Η Γάζα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή οικονομική κρίση, με τον αποκλεισμό και τις συνεχείς συγκρούσεις να έχουν οδηγήσει σε σχεδόν ολοκληρωτική κατάρρευση της τοπικής οικονομίας. Η καταστροφή της υποδομής και η παράλυση των παραγωγικών τομέων έχουν εξαλείψει σχεδόν κάθε ευκαιρία παραδοσιακής απασχόλησης, αναγκάζοντας τους κατοίκους, και ιδιαιτέρως τους νέους, να αναζητούν εναλλακτικούς, συχνά επισφαλείς, τρόπους επιβίωσης.
Η Χάλα Μοχάμεντ αλ-Μαγκράμπι, 24 ετών, είναι μία από τις πολλές νέες επαγγελματίες που βλέπουν την εκπαίδευσή τους να μην προσφέρει πλέον σταθερότητα. Μετά την αποφοίτησή της ως νοσηλεύτρια το 2023, προσέφερε εθελοντική εργασία στον τομέα της υγείας για δύο χρόνια, ελπίζοντας σε μια μελλοντική αμειβόμενη θέση. Η ευκαιρία αυτή, όμως, δεν ήρθε ποτέ. “Ο εθελοντισμός δεν πληρώνει τους λογαριασμούς”, δηλώνει η αλ-Μαγκράμπι. “Με τις τιμές να ανεβαίνουν συνεχώς και χωρίς σταθερό εισόδημα, κατέστη αδύνατο να βασίζομαι σε αυτήν την εργασία για να καλύψω ακόμη και τις βασικές μου ανάγκες.”
Με περιορισμένες προοπτικές στο υπερφορτωμένο σύστημα υγείας της Γάζας, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει εντελώς τον τομέα της. Έστρεψε το ενδιαφέρον της στο social media marketing και στο ηλεκτρονικό εμπόριο, εργαζόμενη διαδικτυακά για να εξασφαλίσει ένα μικρό εισόδημα. “Αυτό δεν είναι αυτό που σπούδασα ή σχεδίαζα”, λέει, “αλλά παρόλο που το εισόδημα είναι περιορισμένο, με βοηθά να καλύψω τα καθημερινά μου έξοδα και να επιβιώσω υπό αυτές τις συνθήκες.”
Η εμπειρία της αλ-Μαγκράμπι αντανακλά ένα ευρύτερο φαινόμενο στη Γάζα, όπου χρόνια κρίσεων έχουν ωθήσει την ανεργία σε πρωτοφανή επίπεδα. Σύμφωνα με στοιχεία του 2024, το συνολικό ποσοστό ανεργίας στη Γάζα ανέρχεται στο 69%, φτάνοντας περίπου στο 80% για άτομα ηλικίας 15-29 ετών. Δεδομένου ότι το 70% του πληθυσμού είναι κάτω των 30 ετών, η πλειονότητα αντιμετωπίζει σοβαρές οικονομικές προκλήσεις, με πολλούς νέους κατόχους πτυχίων να αδυνατούν να βρουν κατάλληλη εργασία.
Το ΑΕΠ της Γάζας έχει συρρικνωθεί κατά 82% εξαιτίας του πολέμου και της καταστροφής της οικονομικής υποδομής, ενώ περίπου το 80% του πληθυσμού εξαρτάται από τη διεθνή βοήθεια λόγω επισιτιστικής ανασφάλειας και απώλειας πηγών εισοδήματος. Η οικονομική κατάρρευση δεν επηρεάζει μόνο τους εργαζομένους, αλλά και τους επιχειρηματίες. Ο Μοχάμεντ αλ-Χατζ, που ασχολούνταν με το εμπόριο και την προμήθεια τροφίμων, είδε το επιχειρηματικό του μοντέλο να καταρρέει μετά τον πόλεμο. “Οι αποθήκες και τα εμπορεύματά μου καταστράφηκαν, και δεν μπορούσα πλέον να αντέξω το κόστος εισαγωγής ή τις απαιτούμενες άδειες”, λέει. “Ό,τι είχα χτίσει όλα αυτά τα χρόνια χάθηκε ξαφνικά.”
Αντιμέτωπος με ελάχιστες επιλογές, ο αλ-Χατζ αναζήτησε εναλλακτικό τρόπο εισοδήματος. Κατασκεύασε έναν μικρό χώρο εργασίας με σύνδεση στο διαδίκτυο, ο οποίος χρησιμοποιείται από φοιτητές και μηχανικούς για εξετάσεις ή διαδικτυακή εργασία.
Η καινοτομία έχει καταστεί όχι επιλογή, αλλά αναγκαιότητα. Για κάποιους Παλαιστίνιους στη Γάζα, η εύρεση πρωτότυπων λύσεων σε προσωπικές κρίσεις έχει ανοίξει νέους δρόμους όχι μόνο για επιβίωση, αλλά και για την αναδόμηση της οικονομικής δραστηριότητας. Ο Αχμάντ Φαρές Αμπού Ζαγέντ, Διευθύνων Σύμβουλος της Abu Zayed General Trading, περιέγραψε πώς η εταιρεία του αναγκάστηκε να σταματήσει τις δραστηριότητές της με την έναρξη του πολέμου. “Ξεκινήσαμε την εταιρεία πριν από τον πόλεμο ως μια πολύ μικρή επιχείρηση παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με περιορισμένους πόρους”, λέει. “Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, οι δραστηριότητές μας σταμάτησαν αμέσως λόγω της έλλειψης καυσίμων για τις γεννήτριες. Η κατάσταση ήταν εξαιρετικά δύσκολη.”
Αντί να κλείσει τελείως, ο Αμπού Ζαγέντ άρχισε να αναζητά εναλλακτικές. Το αποτέλεσμα ήταν μια καινοτόμος προσέγγιση στην παραγωγή ενέργειας, η οποία βασιζόταν σε διαθέσιμα υλικά αντί για σπάνια καύσιμα. “Σκεφτήκαμε πώς θα μπορούσαμε να μετατρέψουμε τα γύρω απορρίμματα σε ενέργεια”, λέει. “Έτσι ξεκινήσαμε να παράγουμε συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας χρησιμοποιώντας πλαστικά απορρίμματα ως καύσιμο. Ήταν μια δύσκολη εμπειρία, αλλά οδηγούμενη από τη δημιουργικότητα και την ανάγκη.”
Η ιστορία του καταδεικνύει πώς η καινοτομία στη Γάζα προκύπτει συχνά απευθείας από την κρίση, καθώς τα άτομα προσπαθούν να λύσουν άμεσα προβλήματα με περιορισμένους πόρους. Η Μαράμ αλ-Κάρα, διαχειρίστρια έργων και ειδικός στη διοίκηση επιχειρήσεων, εξηγεί ότι τέτοιες προσπάθειες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην αγορά εργασίας της Γάζας. “Το πρόβλημα στη Γάζα δεν είναι η έλλειψη ταλέντου, αλλά η απουσία ενός οικονομικού περιβάλλοντος ικανού να το απορροφήσει”, λέει η αλ-Κάρα. “Ακόμη και μικρά έργα μπορούν να τονώσουν την αγορά δημιουργώντας άμεσες θέσεις εργασίας και έμμεσες αλυσίδες υπηρεσιών και παραγωγής.” Τονίζει ότι η καινοτομία είναι πλέον απαραίτητη. “Όταν λείπουν οι παραδοσιακές θέσεις εργασίας, η καινοτομία γίνεται μέσο δημιουργίας ευκαιριών αντί για αναμονή τους.”
Στην ευρύτερη αγορά εργασίας, η αλ-Κάρα καταλήγει: “Ο αποκλεισμός και ο πόλεμος κατέστρεψαν τις παραδοσιακές δομές εργασίας, ωθώντας πολλούς νέους να αναζητήσουν εναλλακτικές εκτός της συμβατικής απασχόλησης.”
Σε όλη τη Γάζα, πολλοί νέοι με εκπαίδευση – γιατροί, μηχανικοί, νοσηλευτές και απόφοιτοι – πωλούν τώρα εμφιαλωμένο νερό, λαχανικά ή μεταχειρισμένα ρούχα στους δρόμους. Αυτές οι προσπάθειες δεν αποτελούν επιχειρηματικές φιλοδοξίες, αλλά στρατηγικές επιβίωσης σε ένα μέρος όπου η επιλογή έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Όπως είπε ένας νεαρός κάτοικος: “Δεν έχουμε την πολυτέλεια της επιλογής· το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να προσπαθήσουμε να επιβιώσουμε.”
Ενώ η καινοτομία έχει ανοίξει νέους δρόμους για κάποιους, η απόγνωση έχει επίσης δημιουργήσει χώρο για εκμετάλλευση. Ο Μαχμούντ, ένας νεαρός από τη Γάζα, περιέγραψε πώς η έλλειψη θέσεων εργασίας και κοινωνικής προστασίας έχει ωθήσει τους ανθρώπους προς αμφίβολες ή επικίνδυνες επιχειρήσεις. “Με καμία κρατική υποστήριξη και κανένα δίχτυ ασφαλείας, η εξασφάλιση ενός σταθερού εισοδήματος έχει καταστεί σχεδόν αδύνατη”, λέει ο Μαχμούντ. “Κάποιοι στρέφονται σε παράνομους ή εκμεταλλευτικούς τρόπους απλώς για να επιβιώσουν.” Εξήγησε ότι ο δανεισμός χρημάτων, το εμπόριο συναλλάγματος και οι εκμεταλλευτικές οικονομικές μεταφορές έχουν γίνει όλο και πιο συχνές. “Οι άνθρωποι αναγκάζονται μερικές φορές να λαμβάνουν τις αποστολές χρημάτων τους σε μετρητά με έκπτωση άνω του 50%”, λέει. “Αυτή είναι ξεκάθαρη εκμετάλλευση των επειγουσών αναγκών των ανθρώπων, και δείχνει πώς η απόγνωση γίνεται αντικείμενο κατάχρησης.”
Ωστόσο, ακόμη και μέσα σε αυτά τα αρνητικά αποτελέσματα, παραδείγματα καινοτομίας που ωφελούν την ευρύτερη κοινότητα εξακολουθούν να υφίστανται. Ο Αμπού Ζαγέντ σημείωσε ότι το έργο του για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας έκανε περισσότερα από το να λύσει το δικό του πρόβλημα. “Το πιο σημαντικό είναι ότι δεν παρείχε απλώς ενέργεια”, είπε. “Δημιούργησε θέσεις εργασίας για δεκάδες νέους στην κατασκευή, την εγκατάσταση και τη συντήρηση, και τους προσέφερε δεξιότητες που δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν στην παραδοσιακή αγορά εργασίας.” “Ακόμη και κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες”, πρόσθεσε, “μια μικρή ιδέα μπορεί να μετατραπεί σε ένα βιώσιμο έργο που υποστηρίζει την κοινότητα και αποκαθιστά την αίσθηση παραγωγικότητας.”
