Στο νεκροταφείο Lychakiv της πόλης Lviv, στην Ουκρανία, η Αναστασία Μπουτσκόφσκα, μια 20χρονη φοιτήτρια, απομακρύνει απαλά στρώματα χιονιού και πάγου από τον τάφο του πατέρα της. Η φωτογραφία στο μνήμα του, που μοιάζει εκπληκτικά με τη δική της, υπενθυμίζει την απώλεια. Ο πατέρας της, βετεράνος του στρατού, κλήθηκε στο μέτωπο αμέσως μόλις η Ρωσία εξαπέλυσε την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Η επικοινωνία ήταν σπάνια, μέχρι που τον Σεπτέμβριο του 2022, όλα σιώπησαν. Για επτά μήνες, ο πατέρας της δηλωνόταν επισήμως αγνοούμενος. Παρά την ελπίδα, ο φόβος του χειρότερου κατέτρωγε την ψυχή της. Όταν ήρθε η επιβεβαίωση του θανάτου του, η θλίψη ήταν συντριπτική, αλλά οι ανάγκες του πολέμου την ανάγκασαν να «αντιμετωπίσει την πραγματικότητα». Ο θείος της έχασε επίσης τη ζωή του περίπου την ίδια περίοδο. Η Αναστασία αφοσιώθηκε στη φροντίδα της γιαγιάς της, η οποία συχνά ήταν απαρηγόρητη, εφευρίσκοντας θέματα συζήτησης και μικρές δραστηριότητες για να την αποσπάσει. Σε πιο ήσυχες στιγμές, έβαζε τα κλάματα, προσπαθώντας να μην «σκέφτεται υπερβολικά». «Αυτός είναι πόλεμος», σκεφτόταν, «και δεν θα ωφελούσε να βυθιστώ στη θλίψη».
Το ανθρώπινο τίμημα είναι βαρύ. Στο νεκροταφείο Lychakiv, όπου η αύξηση των θανάτων από τις αρχές του 2022 ανάγκασε τις αρχές να διαθέσουν επιπλέον χώρο, η κατάσταση είναι πλέον οριακή. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας είναι δύσκολο να επαληθευτεί. Η Αποστολή Παρακολούθησης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ στην Ουκρανία (HRMMU) επιβεβαίωσε ότι η βία που σχετίζεται με τη σύγκρουση προκάλεσε τον θάνατο 2.514 αμάχων και τον τραυματισμό 12.142 ατόμων μόνο το 2025. Σύμφωνα με έκθεση του Center for Strategic and International Studies, εκτιμάται ότι σχεδόν δύο εκατομμύρια Ουκρανοί και Ρώσοι στρατιώτες έχουν σκοτωθεί, τραυματιστεί ή αγνοούνται από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής της Ρωσίας. Η Ρωσία μόνη της εκτιμάται ότι υπέστη σχεδόν 1,2 εκατομμύρια απώλειες, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 325.000 θανάτων. Οι απώλειες της Ρωσίας ξεπερνούν εκείνες οποιασδήποτε μεγάλης δύναμης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ οι στρατιωτικές απώλειες της Ουκρανίας εκτιμώνται μεταξύ 500.000 και 600.000. Το Al Jazeera δεν μπορεί να επαληθεύσει ανεξάρτητα αυτούς τους αριθμούς.
Για πολλούς Ουκρανούς, η απώλεια συνοδεύεται από άγχος για το μέλλον. «Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πώς θα ζήσουμε μετά τον πόλεμο», δήλωσε στην Al Jazeera η Κσένια Βοζνίτσυνα, νευρολόγος και ιδρύτρια του πρώτου κέντρου αποκατάστασης ψυχικής υγείας για βετεράνους στην Ουκρανία. «Πολλοί άνθρωποι έχουν σκοτωθεί, πολλοί άνθρωποι ζουν με ακρωτηριασμούς και ψυχολογικό τραύμα», πρόσθεσε. «Το πώς θα αντέξει η οικονομία, αν οι άνθρωποι θα έχουν δουλειές με αξιοπρεπείς μισθούς – αυτά είναι ανοιχτά ερωτήματα».
Για την Ολεξάνδρα Ματβίιτσουκ του Κέντρου για τις Πολιτικές Ελευθερίες, μιας ομάδας ανθρωπίνων δικαιωμάτων με έδρα το Κίεβο και νικήτριας του βραβείου Νόμπελ Ειρήνης, το ψυχολογικό βάρος του πολέμου βιώνεται πιο έντονα στην καθημερινότητα. «Το να ζεις κατά τη διάρκεια πολέμου σημαίνει να ζεις σε πλήρη αβεβαιότητα», είπε η Ματβίιτσουκ, προσθέτοντας, «Δεν μπορούμε να προγραμματίσουμε όχι μόνο την ημέρα μας, αλλά ούτε και τις επόμενες λίγες ώρες». Ο συνεχής φόβος για τους αγαπημένους έχει γίνει χαρακτηριστικό γνώρισμα της καθημερινής ύπαρξης. «Δεν υπάρχει ασφαλές μέρος στην Ουκρανία όπου μπορείς να κρυφτείς από τους ρωσικούς πυραύλους», δήλωσε η Ματβίιτσουκ.
Στα τέλη του 2025, η εκπρόσωπος του UN Women στην Ουκρανία, Sabine Freizer Gune, ανέφερε ότι «σχεδόν όλοι» στη χώρα «έχουν κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας». Οι άνθρωποι, ιδίως στην ανατολική Ουκρανία ή σε μεγάλες πόλεις όπως το Κίεβο, το Χάρκοβο στα βορειοανατολικά, ή η Οδησσός στα νότια, ξυπνούν τακτικά από μαζικές επιθέσεις της Ρωσίας. Τους χειμερινούς μήνες, οι ρωσικές δυνάμεις συχνά στοχεύουν τις υποδομές, αφήνοντας εκατομμύρια χωρίς ηλεκτρικό, θέρμανση ή αξιόπιστη παροχή νερού.
Καθώς η Μπουτσκόφσκα στεκόταν στον τάφο του πατέρα της, τα λόγια της ήταν συγκρατημένα, αλλά τα μάτια της έδειχναν την ελαφρά νύξη του πόνου. Αν ο πόλεμος τελειώσει, «όλοι θα είμαστε χαρούμενοι», είπε πρακτικά, «αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για τους ανθρώπους που πέθαναν, δεν μπορούμε να τους φέρουμε πίσω στη ζωή». Επισήμανε μια ανθεκτικότητα σφυρηλατημένη κάτω από την πίεση. «Το τραύμα δεν μας καθορίζει», είπε. «Μας καθορίζει ο τρόπος που ξεπερνούμε το τραύμα, ο τρόπος που πολεμάμε κάτω από αυτές τις συνθήκες, ο τρόπος που υποστηρίζουμε ο ένας τον άλλον. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, νιώθουμε έντονα τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος».
