Για πάνω από δύο δεκαετίες, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο έντονης διεθνούς παρακολούθησης, κυρώσεων και διπλωματικών διαπραγματεύσεων. Αντίθετα, ενώ το Ισραήλ πιστεύεται ευρέως ότι διαθέτει πυρηνικά όπλα, κάτι που αρνείται σταθερά να επιβεβαιώσει ή να διαψεύσει, αντιμετωπίζει ελάχιστη έως καθόλου διεθνή πίεση για διαφάνεια.
Τους τελευταίους 10 μήνες, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εξαπολύσει δύο πολέμους εναντίον του Ιράν, υποστηρίζοντας, χωρίς αποδείξεις, ότι η χώρα βρισκόταν στο χείλος της απόκτησης της ικανότητας για κατασκευή πυρηνικού όπλου. Αυτοί οι πόλεμοι – η 12ήμερη σύγκρουση τον Ιούνιο του προηγούμενου έτους και ο πρόσφατος πολεμικός μήνας φέτος – έχουν προκαλέσει τον θάνατο περισσοτέρων από 2.600 Ιρανών και έχουν βυθίσει τον κόσμο σε μια πρωτοφανή ενεργειακή κρίση.
Αυτή η ανισορροπία έχει προκαλέσει παράπονα από το Ιράν για διπλά μέτρα και σταθμά, καθώς και από υποστηρικτές της μη διάδοσης πυρηνικών όπλων παγκοσμίως. Η διαφορά στην αντιμετώπιση του Ιράν και του Ισραήλ δεν είναι εμφανής μόνο στα διεθνή νομικά πλαίσια, όπως η Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT), αλλά αντικατοπτρίζεται επίσης στη γεωπολιτική και στις παγκόσμιες δυναμικές ισχύος, σύμφωνα με παρατηρητές.
Τι γνωρίζουμε για το πυρηνικό οπλοστάσιο του Ισραήλ;
Θεωρείται “ανοιχτό μυστικό” ότι το Ισραήλ είναι η μόνη χώρα στη Μέση Ανατολή που διαθέτει πυρηνικά όπλα, παρά την πολυετή αδιαφάνεια που τηρεί επί του θέματος. Όταν ρωτήθηκε σχετικά με την κατοχή πυρηνικής ικανότητας ή πυρηνικών όπλων, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου είχε δηλώσει: “Πάντα λέγαμε ότι δεν θα είμαστε οι πρώτοι που θα τα εισάγουμε, και δεν τα εισάγαμε… Αυτή είναι η καλύτερη απάντηση που θα λάβετε.”
Οι ειδικοί αναφέρουν ότι οι ρίζες του πυρηνικού προγράμματος του Ισραήλ χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1950, με ξένη βοήθεια, ιδίως από τη Γαλλία. Η πυρηνική εγκατάσταση της Dimona στην έρημο Negev θεωρείται ύποπτη για παραγωγή πλουτωνίου για όπλα. Το Ισραήλ εκτιμάται ότι διαθέτει 80 έως 200 πυρηνικές κεφαλές, αν και οι ακριβείς αριθμοί παραμένουν άγνωστοι.
Το 1986, η πολιτική μυστικότητας του Ισραήλ δέχθηκε σοβαρό πλήγμα όταν ο Mordechai Vanunu, τεχνικός της Dimona, αποκάλυψε πληροφορίες και φωτογραφίες. Συνελήφθη από Ισραηλινούς πράκτορες, δικάστηκε μυστικά και εξέτισε 18 χρόνια φυλάκισης.
Η άρνηση του Ισραήλ να υπογράψει τη NPT, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 1970, σημαίνει ότι δεν υπόκειται στους ίδιους διεθνείς ελέγχους με τα κράτη μέλη. Η NPT αποσκοπεί στον περιορισμό της διάδοσης πυρηνικών όπλων, στον πυρηνικό αφοπλισμό και στην προώθηση της ειρηνικής χρήσης της πυρηνικής ενέργειας. 191 κράτη μέλη του ΟΗΕ είναι υπογράφοντα, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν.
Σύμφωνα με τον αναλυτή Shawn Rostker, η πολιτική της “αμφιβολίας” του Ισραήλ αποσκοπεί στη διατήρηση της αποτροπής, αποφεύγοντας παράλληλα διπλωματικό, νομικό και πολιτικό κόστος. Το Ισραήλ δεν αναμένεται να ενταχθεί στη NPT στο εγγύς μέλλον, καθώς η θέση του συνδέεται με την περιφερειακή ασφάλεια.
Τι γνωρίζουμε για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν;
Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950 με την υποστήριξη των ΗΠΑ, αλλά επεκτάθηκε σημαντικά μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Το Ιράν, ως συμβαλλόμενο μέρος στη NPT, διατηρεί ότι το πρόγραμμά του είναι αποκλειστικά για πολιτικούς σκοπούς.
Το 1974, υπέγραψε συμφωνία με τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (IAEA) και παρακολουθούνταν τακτικά. Το 2015, το Ιράν εντάχθηκε στο Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), συμφωνώντας σε περιορισμούς στην εμπλουτισμό ουρανίου και σε επιθεωρήσεις.
Οι βασικές διατάξεις του JCPOA περιλάμβαναν τον περιορισμό του εμπλουτισμού ουρανίου στο 3,67%, τη μείωση των φυγοκέντρων και εκτεταμένη παρακολούθηση από διεθνείς επιθεωρητές. Οι ΗΠΑ, υπό τον Donald Trump, αποχώρησαν από τη συμφωνία το 2018, παρά τη διαπίστωση της IAEA ότι το Ιράν συμμορφωνόταν.
Η αμερικανική άποψη ότι το Ιράν αποτελεί πυρηνική απειλή βασίζεται στην κατοχή 400 κιλών ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%, σύμφωνα με έκθεση της IAEA του 2025. Για να γίνει το ουράνιο οπλικής αξίας, χρειάζεται εμπλουτισμός άνω του 90%.
Τι αποδείξεις υπάρχουν για την ικανότητα του Ιράν να κατασκευάσει πυρηνικά όπλα;
Ενώ το Ισραήλ και οι ΗΠΑ ισχυρίζονται ότι το Ιράν πλησιάζει στην κατασκευή πυρηνικών όπλων, δεν έχουν προσκομίσει ουσιαστικές αποδείξεις. Το 2025, η διευθύντρια της αμερικανικής Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, Tulsi Gabbard, κατέθεσε στο Κογκρέσο ότι οι ΗΠΑ αξιολογούν πως “το Ιράν δεν κατασκευάζει πυρηνικό όπλο και ο Ανώτατος Ηγέτης Khamenei δεν έχει εξουσιοδοτήσει το πρόγραμμα πυρηνικών όπλων που ανέστειλε το 2003”.
Το Ιράν διαψεύδει σταθερά τα σχέδια για κατασκευή πυρηνικού όπλου. Το 2003, ο αείμνηστος Ανώτατος Ηγέτης Ali Khamenei είχε ανακοινώσει δημόσια την απαγόρευση της επιδίωξης ενός τέτοιου όπλου, κρίνοντάς το αντίθετο στον ισλαμικό νόμο.
Εφαρμόζονται διαφορετικά μέτρα για το Ισραήλ και το Ιράν σχετικά με τα πυρηνικά όπλα;
Πολλοί αναλυτές, όπως ο Ahmed Najar, ισχυρίζονται ότι υπάρχει “σαφώς διπλός σταθμός” στην αντιμετώπιση του πυρηνικού προγράμματος του Ισραήλ σε σύγκριση με αυτό του Ιράν, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική, παρά οι διεθνείς κανόνες, καθοδηγεί αυτή την κατάσταση. Το Ισραήλ φέρεται να έχει λάβει εξαίρεση λόγω του ρόλου του ως δυτικόφιλης δύναμης στη Μέση Ανατολή, ενώ το Ιράν, ως “εχθρός”, υφίσταται μέγιστη πίεση.
Η αδιαφάνεια του Ισραήλ για το πυρηνικό του δόγμα, συμπεριλαμβανομένων των ορίων χρήσης, δημιουργεί ανησυχίες, ειδικά απουσία μηχανισμών λογοδοσίας. Η αλλαγή σε αυτή την προσέγγιση θεωρείται δύσκολη χωρίς “ευρύτερο μετασχηματισμό” της διεθνούς πολιτικής και των δυναμικών ισχύος.
