Στη σκιά της σύρραξης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, που έχει αναστατώσει την παγκόσμια οικονομία για πάνω από ένα μήνα, το Ιράν και η Κίνα εκμεταλλεύονται την συγκυρία για να αντιμετωπίσουν μια κοινή δυσαρέσκεια για το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα: τον τερματισμό της ηγεμονίας του αμερικανικού δολαρίου. Τόσο η Τεχεράνη όσο και το Πεκίνο βλέπουν οφέλη στην ενίσχυση του κύρους του κινεζικού γουάν, με στόχο την υπονόμευση της κυριαρχίας του “πράσινου”.
Η Ουάσινγκτον, υποστηρίζουν, έχει χρησιμοποιήσει επί χρόνια την κυριαρχία του δολαρίου στο διεθνές εμπόριο για να ασκήσει επιρροή και να πλήξει εχθρούς και ανταγωνιστές, συμπεριλαμβανομένων του Ιράν και της Κίνας. Η υπεροχή του δολαρίου είναι ιδιαίτερα εμφανής στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου, όπου περίπου το 80% των συναλλαγών διευθετείται σε αυτό το νόμισμα, σύμφωνα με εκτίμηση της JP Morgan Chase για το 2023.
Με τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ, μιας ζωτικής σημασίας θαλάσσιας αρτηρίας για περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου, το Ιράν και το Πεκίνο έχουν βρει ένα εργαλείο για την προώθηση του κινεζικού γουάν ως εναλλακτική λύση. Κάτω από το de facto καθεστώς “διοδίων” που επιβάλλουν Ιρανοί αξιωματούχοι, εμπορικά πλοία χρεώνονται τέλη διέλευσης σε γουάν, σύμφωνα με πολλαπλές αναφορές, σηματοδοτώντας την αυξανόμενη οικονομική συνεργασία Κίνας-Ιράν που διευκολύνεται από το κινεζικό νόμισμα.
Παρόλο που δεν είναι σαφές πόσα πλοία έχουν πραγματοποιήσει πληρωμές σε γουάν, τουλάχιστον δύο το είχαν πράξει έως τις 25 Μαρτίου, σύμφωνα με το Lloyd’s List. Το Υπουργείο Εμπορίου της Κίνας επιβεβαίωσε εμμέσως την είδηση μέσω ανάρτησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η οποία φάνηκε να επιβεβαιώνει τη χρήση του γουάν για την διευθέτηση πληρωμών. Το Σάββατο, η ιρανική πρεσβεία στη Ζιμπάμπουε δήλωσε ότι ήταν καιρός να προστεθεί το “πετρογουάν” στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου.
“Σε ένα επίπεδο, το Ιράν στοχεύει να προκαλέσει τον θυμό των Ηνωμένων Πολιτειών, προσθέτοντας προσβολή στην αδικία”, δήλωσε ο Kenneth Rogoff, καθηγητής οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. “Σε ένα άλλο επίπεδο, το Ιράν είναι πολύ σοβαρό σχετικά με την προτίμηση του γουάν για να αποφύγει τις κυρώσεις των ΗΠΑ και να καλλιεργήσει τον σύμμαχό του, την Κίνα, η οποία κινείται σταθερά προς την επαν-ονομασία του δικού της εμπορίου, καθώς και των χωρών BRICS, σε γουάν”.
Για την Τεχεράνη και το Πεκίνο, η ενίσχυση του γουάν είναι μια win-win κατάσταση. Η χρήση του κινεζικού νομίσματος επιτρέπει στην Κίνα και στο Ιράν να παρακάμπτουν τις αμερικανικές κυρώσεις που επιβάλλονται μέσω του χρηματοπιστωτικού συστήματος που κυριαρχείται από το δολάριο. Επίσης, απλοποιεί και μειώνει το κόστος του εμπορίου μεταξύ των δύο χωρών, το οποίο έχει εκτοξευθεί κάτω από μια 25ετή “στρατηγική συνεργασία” που υπογράφηκε το 2021.
“Το Ιράν κατανοεί σαφώς τη σημασία αυτής της πρόκλησης για την αμερικανική χρηματοπιστωτική κυριαρχία, καθώς και τον ζωτικό ρόλο του δολαριακού συστήματος και των πετροδολαρίων”, δήλωσε ο Bulent Gokay, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Keele University. Για την Κίνα, αυτή η κίνηση ευθυγραμμίζεται με τους στόχους του Πεκίνου για τη δημιουργία ενός “πολυπολικού χρηματοπιστωτικού κόσμου, όπου ο κεντρικός ρόλος του αμερικανικού δολαρίου αντισταθμίζεται από την αυξανόμενη επιρροή των αναδυόμενων δυνάμεων”.
Η Κίνα αγοράζει πάνω από το 80% των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν, απολαμβάνοντας εκπτώσεις σε αγορές που πιστεύεται ευρέως ότι διευκολύνονται σε γουάν. Το Ιράν, με τη σειρά του, εισάγει μεγάλες ποσότητες κινεζικών μηχανημάτων, ηλεκτρονικού εξοπλισμού, χημικών και βιομηχανικών εξαρτημάτων. Η σύρραξη, σύμφωνα με αναλύσεις από εταιρείες δεδομένων, δεν έχει διαταράξει σημαντικά τις ροές πετρελαίου μεταξύ των δύο χωρών, παραμένοντας σε επίπεδα παρόμοια με τα προ-πολεμικά.
Η Κίνα, εξάλλου, φιλοδοξεί εδώ και καιρό να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία του δολαρίου. Σε ομιλία του το 2024, ο Κινέζος πρόεδρος Xi Jinping εξέφρασε την ελπίδα του ότι το γουάν θα γίνει κοινό νόμισμα στο διεθνές εμπόριο και θα επιτύχει “καθεστώς παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος”.
Ωστόσο, το κινεζικό νόμισμα έχει ακόμη δρόμο να διανύσει. Σε αντίθεση με το δολάριο, το γουάν δεν είναι ελεύθερα μετατρεπτό λόγω αυστηρών ελέγχων κεφαλαίων από το Πεκίνο, που σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις και τα ιδρύματα δεν μπορούν να το ανταλλάξουν ελεύθερα με άλλα νομίσματα ή να το μεταφέρουν στα σύνορα. Ο έλεγχος της κινεζικής κυβέρνησης στις χρηματοπιστωτικές ιδρυματικές, συμπεριλαμβανομένης της κεντρικής τράπεζας, έχει δυσχεράνει την υιοθέτησή του, ενισχύοντας τις αντιλήψεις ότι οι κινεζικές αγορές στερούνται διαφάνειας ή προβλέψιμου ρυθμιστικού πλαισίου.
Παρόλο που το ποσοστό των ξένων συναλλαγματικών αποθεμάτων των κεντρικών τραπεζών που διακρατούνται σε δολάρια μειώνεται σταθερά εδώ και δεκαετίες, το αμερικανικό νόμισμα παραμένει μακράν το κυρίαρχο αποθεματικό νόμισμα παγκοσμίως. Το δολάριο αντιστοιχούσε στο 57% των παγκόσμιων διαθεσίμων πέρυσι, έναντι περίπου 20% για το ευρώ και 2% για το γουάν, σύμφωνα με το ΔΝΤ. Επιπλέον, μόνο το 3,7% του διασυνοριακού εμπορίου διευθετήθηκε σε γουάν το 2024, από λιγότερο από 1% το 2012, σύμφωνα με την S&P Global.
“Αυτό δεν πρόκειται πραγματικά να ‘απο-δολαριοποιήσει’ τον κόσμο”, δήλωσε η Alicia Garcia-Herrero, επικεφαλής οικονομολόγος για την Ασία-Ειρηνικό στην Natixis στο Χονγκ Κονγκ. “Η χρήση του γουάν στο Στενό του Ορμούζ προσθέτει απλώς αυξητική πίεση και κανονικοποιεί εναλλακτικές λύσεις στις ενεργειακές ροές”. Μια ευρείας κλίμακας “απο-δολαριοποίηση” θα απαιτούσε τη συμμετοχή των κρατών του Κόλπου, τα οποία τιμολογούν το πετρέλαιό τους σε δολάρια από τη δεκαετία του 1970, όταν η Σαουδική Αραβία συμφώνησε να χρησιμοποιεί αποκλειστικά το αμερικανικό νόμισμα έναντι εγγυήσεων ασφαλείας από τις ΗΠΑ.
Ακόμη και αν η Κίνα δυσκολεύεται να ανταγωνιστεί την διεθνοποίηση του δολαρίου, αυτό μπορεί να μην έχει μεγάλη σημασία για την Τεχεράνη, σύμφωνα με τον Hosuk Lee-Makiyama, διευθυντή του Ευρωπαϊκού Κέντρου Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας στις Βρυξέλλες. “Η Κίνα αγοράζει σχεδόν όλο το πετρέλαιο του Ιράν, και το εμπόριό τους είναι ουσιαστικά ισορροπημένο, καθώς το Ιράν μπορεί να προμηθευτεί όλα τα μηχανήματα και τα βιομηχανικά αγαθά που δεν μπορεί να βρει αλλού.”
Ο Lee-Makiyama πρόσθεσε ότι τα ευρωπαϊκά και ιαπωνικά νομίσματα δεν μπόρεσαν να εκτοπίσουν το δολάριο στο παρελθόν, επειδή καμία από τις δύο δυνάμεις δεν μπορούσε να εφοδιάσει τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες με όλες τις εισαγωγικές τους ανάγκες. Η Κίνα, ωστόσο, είναι “ίσως το πλησιέστερο που έχει δει ο κόσμος σε μια ‘one-stop shop’ κατασκευής”, όντας μακράν ο μεγαλύτερος κατασκευαστής παγκοσμίως.
Ο Dan Steinbock, ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Difference Group, δήλωσε ότι ενώ η υπεροχή του αμερικανικού δολαρίου δεν θα αλλάξει βραχυπρόθεσμα, η αυξανόμενη χρήση του γουάν θα μπορούσε με τον καιρό να “φθείρει” την αμερικανική κυριαρχία σε συγκεκριμένους τομείς. “Συνολικά, είναι ζήτημα σταδιακής διάβρωσης παρά αιφνίδιας αντικατάστασης”.
Ο Rogoff, ο οικονομολόγος του Χάρβαρντ, πιστεύει ότι πολλά θα εξαρτηθούν από την έκβαση του πολέμου και τις επακόλουθες εξελίξεις τα επόμενα χρόνια. “Αν το Ιράν και η Κίνα επικρατήσουν, κάτω από τα περισσότερα σενάρια, θα ενθαρρύνει τις χώρες να διαφοροποιηθούν από το δολαριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα, ώστε να προστατευτούν από το να κρατηθούν όμηροι από τις αμερικανικές χρηματοπιστωτικές κυρώσεις”, δήλωσε ο Rogoff, ο οποίος υποστηρίζει ότι η κυριαρχία του δολαρίου έχει ήδη κορυφωθεί. “Αν όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτύγουν τον δηλωμένο στόχο τους να αφαιρέσουν τη δύναμη και να ομαλοποιήσουν το ριζοσπαστικό καθεστώς στο Ιράν – κάτι που αυτή τη στιγμή φαίνεται πιθανό, αλλά εξαιρετικά δαπανηρό και δύσκολο – θα υποστήριζε τις Ηνωμένες Πολιτείες και την ηγεμονία του δολαρίου για λίγο ακόμη.”
