Στην Iseyin, μια ήσυχη πόλη στη νοτιοδυτική Νιγηρία, σκιερές γωνιές κάτω από δέντρα, αυτοσχέδια υπόστεγα και στενά σοκάκια μετατρέπονται σε κέντρα παραγωγής για το aso-oke, ένα χειροποίητο ύφασμα ιθαγενές στους Γιορούμπα. Η ζήτηση για αυτό το ύφασμα έχει εκτοξευθεί τόσο στην εγχώρια όσο και στη διεθνή αγορά, τροφοδοτούμενη από τη νιγηριανή διασπορά και την αυξανόμενη παγκόσμια αναγνώριση της νιγηριανής κουλτούρας της μόδας και της μουσικής. Παρά τη δημοτικότητά του, οι τεχνίτες αντιστέκονται σθεναρά στη μηχανοποίηση, υποστηρίζοντας ότι η χειροποίητη ύφανση είναι απαραίτητη για τον μοναδικό χαρακτήρα του υφάσματος.
Η Iseyin, που βρίσκεται περίπου 200 χιλιόμετρα από το Λάγος, το πολιτιστικό και fashion επίκεντρο της Νιγηρίας, θεωρείται η πατρίδα του aso-oke. Κάτω από την έντονη ζέστη ενός υγρού πρωινού, μέτρα από νήματα και φρεσκοϋφασμένα υφάσματα απλώνονται σε σκονισμένους χώρους, περιτριγυρισμένους από φθαρμένα υπόστεγα, όπου οι υφαντές εργάζονται επιμελώς πίσω από ξύλινους αργαλειούς. Η τέχνη αυτή έχει γίνει οικονομική σωτηρία, προσελκύοντας νέους, συμπεριλαμβανομένων αποφοίτων πανεπιστημίων, οι οποίοι συρρέουν στην Iseyin για να μάθουν την παράδοση.
Ο Waliu Fransisco, με γυμνό στήθος και τατουάζ δικέφαλους να αστράφτουν, εργάζεται στον ξύλινο αργαλειό του, με τον ρυθμικό κλικ-κλακ να γεμίζει τον αέρα καθώς υφαίνει ένα ύφασμα σε χρώματα κρεμ και μπλε. Πριν από δέκα χρόνια, ο Fransisco εγκατέλειψε την καριέρα του ως τραγουδιστής σε νυχτερινό κέντρο του Λάγος για να αφοσιωθεί στην ύφανση aso-oke. Αν και αρχικά βρήκε τις φυσικές απαιτήσεις δύσκολες, δεν μετανιώνει για την απόφασή του. “Τώρα βγάζω ένα αξιοπρεπές εισόδημα από την ύφανση aso-oke και είμαι ικανοποιημένος”, δήλωσε ο 34χρονος στο AFP.
Το aso-oke, που μεταφράζεται περίπου ως “το ύφασμα από την ενδοχώρα”, είναι ένα παχύ, συχνά έντονα πολύχρωμο ύφασμα που έχει γίνει βασικό στην Νιγηρία, την πρωτεύουσα της μόδας της Αφρικής. Εμφανίζεται σε παραδοσιακά τελετουργικά ενδύματα, εντυπωσιακά κομμάτια μόδας και casual ρούχα. Λωρίδες υφάσματος ράβονται πάνω σε άλλα υφάσματα, προσθέτοντας ξεχωριστό χρώμα και κομψότητα, όπως φάνηκε όταν η Meghan Markle φόρεσε μια ποδιά και ένα κοντό σακάκι από aso-oke κατά την επίσκεψή της στη Νιγηρία με τον Πρίγκιπα Harry της Βρετανίας πριν από δύο χρόνια.
Στην Iseyin, ο σταθερός ρυθμός των αρχαίων ξύλινων αργαλειών παρέχει το ηχητικό τοπίο μιας παράδοσης που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Το aso-oke παραμένει τόσο πολιτιστικό έμβλημα όσο και δείκτης ταυτότητας. Ιστορικά, η παραγωγή περιελάμβανε την προετοιμασία νημάτων από βαμβάκι ή μετάξι – καθάρισμα, σπινάρισμα και βαφή ινών με παραδοσιακές μεθόδους, πριν την τοποθέτησή τους στους αργαλειούς, με περιορισμένες επιλογές χρωμάτων. Σήμερα, οι υφαντές χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο έτοιμα προς ύφανση νήματα σε διάφορα χρώματα “που εισάγονται κυρίως από την Κίνα”, σύμφωνα με τον 42χρονο υφαντή Abdulhammed Ajasa. Οι τεχνίτες αφιερώνουν ώρες στην τακτοποίηση των νημάτων στους αργαλειούς για να δημιουργήσουν στενές, σφιχτά σχεδιασμένες λωρίδες που αργότερα ράβονται μαζί για να σχηματίσουν φαρδύτερα υφάσματα για ενδύματα και αξεσουάρ.
«Αυτό είναι για το οποίο είναι γνωστή η Iseyin», λέει ο Kareem Adeola, 35 ετών, πίσω από τον αργαλειό του. «Το κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας». Ενώ πολλοί υφαντές στην Iseyin είναι μεσήλικες άνδρες, νεότεροι τεχνίτες όπως ο Fransisco εντάσσονται στο εμπόριο, εισάγοντας φρέσκες ιδέες και δεξιότητες. Ορισμένοι συνεργάζονται με γραφίστες για να αναπτύξουν καινοτόμα σχέδια.
Παρά την αυξανόμενη ζήτηση, η τέχνη παραμένει ριζωμένη σε παραδοσιακές μεθόδους. Οι προσπάθειες για μηχανοποίηση της παραγωγής ήταν περιορισμένες ή ανεπιτυχείς. “Αν χρησιμοποιήσεις μηχανή για να υφάνεις aso-oke, δεν θα βγει τόσο ωραίο όσο αν είναι χειροποίητο”, εξηγεί ο Kareem Adeola, ενώ εργάζεται σε ένα κομμάτι σε χρώμα κίτρινο-ελιά. “Οι άνθρωποι το έχουν δοκιμάσει πριν, και δεν λειτούργησε. Είναι θεόσταλτο να είναι χειροποίητο.” Η τήρηση των παραδοσιακών τεχνικών ύφανσης προκαλεί σωματική καταπόνηση και κινδύνους για την υγεία από την παρατεταμένη καθιστική θέση, αλλά οι υφαντές επιμένουν ότι αυτή η επίπονη διαδικασία ορίζει την αυθεντικότητα του υφάσματος.
Κάποτε φορετό αποκλειστικά από την πλούσια και την άρχουσα τάξη της Νιγηρίας για ειδικές περιστάσεις, το aso-oke εμφανίζεται πλέον σε στούντιο σχεδιαστών σε μεγάλες πόλεις, σε πασαρέλες του Λονδίνου και του Παρισιού, και μετατρέπεται σε παπούτσια, τσάντες και πορτοφόλια. “Δεν είναι πλέον αποκλειστικά για ειδικές περιστάσεις”, σημειώνει ο Isiaq Yahaya, 45χρονος μαθηματικός.
Ο Kareem Adeola δημιουργεί aso-oke σε ένα εργαστήριο ύφανσης στην Iseyin. “Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να φοριέται η κουλτούρα σου από άλλους ανθρώπους”, λέει η Ayomitide Okungbaye, 31χρονη δημιουργική διευθύντρια της Tide Chen με έδρα το Λάγος, η οποία έχει εκθέσει σχέδια aso-oke στο Λονδίνο. “Εκεί που αρχίζουμε να έχουμε πρόβλημα είναι όταν υπάρχει κατάχρηση ή όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να διεκδικούν την ιδιοκτησία.” Οι σχεδιαστές αναγνωρίζουν ότι η αυξανόμενη διεθνής προβολή του aso-oke το έχει αναδείξει σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά εγείρει επίσης ανησυχίες σχετικά με την πολιτιστική ιδιοκτησία. Εν τω μεταξύ, το adire, ένα άλλο ύφασμα Γιορούμπα που παράγεται με τεχνικές βαφής με δέσιμο, αντιμετωπίζει ήδη προκλήσεις από την κινεζική παραποίηση.
