Η Κούβα, εδώ και δεκαετίες, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας διπλωματικής και ιδεολογικής μάχης. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες αποστέλλουν πολεμικά πλοία, η Κούβα ανταποκρίνεται με την αποστολή ιατρικού προσωπικού, υπογραμμίζοντας την αντίθεση μεταξύ της αυτοκρατορικής λογικής και της αλληλεγγύης. Ο αποκλεισμός που έχει επιβληθεί από τις ΗΠΑ δεν πλήττει μόνο μια «αποτυχημένη» χώρα, αλλά υπονομεύει την ικανότητα της Κούβας να δρα ανεξάρτητα, έπειτα από εξήντα χρόνια προσπάθειας να ορίσει τη δική της πορεία.
Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης διακοπής ρεύματος που επηρέασε 10 εκατομμύρια Κουβανούς, τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης εστίασαν στην «αποτυχία του κομμουνιστικού καθεστώτος» και σε μια «ευκαιρία» για αλλαγή. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση παραβλέπει την πολυδιάστατη πραγματικότητα της Κούβας, την οποία η χώρα βιώνει η ίδια. Το πρόσφατο περιστατικό με το ρωσικό πετρελαιοφόρο Anatoly Kolodkin, το οποίο μετέφερε 730.000 βαρέλια αργού πετρελαίου – επαρκές για μόλις 10 ημέρες –, αναδεικνύει την κρισιμότητα της ενεργειακής της κατάστασης, ενώ ένα δεύτερο ρωσικό πλοίο, το Sea Horse, αναγκάστηκε να εκτρέψει πορεία προς τη Βενεζουέλα. Ο αμερικανικός αποκλεισμός, ενισχυμένος από πολεμικά πλοία, συνεχίζεται, ενώ πολιτικές φιγούρες όπως ο Donald Trump έχουν εκφράσει την επιθυμία να «πάρουν» την Κούβα, αναδεικνύοντας μια λογική κατοχής.
Αυτή η προσέγγιση, παρομοιαζόμενη με τη λογική της «φυτείας» ή του «βιαστή», αντανακλά την ιστορική στάση των ΗΠΑ απέναντι στην Κούβα, ένα νησί 90 μίλια από τη Φλόριντα, που συνεχώς αρνείται να υποταχθεί. Η εμμονή του Trump, με την υποστήριξη του Υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio, να φέρει την Κούβα σε υποταγή, υπογραμμίζει μια αυτοκρατορική αντίληψη. Η ανάλυση που επικρατεί στις ΗΠΑ, τόσο επίσημη όσο και δημοσιογραφική, αδυνατεί να αντιληφθεί ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη πληροφοριών, αλλά η αυτοκρατορική οπτική γωνία που βλέπει την Κούβα ως παίκτη δεύτερης μοίρας, αντί για πρωταγωνιστή της δικής της ιστορίας.
Η προσωπική εμπειρία του συγγραφέα, ως νεαρού ανθρωπολόγου στα τέλη της δεκαετίας του 1990, διέλυσε την αρχική του αντίληψη για την Κούβα. Παρόλο που στην Κούβα οι διακρίσεις βασίζονταν στη φυλή, όπως και στις ΗΠΑ, οι κίνδυνοι ήταν λιγότερο θανατηφόροι. Η αλληλεπίδραση με την κρατική εξουσία, την ασφάλεια ξενοδοχείων και πανεπιστημιακών αξιωματούχων, και κυρίως με τους μαύρους Κουβανούς και τους εξόριστους, δημιούργησε μια διαφορετική οπτική. Πολλοί Κουβανοί, όπως ο «Domingo», διέρχονται από παράνομες οικονομίες, ενώ οι γυναίκες τους διαχειρίζονται τα σπιτικά με εφευρετικότητα. Αυτοί βιώνουν δύο είδη αποκλεισμού: τον αμερικανικό, που επιβλήθηκε το 1962, και αυτόν που νιώθουν ότι η κουβανική κυβέρνηση επέβαλε στους πολίτες της, με φυλετικές και οικονομικές σιωπές που η Επανάσταση δεν τίμησε πλήρως.
Παρά τις διακηρύξεις περί ισότητας, οι μαύροι Κουβανοί παραμένουν σε μειονεκτική θέση. Το 2020, μια έρευνα επιβεβαίωσε αυτό που η ανθρωπολογική έρευνα και η καθημερινή ζωή αποκάλυπταν: δομικές ανισότητες αναδύονταν ξανά κατά μήκος των προεπαναστατικών φυλετικών γραμμών. Η μετανάστευση, που επηρέαζε δυσανάλογα τους μαύρους, κατευθύνει τις αποστολές χρημάτων κυρίως σε λευκά νοικοκυριά, ενώ η άνοιξη της ιδιωτικής επιχείρησης ευνοεί όσους έχουν πρόσβαση σε κεφάλαια, κάτι που συνδέεται άμεσα με τη φυλή.
Τον Ιούλιο του 2021, διαδηλώσεις, κυρίως από μαύρους κατοίκους των φτωχογειτονιών, ξέσπασαν στη Σαντιάγο ντε Κούβα και την Αβάνα, με συνθήματα όπως «πατρίδα και ζωή» και «κάτω η δικτατορία». Η απάντηση της κυβέρνησης ήταν μαζικές συλλήψεις και πολυετείς ποινές, με τους μαύρους Κουβανούς να πλήττονται δυσανάλογα. Η εξήντα επτάχρονη υπόσχεση της Επανάστασης, υπονομευμένη από κακοδιαχείριση, καταπίεση και έναν μηχανισμό παρακολούθησης, οδηγεί σε μια ιδιαίτερη κόπωση.
Πολλοί Κουβανοί, συμπεριλαμβανομένων ατόμων που σέβεται ο συγγραφέας, έχουν πλέον χαμηλές προσδοκίες από το κράτος. Αυτό δεν σημαίνει στήριξη στον αμερικανικό αποκλεισμό που πλήττει και τα νοσοκομεία. Ο θρήνος για το χαμένο δυναμικό της Κουβανικής Επανάστασης, τις πραγματικές προόδους προς μια δίκαιη κοινωνία, δεν ταυτίζεται με την υποδοχή όσων έρχονται να την αντικαταστήσουν.
Για να κατανοήσουμε τι καταστρέφεται, πέρα από την άμεση ανθρωπιστική κρίση, πρέπει να δούμε τι έκανε η Κούβα για τον κόσμο. Στη Τζαμάικα, πάνω από 30 χρόνια, 4.700 Κουβανοί ιατροί παρείχαν περίθαλψη σε 8 εκατομμύρια ασθενείς, και πραγματοποίησαν 74.000 χειρουργικές επεμβάσεις – συνεργασία που έληξε υπό αμερικανική πίεση. Στη Δυτική Αφρική το 2014, η Κούβα έστειλε πάνω από 300 γιατρούς και νοσηλευτές για την καταπολέμηση του Έμπολα, τη μεγαλύτερη μονομερή συνεισφορά, παρά τον αποκλεισμό. Στην Αγκόλα της δεκαετίας του 1970, κουβανικές δυνάμεις πολέμησαν δίπλα σε κινήματα απελευθέρωσης κατά της Νοτίου Αφρικής, συμβάλλοντας στην ανεξαρτησία της περιοχής. Ο Nelson Mandela, μετά την απελευθέρωσή του, επισκέφθηκε την Αβάνα για να συναντήσει τον Fidel Castro, τον οποίο αποκάλεσε φίλο του αφρικανικού λαού.
Αυτό βρίσκεται στο επίκεντρο του αποκλεισμού: όχι μόνο ο άμεσος πόνος 10 εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά και η διακοπή μιας 60ετούς πορείας αλληλεγγύης, η οποία αντιτέθηκε στην αυτοκρατορική λογική. Η κουβανική κυβέρνηση υπήρξε καταπιεστική, φυλετικά αντιφατική και οικονομικά αδιάλλακτη. Όλα αυτά είναι αληθινά. Όμως, προστάτευσε για δεκαετίες την Αμερικανίδα επαναστάτρια Assata Shakur, έναντι αμοιβής 2 εκατομμυρίων δολαρίων. Πρόσφερε γιατρούς στις ΗΠΑ μετά τον τυφώνα Katrina, και όταν η Ουάσιγκτον αρνήθηκε, τους έστειλε στο Πακιστάν μετά από σεισμό, όπου δημιούργησαν 30 κινητά νοσοκομεία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, η Κούβα ανέπτυξε δικά της εμβόλια και τα μοιράστηκε με τον Παγκόσμιο Νότο μέσω συμφωνιών μεταφοράς τεχνολογίας.
Και οι δύο πλευρές της ιστορίας είναι αληθινές. Η αριστερά υπήρξε κάποιες φορές υπερβολικά ρομαντική για την πρώτη αλήθεια. Το κέντρο και η δεξιά επέδειξαν σκόπιμη άγνοια για τη σημασία της δεύτερης. Αυτή η στιγμή απαιτεί μια οπτική γωνία που δεν είχε την πολυτέλεια της επιλογής. Η τρέχουσα κρίση δεν μπορεί να ερμηνευτεί ούτε από την αυτοκρατορική βεβαιότητα, ούτε από τον ρομαντικό ιδεαλισμό. Οι μαύροι Κουβανοί διαχειρίζονται αυτές τις αλήθειες, για τους οποίους η αβεβαιότητα δεν είναι απλώς μια φιλοσοφική θέση, αλλά η συνθήκη της ζωής τους.
Η τρέχουσα αμερικανική διοίκηση πλαισιώνει την Κούβα ως ένα αποτυχημένο κράτος έτοιμο για απελευθέρωση. Αυτό το πλαίσιο δεν μπορεί να συμπεριλάβει την ερώτηση: απελευθέρωση για ποιον, και από τι; Η άρνηση της Κούβας να εκδώσει Αφροαμερικανούς επαναστάτες όπως η Assata Shakur και η Nehanda Abiodun, καθ’ όλη τη διάρκεια των διαφόρων αμερικανικών διοικήσεων, αποτέλεσε μια άρνηση για όλους τους μαύρους σε όλο τον κόσμο που γνωρίζουν τι σημαίνει να βρίσκεσαι σε πόλεμο εντός της πατρίδας σου και τι σημαίνει να στέκεσαι απέναντι. Αναγνώρισε εκείνους για τους οποίους το αμερικανικό σύστημα ποινικής δικαιοσύνης ποτέ δεν αποτέλεσε δικαιοσύνη. Αυτή η άρνηση κόστισε στην Κούβα και αποτελεί μέρος αυτού που ο αποκλεισμός τώρα επιδιώκει να «τακτοποιήσει».
Η ίδια διοίκηση που απήγαγε τον πρόεδρο της Βενεζουέλας, Nicolas Maduro, τον Ιανουάριο, διακόπτοντας την κύρια προμήθεια πετρελαίου της Κούβας, βρίσκεται ταυτόχρονα σε σύγκρουση στο Ιράν, όπου οι συγκρούσεις και το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ έχουν αναδιαμορφώσει τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, δημιουργώντας τις συνθήκες για την άφιξη ρωσικών δεξαμενόπλοιων με πετρέλαιο για την Κούβα, υπό την παρακολούθηση ενός αμερικανικού αντιτορπιλικού.
Η Κούβα είναι και υπήρξε πάντα ένας σύγχρονος και ζωτικός παγκόσμιος παράγοντας. Η αντίληψη για την Κούβα είναι αυτή που έχει διαστρεβλωθεί – από 60 χρόνια λογικής αποκλεισμού που μετέτρεψαν τις αποτυχίες του νησιού σε «επιχείρημα» των ΗΠΑ και τις πράξεις αλληλεγγύης της σε «παράπονο» της Αμερικής.
Η τρέχουσα κρίση δεν απαιτεί μια νέα συμφωνία που θα διαπραγματευτεί από ψηλά, και σίγουρα όχι μια «κατάληψη» που θα αφηγηθεί ως απελευθέρωση. Απαιτεί μια αναμέτρηση με ό,τι η Κούβα κράτησε για τους γείτονές της στην Καραϊβική, για την Αφρική και τον Παγκόσμιο Νότο, για τους μαύρους σε όλη τη διασπορά – και έναν ειλικρινή λογαριασμό για ό,τι η εξαντλημένη, συμβιβασμένη, αντιφατική επανάστασή της δεν μπόρεσε.
Το Anatoly Kolodkin έδεσε στο Matanzas. Ένα δεύτερο ρωσικό δεξαμενόπλοιο φορτώνεται ήδη. Εξακόσια πενήντα άτομα έφτασαν στην Κούβα ως μέρος της πομπής Nuestra América, που πήρε το όνομά της από ένα δοκίμιο του 1891 του Κουβανού ποιητή Jose Martí, ο οποίος οραματιζόταν μια Λατινική Αμερική απαλλαγμένη από τον ιμπεριαλισμό. Τα παναφρικανικά κινήματα σε τρεις ηπείρους δήλωσαν για την 60ετή πορεία της Κούβας: «δεν μας διδάξατε, μας δείξατε». Το κλείσιμο της γροθιάς γίνεται με τους δικούς της όρους – και ο κόσμος που η Κούβα έχτισε μέσω της αλληλεγγύης εξακολουθεί να εμφανίζεται, πιο αργά από ένα αντιτορπιλικό, λιγότερο οπλισμένος, αλλά κινούμενος ακόμα προς το νησί.
