματος του Στενού του Ορμούζ.
Ορισμένοι μπορεί να επικαλεστούν την ενεργειακή κρίση από τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας, υποστηρίζοντας ότι ο πόλεμος στο Ιράν θα ακολουθήσει παρόμοια πορεία: ένα προσωρινό σοκ και εν τέλει ομαλοποίηση της αγοράς. Ωστόσο, αυτό είναι απίθανο. Οι τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου θα σταθεροποιηθούν αναπόφευκτα, αλλά με πολύ υψηλότερο οικονομικό κόστος για την περιοχή και τον κόσμο.
Μια “έμφραξη” χωρίς εναλλακτικές
Το ενεργειακό σοκ του 2022 προκλήθηκε κυρίως από τις κυρώσεις και τις ανώτατες τιμές που επέβαλαν οι ευρωπαϊκές χώρες και οι Ηνωμένες Πολιτείες στη Ρωσία. Αυτό οδήγησε μεγάλες ποσότητες πετρελαίου σε εναλλακτικές εμπορικές οδούς και διέκοψε την παροχή ρωσικού φυσικού αερίου μέσω αγωγών προς την Ευρώπη. Το αποτέλεσμα ήταν η επαναδρομολόγηση των ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου και η συντονισμένη απελευθέρωση αποθεμάτων πετρελαίου για τον μετριασμό των αυξήσεων των τιμών.
Ο πόλεμος και οι κυρώσεις, ωστόσο, δεν άλλαξαν τη θέση της Ρωσίας στην παγκόσμια αγορά: παρέμεινε ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου. Συνέχισε να πωλεί τους υδρογονάνθρακες της διεθνώς, συμπεριλαμβανομένων ευρωπαϊκών χωρών, αν και μέσω ενδιάμεσων.
Αντίθετα, ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν το 2026 έχει δημιουργήσει μια **φυσική έμφραξη**, θέτοντας εκτός λειτουργίας μέρος της προσφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου λόγω του κλεισίματος του Στενού του Ορμούζ. Οι διαταραχές στην κίνηση των δεξαμενόπλοιων έχουν αναγκάσει τους παραγωγούς του Κόλπου να μειώσουν την παραγωγή τους, καθώς έχουν εξαντλήσει τους χώρους αποθήκευσης.
Επιπλέον, οι ιρανικές επιθέσεις σε υποδομές φυσικού αερίου και πετρελαίου έχουν προκαλέσει ζημιές και την προσωρινή διακοπή λειτουργίας πολλών εγκαταστάσεων ως προληπτικό μέτρο. Αυτές οι επιθέσεις σε υποδομές έχουν ενισχύσει την αβεβαιότητα, αυξάνοντας τα ασφάλαια κινδύνου και αφαιρώντας μέρος της παραγωγικής ικανότητας από την αγορά.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) εκτιμά ότι το τρέχον επεισόδιο αποτελεί τη μεγαλύτερη διαταραχή της προσφοράς στην ιστορία της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου, με τις ροές μέσω του Ορμούζ να καταρρέουν από 20 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως σε μια σταγόνα και τις περικοπές παραγωγής στον Κόλπο να ανέρχονται τουλάχιστον σε 10 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.
Το 2022, η απελευθέρωση 180 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου βοήθησε στη διαχείριση του ενεργειακού σοκ, καθώς αμβλύνθηκε κάπως ο φόβος των ελλείψεων. Ωστόσο, η απόφαση του IEA αυτόν τον μήνα να απελευθερώσει 400 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου είναι απίθανο να έχει την ίδια επίδραση, επειδή δεν αντιμετωπίζει το ριζικό πρόβλημα: τη φυσική διακοπή.
Επιπλέον, η αποτελεσματικότητα της απελευθέρωσης αποθεμάτων περιορίζεται από τη λογιστική. Τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου βρίσκονται κατά κύριο λόγο στις ΗΠΑ, την Ευρώπη, την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα, όπου αποθηκεύονται σε εσωτερικές εγκαταστάσεις. Η μεταφορά αυτού του πετρελαίου στις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από τις ελλείψεις, δηλαδή στις ασιατικές αγορές εισαγωγής και, σε μικρότερο βαθμό, στην Ευρώπη, απαιτεί χρόνο, χωρητικότητα πλοίων και ασφαλείς θαλάσσιες διαδρομές. Στο τρέχον πλαίσιο, με την περιορισμένη διαθεσιμότητα δεξαμενόπλοιων, η απλή απελευθέρωση πετρελαίου από την αποθήκευση δεν εγγυάται την έγκαιρη παράδοσή του στους τελικούς χρήστες.
Η επαναδρομολόγηση επίσης δεν θα βοηθήσει. Εναλλακτικές διαδρομές αγωγών που παρακάμπτουν τον Στενό του Ορμούζ στη Σαουδική Αραβία και το Ιράκ παρέχουν μόνο 3,5–5,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως επιπλέον χωρητικότητας.
Η αγορά φυσικού αερίου αντιμετωπίζει παρόμοια κρίση. Σε ετήσια βάση, 112 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) ή 20% του παγκόσμιου εμπορίου LNG, περνούσαν κανονικά μέσω του Στενού του Ορμούζ. Αυτό έχει πλέον διακοπεί.
Οι εναλλακτικές είναι περιορισμένες. Υπάρχει ο αγωγός Dolphin, ο οποίος διατρέχει από το Κατάρ μέσω των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων προς το Ομάν και μεταφέρει 20-22 bcm ετησίως. Ο ίδιος ο αγωγός δεν έχει μεγάλη επιπλέον χωρητικότητα για να δεχτεί περισσότερο αέριο, και οι τερματικοί σταθμοί LNG του Ομάν, όπου υγροποιείται το αέριο, δεν μπορούν επίσης να φιλοξενήσουν αυξημένη ροή.
Η παγκόσμια αγορά LNG είναι ακόμη πιο σφιχτή από την αγορά πετρελαίου, και δεν υπάρχει **πρόσθετη παραγωγική ικανότητα** για την κάλυψη της παγκόσμιας ζήτησης. Οι περισσότερες υπάρχουσες εγκαταστάσεις λειτουργούν ήδη σε υψηλά επίπεδα χρήσης, και η βραχυπρόθεσμη ευελιξία της προσφοράς είναι περιορισμένη. Η επέκταση της παραγωγής LNG θα απαιτήσει χρόνο και δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις άμεσες ελλείψεις.
Τι μας περιμένει μακροπρόθεσμα;
Το 2022, ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας κατέδειξε ότι το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα είχε την ικανότητα να απορροφήσει χρηματοπιστωτικά σοκ μέσω επαναδρομολόγησης, υποκατάστασης και παρεμβάσεων πολιτικής. Το 2026, ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν εξέθεσε μια θεμελιώδη ευπάθεια: τη φυσική συγκέντρωση ροών υδρογονανθράκων σε κρίσιμα σημεία συμφόρησης, η οποία δεν μπορεί να αντισταθμιστεί όταν συμβεί ένα κλείσιμο.
Σε αντίθεση με τις διαταραχές που προκαλούνται από κυρώσεις, ένας παρατεταμένος αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ εμποδίζει όχι μόνο τις εμπορικές οδούς, αλλά και την ίδια την ικανότητα των παραγωγών να εξάγουν, ωθώντας τις αγορές πέρα από τους μηχανισμούς προσαρμογής σε αναγκαστική καταστροφή ζήτησης και διαρθρωτική αναδιάρθρωση.
Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο διαρκεί ο πόλεμος και όσο περισσότερο παραμένει διαταραγμένη η ελεύθερη διέλευση μέσω του στενού, τόσο υψηλότερες θα παραμείνουν οι τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν το 2022 – όπως η διαφοροποίηση και η επαναδρομολόγηση – δεν θα λειτουργήσουν για να ηρεμήσουν τις αγορές.
Οι επίμονες υψηλές τιμές θα αναγκάσουν καταναλωτές και βιομηχανίες να περιορίσουν την κατανάλωσή τους. Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες, όπως η πετροχημεία, τα λιπάσματα, το αλουμίνιο, ο χάλυβας και το τσιμέντο, είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν την πιο άμεση πίεση, καθώς το κόστος των πρώτων υλών και των καυσίμων αυξάνεται απότομα.
Ο τομέας των μεταφορών θα επηρεαστεί επίσης, αν και με διαφορετικές δυναμικές. Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου μεταφράζονται σε αυξημένο κόστος καυσίμων για την αεροπορία, τη ναυτιλία και τις οδικές μεταφορές, καθώς και σε αύξηση των ναύλων και των τιμών των εισιτηρίων.
Ενώ η ζήτηση σε αυτούς τους τομείς είναι σχετικά ανελαστική βραχυπρόθεσμα, οι παρατεταμένα υψηλές τιμές θα μειώσουν τελικά την κινητικότητα, θα μετατοπίσουν τα πρότυπα κατανάλωσης και θα επιταχύνουν τα μέτρα αποδοτικότητας. Σε επίπεδο νοικοκυριού, τα υψηλότερα ενεργειακά κόστη θα μειώσουν το διαθέσιμο εισόδημα, οδηγώντας σε έμμεση συστολή της κατανάλωσης σε ολόκληρη την ευρύτερη οικονομία.
Για τα κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC), αυτή δεν θα είναι απλώς μια χρηματοπιστωτική κρίση, αλλά μια υπαρξιακή πρόκληση για τον ρόλο τους ως αξιόπιστοι προμηθευτές, καθώς οι διαταραχές των εξαγωγών, η ευπάθεια των υποδομών και τα αυξανόμενα κόστη ασφαλείας υπονομεύουν τόσο τους όγκους όσο και την αξιοπιστία.
Για τον υπόλοιπο κόσμο, αυτό θα σήμαινε **αργότερη οικονομική ανάπτυξη**. Ο μόνος τρόπος για να αποφευχθούν σοβαρές οικονομικές συνέπειες είναι ο τερματισμός του πολέμου το συντομότερο δυνατό.
