Στο χωριό Shakshouk, στις όχθες της λιβελούλας Qarun στην Αίγυπτο, η δυσοσμία της αποσύνθεσης από τα νερά είναι πνιγηρή. Η λίμνη, που βρίσκεται στην Όαση Φαγιούμ, 80 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Καΐρου, ήταν κάποτε διάσημη για την αφθονία των ψαριών της. Σήμερα, όμως, η αλιευτική δραστηριότητα είναι ελάχιστη. Σκάφη παραμένουν παρκαρισμένα στην ακτή, ενώ λίγες δεκάδες εστιατόρια ψαριών παραμένουν κλειστά, αδιάθετα, λόγω της έλλειψης πελατών.
Η θλιβερή αυτή εικόνα συνδέεται άμεσα με τη ρύπανση. Μικρά κανάλια αποχέτευσης διασχίζουν τους δρόμους του Shakshouk, εκβάλλοντας ανεπεξέργαστα λύματα στη λίμνη. “Η μυρωδιά της λίμνης έχει γίνει πολύ άσχημη, ειδικά το καλοκαίρι”, δηλώνει ένας ψαράς. “Η δυσοσμία είναι αφόρητη λόγω της ρύπανσης.”
Η πραγματικότητα αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με μια άλλη εικόνα που αναδύθηκε στην Αίγυπτο τις τελευταίες εβδομάδες. Τον Δεκέμβριο, φωτογραφίες με σμήνη φλαμίνγκο να περιφέρονται στα ρηχά της λίμνης, τράβηξαν την προσοχή σε εθνικό επίπεδο. Κρατικές εφημερίδες παρουσίασαν τις εικόνες αυτές ως απόδειξη της επιτυχίας ενός κυβερνητικού προγράμματος αποκατάστασης της λίμνης, με το γραφείο του Πρωθυπουργού της Αιγύπτου να πανηγυρίζει την “επιστροφή των φλαμίνγκο στη Λίμνη Qarun” ως “σημείο καμπής στην περιβαλλοντική ανάκαμψη της λίμνης”. “Τα φλαμίνγκο δεν επιστρέφουν σε κανένα οικοσύστημα, εκτός αν πληρούνται ακριβείς περιβαλλοντικές συνθήκες, συμπεριλαμβανομένων καθαρών υδάτων, άφθονης τροφής και βιολογικής σταθερότητας”, ανέφερε το γραφείο του πρωθυπουργού.
Ο Eid el-Raghy, στέλεχος του Υπουργείου Περιβάλλοντος της Αιγύπτου, διευκρίνισε στο Al Jazeera ότι τα αποδημητικά πτηνά δεν είχαν εξαφανιστεί ποτέ πλήρως από τη Λίμνη Qarun, αλλά παραδέχτηκε ότι υπήρξε αύξηση στον αριθμό των φλαμίνγκο και στη διάρκεια της παραμονής τους, έπειτα από χρόνια παρακμής. Ωστόσο, όπως είναι εμφανές από τα λύματα που ρέουν στο Shakshouk και την απουσία αλιευτικής δραστηριότητας, τα επίπεδα ρύπανσης στη Λίμνη Qarun παραμένουν υψηλά. Έτσι, η επιστροφή των φλαμίνγκο στην Όαση Φαγιούμ μπορεί να αποδειχθεί μια απλή οφθαλμαπάτη της ερήμου.
**Αυξανόμενη Ρύπανση** Η Λίμνη Qarun είχε χαρακτηριστεί φυσικό καταφύγιο το 1989, καλύπτοντας μια έκταση 1.385 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Μέχρι πρόσφατα, αποτελούσε μια σημαντική αλιευτική λίμνη, με τους περισσότερους κατοίκους να εξαρτώνται από αυτήν για την επιβίωσή τους. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η αυξανόμενη ρύπανση εξάλειψε την παραγωγή ψαριών και κατέστρεψε σοβαρά την τοπική οικονομία.
Η φυσική και χημική μεταμόρφωση της λίμνης εκτείνεται σε όλο τον 20ο αιώνα. Η επιφάνειά της κυμαινόταν σημαντικά – συρρικνωνόταν καθώς μειωνόταν οι εισροές του ποταμού Νείλου, και στη συνέχεια επεκτεινόταν καθώς αυξανόταν η γεωργική απορροή. Μέχρι το 2021, η λίμνη δεχόταν περίπου 1,34 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού απορροής ημερησίως, σχεδόν όλο γεωργικές απορροές αναμεμειγμένες με ανεπεξέργαστα λύματα. Σε ένα ερημικό κλίμα με υψηλή εξάτμιση και μειούμενες εισροές γλυκού νερού, τα άλατα συσσωρεύτηκαν, με τα επίπεδα αλατότητας να ξεπερνούν αυτά της Μεσογείου Θάλασσας.
Ο Osama el-Naggar, διευθυντής της Προστατευόμενης Περιοχής Qarun, δήλωσε στο Al Jazeera ότι “τα προβλήματα της λίμνης άρχισαν πολύ πριν από το 2011, αλλά επιδεινώθηκαν μετά την επανάσταση [του 2011] λόγω ενός κενού ασφαλείας και αδύναμης εποπτείας”. Η Wafaa Amer, πρώην αναπληρώτρια υπουργός Περιβάλλοντος και πρώην επικεφαλής του Τομέα Προστασίας Φύσης, ανέφερε στο Al Jazeera ότι η λίμνη είναι πλέον ρηχή και υπερφορτωμένη με δεκαετίες διαρροών χημικών και απορριμμάτων. “Μισό μέτρο [1,6 πόδια] από τον πυθμένα της λίμνης σήμερα είναι μολυσμένο υλικό”, είπε, προσθέτοντας ότι η Λίμνη Qarun “χρειάζεται καθαρισμό και βυθοκόρηση του πυθμένα”.
Σήμερα, η λίμνη καλύπτει περίπου 235 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Παρόλο που παραμένει σημαντική στάση για τα αποδημητικά πτηνά, η ικανότητά της να υποστηρίζει τη βιοποικιλότητα έχει αποδυναμωθεί σοβαρά. Ο Khaled el-Noubi, ερευνητής μετανάστευσης πτηνών και εκτελεστικός διευθυντής της Nature Conservation Egypt, δήλωσε ότι η αυξημένη παρουσία φλαμίνγκο δεν αποτελεί ένδειξη οικολογικής ανάκαμψης της λίμνης. “Δεν μπορείς να συνδέσεις την υγεία του οικοσυστήματος με την παρουσία ενός αποδημητικού πτηνού”, είπε στο Al Jazeera, σημειώνοντας ότι τα αποδημητικά είδη θα σταματήσουν σε οποιαδήποτε διαθέσιμη υδάτινη μάζα – ακόμη και σε μολυσμένες. “Έχουμε καταγράψει φλαμίνγκο σε εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων”. Η απόδειξη της ανάκαμψης, είπε ο el-Noubi, θα απαιτούσε δαπανηρή, μακροχρόνια παρακολούθηση που θα έδειχνε συνεχή αύξηση στον αριθμό και τη διάρκεια παραμονής των αποδημητικών πτηνών – έρευνα που δεν έχει διεξαχθεί στη Λίμνη Qarun. “Τα μόνιμα πτηνά είναι ένας πιο αξιόπιστος δείκτης”, πρόσθεσε, “διότι χρειάζονται σταθερές συνθήκες για να αναπαραχθούν και να μεγαλώσουν τα μικρά τους”.
**Εξαφανιζόμενα Ψάρια** Ενώ τα φλαμίνγκο ενδέχεται να μην πτοούνται πλήρως από την κατάσταση των υδάτων στη Λίμνη Qarun, τα ψάρια το κάνουν. Ένας ψαράς, μιλώντας στο Al Jazeera υπό την προϋπόθεση της ανωνυμίας, περιέγραψε τη θέαση ψαριών να εγκαταλείπουν “το λευκό νερό” που προερχόταν από την εκροή του βιομηχανικού συγκροτήματος Kom Oshim, το οποίο βρίσκεται δίπλα στη λίμνη. “Τα ψάρια τρέχουν μέχρι να φτάσουν στην ακτή – και μετά πεθαίνουν”, είπε ο ψαράς.
Καθώς η χημεία της λίμνης άλλαζε, η παραγωγή ψαριών κατέρρευσε – από περίπου 2.000 τόνους το 1981 σε μόλις πέντε τόνους το 2022. Μεγάλο μέρος αυτής της πτώσης συνέβη από το 2014, με την αλιευτική παραγωγή να μειώνεται κατά περίπου 78% κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, λόγω της ρύπανσης, της κακής διαχείρισης, της υπεραλίευσης και της εξάπλωσης ενός καταστροφικού ισοπόδου παρασίτου. Σύμφωνα με τοπικά μέσα ενημέρωσης, η ρύπανση στη λίμνη συνέβαλε στην εξάπλωση του παρασίτου. Η έξαρση προκάλεσε μαζικούς θανάτους και κατέστησε την αλιεία σχεδόν αδύνατη.
Το 2019, η καθηγήτρια κτηνιατρικής Nesreen Ezz el-Din δήλωσε ότι οι αρχές είχαν προειδοποιηθεί για τον κίνδυνο του παρασίτου χρόνια νωρίτερα, αλλά οι σωστές διαδικασίες δεν ακολουθήθηκαν, επιδεινώνοντας την καταστροφή. “Η πραγματική κρίση άρχισε το 2014 και το 2015”, είπε ένας ψαράς. “Μέχρι τον περασμένο μήνα, ψάρια μαζεύονταν ακόμα στην ακτή και πέθαιναν”.
Πολλοί ψαράδες αναγκάστηκαν να μετακινηθούν – σε οικοδομικές εργασίες, στο εξωτερικό, ή σε άλλες λίμνες όπως η Λίμνη Νάσερ στην Ασουάν. “Όλοι εξαρτώνταν από το ψάρεμα”, είπε ένας άλλος ψαράς. “Όταν το ψάρεμα πέθανε, οι νέοι ψαράδες έφυγαν αναζητώντας άλλες δουλειές σε άλλες περιφέρειες. Κάποιοι πήγαν στην Ευρώπη ή σε αφρικανικές χώρες”.
**Εθνικό Πρόβλημα** Η κρίση της Qarun αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη εθνική τάση. Μια μελέτη του 2015 από το Πανεπιστήμιο Assiut ( ) σχετικά με την περιβαλλοντική κατάσταση των βόρειων λιμνών της Αιγύπτου προειδοποιούσε για ταχεία υποβάθμιση που προκαλείται από τη ρύπανση και την ανθρώπινη επέμβαση. Οι Bardawil, Manzala, Mariout, Burullus και Edku, έλεγε, υφίσταντο διάφορα επίπεδα ρύπανσης από ανεπεξέργαστες γεωργικές, βιομηχανικές και αστικές απορροές, οδηγώντας σε μείωση της παραγωγής ψαριών και συρρίκνωση των εκτάσεων των λιμνών – ιδιαίτερα στη Manzala, στα βορειοανατολικά του Δέλτα του Νείλου.
Μέχρι το τέλος του 2023, η κυβέρνηση ανακοίνωσε την ολοκλήρωση ενός έργου αποκατάστασης στη Λίμνη Manzala. Ωστόσο, τον Απρίλιο του 2025, το τοπικό ανεξάρτητο μέσο Mada Masr δημοσίευσε μια ερευνητική έκθεση που ανέδειξε αντιφάσεις μεταξύ των επίσημων αφηγήσεων επιτυχίας και των επιτόπιων μαρτυριών που περιέγραφαν διαφορετικά αποτελέσματα. Ψαράδες που αναφέρθηκαν στην έρευνα δήλωσαν ότι οι ζωές τους δεν βελτιώθηκαν – και σε ορισμένες περιπτώσεις χειροτερέψαν – μετά από μέτρα αποκατάστασης που περιόρισαν την πρόσβαση σε παραδοσιακές αλιευτικές περιοχές. Η βαριά βυθοκόρηση, ανέφερε η έκθεση, άλλαξε τον πυθμένα της λίμνης και κατέστρεψε περιβάλλοντα αναπαραγωγής ψαριών, μειώνοντας τα αλιεύματα, ενώ η απορροή συνεχίστηκε παρά τους ισχυρισμούς για βελτιωμένη ποιότητα νερού.
Ο El-Raghy, ο κυβερνητικός αξιωματούχος, υπερασπίστηκε πτυχές της προσέγγισης της Manzala, λέγοντας ότι η βαθύτερη βυθοκόρηση συνδέεται με αλλαγές στην αλατότητα και τα είδη ψαριών, απαιτώντας από τους ψαράδες να “προσαρμοστούν”. Περιέγραψε τη συνολική διαδικασία ως μακροπρόθεσμη “επανασχεδίαση” των υδάτινων πόρων. Τα σχέδια περιλαμβάνουν την αποκατάσταση άλλων λιμνών, είπε. “Το 2026, θα ολοκληρώσουμε το τελικό όραμα για οικολογική επανεξισορρόπηση στη Manzala, στη συνέχεια θα ξεκινήσουμε τη Burullus, μετά την Edku και τη Mariout”.
**”Η Λίμνη Είναι Ακόμα Νεκρή”** Η αιγυπτιακή κυβέρνηση πιστεύει ότι πρέπει να της πιστωθεί η εργασία της για τον καθαρισμό των λιμνών της χώρας. Ο El-Raghy δήλωσε ότι το έργο της Λίμνης Qarun ξεκίνησε το 2018 και συνεχίζεται για περίπου έξι χρόνια, με στόχο τον περιορισμό της υποβάθμισης και την αποκατάσταση της φυσικής ικανότητας της λίμνης να υποστηρίζει υδρόβια ζωή. Η πρώτη φάση περιλάμβανε τη βυθοκόρηση του καναλιού Bahr Youssef – το οποίο μεταφέρει νερό του Νείλου στην αγροτική περιοχή Φαγιούμ πριν εκβάλει στην Qarun – για να εξασφαλιστεί ανεμπόδιστη ροή και να διατηρηθούν κατάλληλα επίπεδα της λίμνης.
Το έργο περιλαμβάνει επίσης υποδομές αποχέτευσης, συμπεριλαμβανομένων οκτώ σταθμών επεξεργασίας λυμάτων για τα χωριά γύρω από τη λίμνη, καθώς και την ανακαίνιση μιας εγκατάστασης επεξεργασίας στο προαναφερθέν συγκρότημα Kom Oshim, με χωρητικότητα 19.000 κυβικών μέτρων ημερησίως. Η χρηματοδότηση, είπε ο el-Raghy, περιλαμβάνει δάνειο 300 εκατομμυρίων ευρώ ($361,2 εκατομμύρια) από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης και 100 εκατομμύρια ευρώ ($120,4 εκατομμύρια) από διάφορα κυβερνητικά όργανα εντός της επιτροπής αποκατάστασης.
Προσδιόρισε τις βιομηχανικές απορροές και τα λύματα ως τις κύριες πηγές ρύπανσης, δηλώνοντας ότι το βιομηχανικό συγκρότημα Kom Oshim προηγουμένως απορρίπτε στοχευμένο απόβλητο σε μια εγκατάσταση επεξεργασίας που δεν είχε σχεδιαστεί για να χειριστεί βιομηχανικά απόβλητα. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος, είπε, συνεργάστηκε με 13 εργοστάσια για να μειώσει τα φορτία ρύπανσης στο μισό, και η αναβάθμιση της κύριας εγκατάστασης επεξεργασίας Kom Oshim βρίσκεται στο 65% της ολοκλήρωσης, με πλήρη λειτουργία – που θα τερματίσει την απορροή ανεπεξέργαστων αποβλήτων στη λίμνη – να αναμένεται στο δεύτερο εξάμηνο του 2026.
Ως μέρος της αποκατάστασης της οικολογικής ισορροπίας, το κυβερνητικό έργο καθαρισμού έχει εισαγάγει νέα αποθέματα ψαριών, συμπεριλαμβανομένων ψαριών γλώσσας (sole fish) το 2022 και γόνου γαρίδας κατά τις περιόδους 2024–2025. Ο El-Raghy δήλωσε ότι το ισοτοπικό παράσιτο που ήταν ένας από τους κύριους λόγους της πτώσης του αριθμού των ψαριών δεν μπορεί να εξαλειφθεί, και ότι η τρέχουσα στρατηγική είναι να αποτραπεί η επιστροφή των ξενιστών του. “Ο κέφαλος και η τιλάπια δεν θα επανεισαχθούν”, είπε, αναφερόμενος σε δύο ψάρια που είναι ξενιστές του παρασίτου. Αλλά, πρόσθεσε, “η παραγωγή γαρίδας αυξήθηκε, και η γλώσσα αναπαράχθηκε μέσα στη λίμνη. Αυτό είναι ένας ισχυρός δείκτης βελτίωσης”.
Στα τέλη του 2024, το Υπουργείο Περιβάλλοντος ανακοίνωσε το άνοιγμα της Λίμνης Qarun για ψάρεμα μετά από χρόνια μερικής ή πλήρους κλεισίματος. Ωστόσο, όπως μαρτυρά η έλλειψη δραστηριότητας, τα προβλήματα που οδήγησαν στο κλείσιμο του ψαρέματος εδώ δεν έχουν επιλυθεί πλήρως, ακόμα κι αν η θέαση των φλαμίνγκο έχει οδηγήσει τους εξωτερικούς παρατηρητές σε αισιοδοξία.
Αν μη τι άλλο, η συζήτηση για τα φλαμίνγκο παραμένει δευτερεύουσα σε σχέση με την καθημερινή επιβίωση. Οι άνθρωποι εδώ εξακολουθούν να περιμένουν η αποκατάσταση της λίμνης να σημαίνει καθαρό νερό, ζωντανά ψάρια και παροχή προς το ζην με την οποία μπορούν ξανά να συντηρήσουν τις οικογένειές τους. Ο El-Raghy ζήτησε υπομονή, λέγοντας ότι οι ψαράδες χρειάζονται “χρόνο για να προσαρμοστούν”, καθώς “η σύνθεση των αποθεμάτων ψαριών και … οι τεχνικές ψαρέματος αλλάζουν”.
Αλλά για τους ψαράδες της Λίμνης Qarun, η υπομονή είναι ένα πολυτέλεια που δεν έχουν. Ο Yasser Eid είναι ένας από αυτούς. Όπως οι περισσότεροι άνδρες εδώ, το ψάρεμα έχει διαμορφώσει τη ζωή του Yasser από παιδί. Τώρα περίπου 40 ετών, είπε ότι βγήκε για πρώτη φορά στη λίμνη στην ηλικία των επτά ετών, εγκαταλείποντας το σχολείο σε μια εποχή που το ψάρεμα υποσχόταν σταθερό εισόδημα και ένα μέλλον για ολόκληρες οικογένειες.
Καθισμένος στην ακτή της Λίμνης Qarun στο Shakshouk με τον πατέρα του και έναν φίλο, ο Yasser κοιτούσε το νερό με νοσταλγία. Η υπόσχεση ενός καλού εισοδήματος από το ψάρεμα έχει πλέον καταρρεύσει. Τα αποθέματα ψαριών έχουν εξαφανιστεί, και οι μικρές αλιεύσεις που είναι διαθέσιμες δεν μπορούν να υποστηρίξουν μια διαβίωση. Πολλοί από τους αδελφούς του Yasser και δύο από τα παιδιά του εργάζονται τώρα μακριά, εκατοντάδες χιλιόμετρα νότια στη Λίμνη Νάσερ στην Ασουάν, ένα από τα λίγα μέρη όπου το ψάρεμα παραμένει βιώσιμο. Όσοι έμειναν πίσω, πρόσθεσε, αγωνίζονται κάτω από αυξανόμενη οικονομική πίεση, περιμένοντας μια ανάκαμψη που δεν έχει ακόμα υλοποιηθεί. “Δεν υπάρχουν ψάρια”, είπε ο Yasser χαμηλόφωνα, δείχνοντας προς τη λίμνη. “Η λίμνη είναι ακόμα νεκρή”.
