Η ξένη παρέμβαση στο Ιράν, με στόχο την αλλαγή καθεστώτος, πιθανότατα δεν θα οδηγήσει στη ραγδαία ρήξη και την αλλαγή που επιθυμούν οι υποστηρικτές της. Η προσδοκία για μια σύντομη και αποφασιστική μετάβαση μετά την απομάκρυνση μιας κεντρικής μορφής, όπως ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ, είναι αμφίβολη. Η πρόσφατη αμερικανο-ισραηλινή παρέμβαση, που ακολούθησε την αιματηρή καταστολή των διαδηλώσεων του Ιανουαρίου και την εκτεταμένη κάλυψη της ιρανικής αντιπολίτευσης από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης, έστειλε μηνύματα για “εξέγερση” προς τους Ιρανούς.
Ωστόσο, τα παραδείγματα του Αφγανιστάν, του Ιράκ και της Λιβύης καταδεικνύουν ότι οι εξωτερικές στρατιωτικές επεμβάσεις σπάνια οδηγούν σε γρήγορη σταθεροποίηση. Αντίθετα, ακολουθείται χάος, όπως δείχνουν οι χαμηλές επιδόσεις αυτών των χωρών στους Δείκτες Παγκόσμιας Διακυβέρνησης της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το Αφγανιστάν, μετά την εισβολή των ΗΠΑ το 2001, βίωσε δύο δεκαετίες συγκρούσεων, με την επιστροφή του εκθρονισμένου καθεστώτος το 2021 να μην εγγυάται τη σταθερότητα. Το Ιράκ, μετά την εισβολή του 2003, έχει αντιμετωπίσει πολλαπλές εξεγέρσεις και εμφύλιο πόλεμο, χωρίς να έχει ανακτήσει την προ-2003 σταθερότητά του. Η Λιβύη, μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ το 2011, έχει βρεθεί σε κατάσταση χάους, διαιρεμένη σε δύο κέντρα εξουσίας, με αρνητικές επιδόσεις στη σταθερότητα.
Στο Ιράν, ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ, εντός του πλαισίου του Σιιτικού Ισλάμ, μπορεί να ερμηνευθεί ως εκπλήρωση ενός μαρτυρικού σεναρίου. Αυτή η “μαρτυρική” πλαισίωση έχει τη δυνατότητα να συσπειρώσει ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού, προκαλώντας εθνικιστική συνοχή και αντίδραση κατά της εξωτερικής παρέμβασης. Αυτό μπορεί να ενοποιήσει τις δυνάμεις ασφαλείας και τους παραδοσιακούς τομείς της κοινωνίας, κάτι που οι υποστηρικτές της αλλαγής καθεστώτος δεν είχαν προβλέψει.
Η διατήρηση της διοικητικής συνοχής και της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν είναι κρίσιμη. Αυτό εξαρτάται από την επιβίωση του “βαθέος κράτους” – της γραφειοκρατίας και της τεχνοκρατικής τάξης που διαχειρίζεται τις οικονομικές και βασικές υπηρεσίες. Η λειτουργία της κεντρικής τράπεζας, των υπουργείων και των περιφερειακών διοικήσεων είναι ζωτικής σημασίας για την αποφυγή της “ατομοποίησης” του κράτους. Επιπλέον, η εδαφική ακεραιότητα εξαρτάται από την ενότητα μεταξύ του τακτικού στρατού (Artesh) και της Ισλαμικής Επαναστατικής Φρουράς (IRGC).
Η εύρεση ενός “εθνικού ενωτικού” προσώπου είναι μια πρόκληση, καθώς η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων έχει διαταράξει τη σχέση μεταξύ του λαού και της πολιτικής ελίτ. Ένα “τεχνοκρατικο-στρατιωτικό συμβούλιο” μπορεί να προσπαθήσει να επιβάλει σταθερότητα, αλλά θα του λείπει η πνευματική εξουσία του αποθανόντος ηγέτη.
Η αποτυχία της θεσμικής συνέχειας ή ο ανταγωνισμός μεταξύ στρατού και IRGC μπορεί να οδηγήσουν σε διάσπαση και παρατεταμένη σύγκρουση. Ο κίνδυνος αυτός εντείνεται από την αποδυνάμωση της μεσαίας τάξης, που παραδοσιακά λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας, και από την κοινωνική πολυμορφία του Ιράν. Σε αυτό το σενάριο, οι μακροχρόνιες εξεγέρσεις μεταξύ των πληθυσμών Μπαλούχ, Κούρδων και Αράβων θα μπορούσαν να κλιμακωθούν σε αυτονομιστικές συγκρούσεις, ενώ σε αστικά κέντρα, οι ομάδες πολιτοφυλακής θα μπορούσαν να ανταγωνίζονται για τον έλεγχο.
Η επίκληση του ρητού “ένα πικρό τέλος είναι καλύτερο από την ατελείωτη πικρία” για να δικαιολογηθεί η ξένη παρέμβαση, αγνοεί την απρόβλεπτη και παρατεταμένη επιδείνωση που ακολουθεί τις συγκρούσεις. Η “πικρή κατάληξη” ενός καθεστώτος μπορεί να σηματοδοτήσει την έναρξη μιας νέας, μακροχρόνιας περιόδου “ατελείωτης πικρίας” για τον λαό του Ιράν και την ευρύτερη περιοχή.
