Η καταστροφική βία στη Γάζα ξεδιπλώνεται μέσα σε ένα διεθνές σύστημα που ουδέποτε σχεδιάστηκε για να περιορίσει τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες των ισχυρών κρατών. Η κατανόηση του γιατί τα Ηνωμένα Έθνη αποδεικνύονται τόσο περιορισμένα στην ανταπόκρισή τους σε αυτό που πολλοί θεωρούν γενοκτονική επίθεση, απαιτεί την επιστροφή στα θεμέλια της τάξης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την εξέταση του πώς η δομή της επέτρεπε την ατιμωρησία αντί για την λογοδοσία.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αρχιτεκτονική μιας νέας διεθνούς τάξης, βασισμένης στον σεβασμό του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και του διεθνούς δικαίου, συμφωνήθηκε ως η κανονιστική βάση για ένα ειρηνικό μέλλον. Πάνω απ’ όλα, είχε ως στόχο την αποτροπή ενός τρίτου παγκόσμιου πολέμου. Αυτές οι δεσμεύσεις προέκυψαν από τη σφαγή της παγκόσμιας σύγκρουσης, την υποτίμηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσω του ναζιστικού Ολοκαυτώματος και τις δημόσιες ανησυχίες για τα πυρηνικά όπλα.
Ωστόσο, η πολιτική επιταγή να ικανοποιηθούν οι νικήτριες δυνάμεις υπονόμευσε αυτές τις ρυθμίσεις από την αρχή. Οι εντάσεις σχετικά με τις προτεραιότητες για την παγκόσμια τάξη καλύφθηκαν με την παροχή αποκλειστικής αποφασιστικής εξουσίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας και περαιτέρω περιορισμό της αυτονομίας του ΟΗΕ. Πέντε κράτη έγιναν μόνιμα μέλη, καθένα με δικαίωμα αρνησικυρίας (veto): οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Σοβιετική Ένωση, η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Κίνα.
Στην πράξη, αυτό άφησε την παγκόσμια ασφάλεια σε μεγάλο βαθμό στα χέρια αυτών των κρατών, διατηρώντας την κυριαρχία τους. Σήμαινε την απομάκρυνση των στρατηγικών συμφερόντων των γεωπολιτικών δρώντων από οποιονδήποτε υποχρεωτικό σεβασμό νομικών περιορισμών, με αντίστοιχη αποδυνάμωση της ικανότητας του ΟΗΕ. Η Σοβιετική Ένωση είχε κάποια δικαιολογία για να αμυνθεί κατά μιας πλειοψηφίας ψηφοφορίας που κυριαρχούσε η Δύση, ωστόσο χρησιμοποίησε και αυτή το veto πραγματιστικά και επέδειξε μια αδιαφορητική προσέγγιση στο διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως και οι τρεις φιλελεύθερες δημοκρατίες.
Το 1945, αυτές οι κυβερνήσεις θεωρήθηκαν ότι απλώς διατηρούσαν την παραδοσιακή ελευθερία κινήσεων που ασκούσαν οι λεγόμενες Μεγάλες Δυνάμεις. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία, ηγετικά μέλη του ΝΑΤΟ σε μια ευρω-αμερικανική συμμαχία, ερμήνευσαν το μέλλον μέσα από το πρίσμα μιας αναδυόμενης αντιπαλότητας με τη Σοβιετική Ένωση. Η Κίνα, εν τω μεταξύ, ασχολούνταν με έναν εμφύλιο πόλεμο που συνεχίστηκε μέχρι το 1949.
Τρεις πτυχές αυτής της μεταπολεμικής συμφωνίας διαμορφώνουν την παρούσα κατανόησή μας.
Πρώτον, η ιστορική πτυχή: Μαθαίνοντας από τις αποτυχίες της Κοινωνίας των Εθνών, όπου η απουσία ισχυρών κρατών υπονόμευσε τη συνάφεια του οργανισμού με ζητήματα πολέμου και ειρήνης. Το 1945, κρίθηκε καλύτερο να αναγνωριστούν οι διαφορές ισχύος εντός του ΟΗΕ παρά να κατασκευαστεί ένα παγκόσμιο σώμα βασισμένο στη δημοκρατική ισότητα μεταξύ κυρίαρχων κρατών ή στο μέγεθος του πληθυσμού.
Δεύτερον, η ιδεολογική πτυχή: Οι πολιτικοί ηγέτες των πιο εύπορων και ισχυρών κρατών έτρεφαν πολύ μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον σκληρό στρατιωτικό ρεαλισμό παρά στον ήπιο νομικισμό. Ακόμη και τα πυρηνικά όπλα ενσωματώθηκαν στη λογική της αποτροπής αντί της συμμόρφωσης με το Άρθρο VI της Συνθήκης μη Διάδοσης, η οποία απαιτούσε καλόπιστη επιδίωξη αφοπλισμού. Το διεθνές δίκαιο τέθηκε στην άκρη όποτε συγκρούονταν με γεωπολιτικά συμφέροντα.
Τρίτον, η οικονομίστικη πτυχή: Η κερδοφορία των εξοπλιστικών αγώνων και των πολέμων ενίσχυσε ένα μεταπολεμικό πρότυπο άνομης παγκόσμιας πολιτικής, το οποίο υποστηριχθηκε από μια συμμαχία γεωπολιτικού ρεαλισμού, εταιρικών μέσων ενημέρωσης και παραστρατιωτισμού του ιδιωτικού τομέα.
Γιατί ο ΟΗΕ δεν μπόρεσε να προστατεύσει τη Γάζα
Με αυτό το υπόβαθρο, δεν είναι περίεργο που ο ΟΗΕ απέδωσε απογοητευτικά κατά τη διάρκεια των δύο και πλέον ετών γενοκτονικής επίθεσης στη Γάζα.
Κατά πολλές απόψεις, ο ΟΗΕ έκανε ό,τι σχεδιάστηκε να κάνει στην αναταραχή μετά τις 7 Οκτωβρίου, και μόνο θεμελιώδεις μεταρρυθμίσεις που θα οδηγηθούν από τον Παγκόσμιο Νότο και την υπερεθνική κοινωνία των πολιτών μπορούν να αλλάξουν αυτό το δομικό όριο. Αυτό που καθιστά αυτά τα γεγονότα τόσο ανησυχητικά είναι οι ακρότητες της ισραηλινής αδιαφορίας για το διεθνές δίκαιο, τον Χάρτη, ακόμη και τη βασική ηθική.
Ταυτόχρονα, ο ΟΗΕ ενήργησε πιο εποικοδομητικά απ’ ό,τι συχνά αναγνωρίζεται, εκθέτοντας τις κατάφωρες παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το Ισραήλ. Ωστόσο, απέτυχε να επιτύχει ό,τι ήταν νομικά εφικτό, ειδικά όταν η Γενική Συνέλευση απέτυχε να διερευνήσει την πιθανή της ενδυνάμωση μέσω του ψηφίσματος “Uniting for Peace” ή του κανόνα “Responsibility to Protect”.
Μεταξύ των ισχυρότερων συνεισφορών του ΟΗΕ ήταν τα σχεδόν ομόφωνα δικαστικά αποτελέσματα στο Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (ICJ) σχετικά με τη γενοκτονία και την κατοχή. Σχετικά με τη γενοκτονία, το ICJ ενέκρινε το αίτημα της Νότιας Αφρικής για προσωρινά μέτρα σχετικά με τη γενοκτονική βία και την παρεμπόδιση της ανθρωπιστικής βοήθειας στη Γάζα. Μια τελική απόφαση αναμένεται μετά από περαιτέρω επιχειρήματα το 2026.
Σχετικά με την κατοχή, απαντώντας σε αίτημα της Γενικής Συνέλευσης για διευκρινίσεις, το Δικαστήριο εξέδωσε μια ιστορική γνωμοδότηση στις 19 Ιουλίου 2024, διαπιστώνοντας ότι το Ισραήλ παραβιάζει σοβαρά τα καθήκοντά του βάσει του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου κατά τη διαχείριση της Γάζας, της Δυτικής Όχθης και της Ανατολικής Ιερουσαλήμ. Διέταξε την αποχώρηση του Ισραήλ εντός ενός έτους. Η Γενική Συνέλευση επικύρωσε την απόφαση με μεγάλη πλειοψηφία.
Το Ισραήλ απάντησε απορρίπτοντας ή αγνοώντας την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου, υποστηριζόμενο από την εξαιρετική αξίωση της αμερικανικής κυβέρνησης ότι η προσφυγή στο ICJ στερείται νομικής αξίας.
Ο ΟΗΕ παρείχε επίσης πολύ πιο αξιόπιστη κάλυψη της γενοκτονίας στη Γάζα από ό,τι ήταν διαθέσιμη στα εταιρικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία τείνουν να ενισχύουν τις ισραηλινές δικαιολογίες και να καταστέλλουν τις παλαιστινιακές απόψεις. Για όσους αναζητούν μια αξιόπιστη ανάλυση των κατηγοριών γενοκτονίας, το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων προσέφερε την πιο πειστική απάντηση στις φιλο-ισραηλινές διαστρεβλώσεις. Το “A Moon Will Arise from this Darkness: Reports on Genocide in Palestine”, που περιέχει τις δημόσια υποβληθείσες εκθέσεις της ειδικής εισηγήτριας Francesca Albanese, τεκμηριώνει και υποστηρίζει σθεναρά τα ευρήματα της γενοκτονίας.
Μια περαιτέρω ανεκτίμητη συνεισφορά προήλθε από την UNRWA, την υπηρεσία του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες, της οποίας οι υπηρεσίες ήταν ζωτικής σημασίας για έναν άμαχο πληθυσμό που αντιμετώπιζε οξεία ανασφάλεια, καταστροφή, πείνα, ασθένειες και βάναυσες τακτικές μάχης. Περίπου 281 μέλη του προσωπικού σκοτώθηκαν ενώ παρείχαν καταφύγιο, εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη και ψυχολογική υποστήριξη σε πολιορκημένους Παλαιστίνιους κατά τη διάρκεια των ενεργειών του Ισραήλ τον περασμένο χρόνο.
Η UNRWA, αντί να λάβει την οφειλόμενη αναγνώριση, καταδικάστηκε απερίσκεπτα από το Ισραήλ και κατηγορήθηκε, χωρίς αξιόπιστα στοιχεία, ότι επέτρεψε τη συμμετοχή προσωπικού στην επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες επιδείνωσαν την κατάσταση με τον περιορισμό της χρηματοδότησης, ενώ το Ισραήλ απέκλεισε διεθνές προσωπικό από την είσοδο στη Γάζα. Παρόλα αυτά, η UNRWA προσπάθησε να συνεχίσει το έργο ανακούφισής της στο μέτρο των δυνατοτήτων της και με μεγάλο θάρρος.
Υπό το φως αυτών των θεσμικών ελλείψεων και μερικών επιτυχιών, οι επιπτώσεις για την παγκόσμια διακυβέρνηση γίνονται ακόμη πιο έντονες, θέτοντας τις βάσεις για μια ευρύτερη αξιολόγηση της νομιμότητας και της λογοδοσίας.
Το ηθικό και πολιτικό κόστος της παράλυσης του ΟΗΕ
Τα παραπάνω πρέπει να διαβαστούν υπό το πρίσμα της συνεχούς οδύνης των Παλαιστινίων, η οποία επιμένει παρά τις πολυάριθμες ισραηλινές παραβιάσεις, με αποτέλεσμα περισσότερους από 350 Παλαιστινίους νεκρούς από την συμφωνία κατάπαυσης του πυρός στις 10 Οκτωβρίου 2025.
Το διεθνές δίκαιο φαίνεται να μην έχει άμεσο αντίκτυπο στη συμπεριφορά των κύριων κυβερνητικών φορέων, αλλά επηρεάζει τις αντιλήψεις για τη νομιμότητα. Υπό αυτή την έννοια, τα αποτελέσματα του ICJ και οι εκθέσεις της ειδικής εισηγήτριας, που λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις διαστάσεις του διεθνούς δικαίου, έχουν την έμμεση επίδραση της νομιμοποίησης διαφόρων μορφών ακτιβισμού της κοινωνίας των πολιτών υπέρ μιας αληθινής και δίκαιης ειρήνης, η οποία προϋποθέτει την πραγμάτωση των βασικών παλαιστινιακών δικαιωμάτων – πάνω απ’ όλα, του απαράγραπτου δικαιώματος αυτοδιάθεσης.
Ο αποκλεισμός της παλαιστινιακής συμμετοχής στο Σχέδιο Τραμπ, που επιβλήθηκε από τις ΗΠΑ για τη διαμόρφωση του πολιτικού μέλλοντος της Γάζας, αποτελεί ένδειξη ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατίες επιμένουν πεισματικά στις αβάσιμες θέσεις τους συνενοχής με το Ισραήλ.
Τέλος, η ομόφωνη υιοθέτηση του Ψηφίσματος 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο αποδέχεται απαράδεκτα το Σχέδιο Τραμπ, ευθυγραμμίζει τον ΟΗΕ πλήρως με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, μια αποθαρρυντική αποφυγή και απόρριψη των δικών του διαδικασιών αλήθειας. Θέτει επίσης ένα εξαιρετικά ατυχές προηγούμενο για την επιβολή του διεθνούς δικαίου και τη λογοδοσία των δραστών διεθνών εγκλημάτων.
Κάνοντας αυτό, βαθαίνει την κρίση εμπιστοσύνης στην παγκόσμια διακυβέρνηση και υπογραμμίζει την επείγουσα ανάγκη για ουσιαστική μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, εάν θέλουμε ποτέ να επιτευχθούν πραγματική ειρήνη και δικαιοσύνη.
