Ο πόλεμος που ονομάστηκε “Epic Fury” από την Ουάσινγκτον και “True Promise 4” από την Τεχεράνη, έφτασε στο τέλος του με μια εκεχειρία, που διαμεσολαβήθηκε από το Πακιστάν, την οποία αποδέχτηκαν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump και το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν. Μετά από δύο εβδομάδες χωρίς πυραύλους ή αεροπορικές επιδρομές, οι διαπραγματευτές αναμένεται να συναντηθούν στο Ισλαμαμπάντ στις 11 Απριλίου 2026. Για πρώτη φορά από τα τέλη Φεβρουαρίου, τα πλοία θα μπορούν να διέρχονται με ασφάλεια από τα Στενά του Ορμούζ. Η εκεχειρία ενσωματώνει την 10-σημη πρόταση ειρήνης του Ιράν, παρέχοντας ένα πρώτο διπλωματικό οδικό χάρτη από την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου.
Ωστόσο, προτού εμβαθύνουμε στην ανάλυση της συμφωνίας, είναι σημαντικό να αξιολογήσουμε τον ίδιο τον πόλεμο: την προέλευσή του, τη νομιμότητά του και ποιοι τελικά απορρόφησαν το κόστος. Αυτή η σύγκρουση δεν προέκυψε οργανικά από τη μακροχρόνια αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν, ούτε ήταν αποτέλεσμα συγκεκριμένης ιρανικής επιθετικής ενέργειας, ούτε ακολούθησε τις διεθνείς νομικές διαδικασίες για τη δικαιολόγηση χρήσης βίας. Αντιθέτως, γεννήθηκε από τη στρατηγική δογματική του Ισραήλ μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023, με στόχο τη “μηδενισμό των απειλών” και την εξουδετέρωση αντιληπτών υπαρξιακών κινδύνων, με κυριότερο το Ιράν.
Οι ΗΠΑ παρείχαν τη στρατιωτική ισχύ, ενώ το Ισραήλ τη στρατηγική αιτιολόγηση. Κανένας από τους δύο δεν εξασφάλισε εντολή από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ούτε επικαλέστηκε εύλογα την αυτοάμυνα βάσει του Άρθρου 51 του Χάρτη του ΟΗΕ. Ήταν ένας πόλεμος επιλογής, που παρουσιάστηκε στο εσωτερικό και διεθνές κοινό ως αναγκαιότητα και προληπτική ενέργεια.
Οι συνέπειες ήταν προβλέψιμες. Το Ιράν, με την υποβάθμιση της στρατιωτικής του υποδομής και την οικονομική του πίεση, αντέδρασε όπως κάθε κράτος που ελέγχει ένα κρίσιμο γεωγραφικό σημείο. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, μιας επιχείρησης που διεξήχθη υπό το μανδύα της περιφερειακής ασφάλειας, προκάλεσε μια από τις σοβαρότερες διαταραχές στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά, με επιπτώσεις σε αγορές του Τόκιο, του Βερολίνου και του Σάο Πάολο.
Η 10-σημη πρόταση ειρήνης του Ιράν, τώρα ενσωματωμένη στη συμφωνία εκεχειρίας, αξίζει ανάλυση. Βασίζεται σε αλληλένδετες απαιτήσεις: επίσημη εγγύηση κατά μελλοντικών στρατιωτικών επιθέσεων, μόνιμο τερματισμό των εχθροπραξιών, παύση των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων στον Λίβανο, άρση των αμερικανικών κυρώσεων και παύση των περιφερειακών συγκρούσεων με ιρανική συμμετοχή. Σε αντάλλαγμα, το Ιράν δεσμεύεται να επαναλειτουργήσει τα Στενά του Ορμούζ, να καθορίσει ένα πλαίσιο για την ασφαλή θαλάσσια διέλευση, να μοιράζεται τα τέλη διέλευσης με το Ομάν και να κατευθύνει αυτά τα έσοδα προς την ανασυγκρότηση.
Είναι ασαφές σε ποιο βαθμό οι ΗΠΑ, και ακόμη περισσότερο το Ισραήλ, έχουν αποδεχτεί αυτές τις προτάσεις. Ωστόσο, η πρόταση του Ιράν δεν εκφράζει ούτε ακραίες απαιτήσεις ούτε υποταγή, αλλά μια ρεαλιστική εκτίμηση της διαπραγματευτικής του θέσης για την επίτευξη βιώσιμων ρυθμίσεων ασφάλειας και οικονομικής ανακούφισης. Η πρόταση προσφέρει απτά οφέλη σε κάθε πλευρά, ενσωματώνει περιφερειακές οικονομικές πραγματικότητες και εδραιώνει τον ρόλο του Ομάν ως μεσολαβητή.
Το προτεινόμενο τέλος διέλευσης μέσω του Ορμούζ αναμένεται να προκαλέσει κριτική, αλλά πρέπει να σταθμιστεί έναντι του κόστους των 40 ημερών αποκλεισμού για το παγκόσμιο εμπόριο. Το τέλος αντιπροσωπεύει ένα διαχειρίσιμο λειτουργικό κόστος, σε αντίθεση με έναν αόριστο κλειστό πορθμό που δεν ήταν βιώσιμος για κανέναν.
Ο Κόλπος πλήρωσε για κάτι που δεν παρήγγειλε. Οι ιρανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, που στόχευαν αμερικανικές εγκαταστάσεις και, σύμφωνα με το Ιράν, εγκαταστάσεις σε γειτονικά κράτη του Κόλπου που χρησιμοποιούνταν κατά του Ιράν, προκάλεσαν εκτιμώμενες οικονομικές απώλειες 350 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε όλο τον Αραβικό Μαςρέκ. Ενεργειακές υποδομές, εμπορικές οδοί και η εμπιστοσύνη των επενδυτών υπέστησαν ζημιές, με τις πλήρεις επιπτώσεις να είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθούν.
Πληροφορίες που κοινοποιήθηκαν στην κυβέρνηση Trump πριν την κλιμάκωση προειδοποιούσαν για αυτό το σενάριο, ότι στρατιωτική δράση κατά του Ιράν θα προκαλούσε αντίποινα κατά γειτονικών κρατών. Αυτές οι εκτιμήσεις είτε αγνοήθηκαν είτε παραβιάστηκαν. Τα κράτη του Κόλπου, που επιδίωκαν τη διατήρηση της σταθερότητας και δεν είχαν θεσμική φωνή στις αποφάσεις που οδήγησαν στη σύγκρουση, απορρόφησαν τις συνέπειες χωρίς να έχουν συμμετοχή στην έναρξή της. Αυτή η δυναμική εγείρει το ερώτημα για τους πολιτικούς του Κόλπου: έχει αλλάξει η στάση της Ουάσινγκτον από συνεργάτης ασφαλείας σε βάρος ασφαλείας, του οποίου οι στρατηγικές αποφάσεις επιβάλλουν κόστη που άλλοι πρέπει να απορροφήσουν;
Συμπερασματικά, οι δηλωμένοι στόχοι της “Epic Fury” – υποβάθμιση της ιρανικής στρατιωτικής ικανότητας, αποσταθεροποίηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας και δημιουργία νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας – δεν επιτεύχθηκαν. Το Ιράν υπέστη σοβαρές τακτικές απώλειες, συμπεριλαμβανομένου του θανάτου ανώτερων αξιωματούχων, αλλά το πολιτικό του σύστημα δεν κατέρρευσε. Ο ιρανικός πολιτικός και μηχανισμός ασφαλείας αποδείχθηκε πιο ανθεκτικός από ό,τι ανέμεναν οι αρχιτέκτονες της εκστρατείας.
Το ΝΑΤΟ αρνήθηκε να συμμετάσχει, ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, αντιμέτωπες με ενεργειακή κρίση, επέδειξαν αυξανόμενη κριτική και επιτάχυναν την απόσταση από την Ουάσινγκτον. Η προσπάθεια διεύρυνσης του στρατιωτικού συνασπισμού απέτυχε.
Είναι πολύ νωρίς για να αξιολογηθούν πλήρως οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις για την εσωτερική πολιτική σταθερότητα του Ιράν. Η αλλαγή ηγεσίας δημιουργεί μια δυναμική διαδοχής με απρόβλεπτες συνέπειες. Το ερώτημα αν ο μηχανισμός ασφαλείας θα διατηρήσει τον έλεγχό του παραμένει ανοιχτό.
Αυτό που είναι αδιαμφισβήτητο είναι ότι η περιοχή έχει αλλάξει δομικά. Οι νομικοί κανόνες που διέπουν τη χρήση βίας παραβιάστηκαν, ενώ μικρότερα κράτη επωμίστηκαν κόστη από μια σύγκρουση που δεν μπορούσαν να αποτρέψουν. Η πλήρης καταμέτρηση των διπλωματικών, οικονομικών και ανθρώπινων απωλειών παραμένει ατελής.
Οι δέκα πόντοι δεν θα αντιστρέψουν 40 ημέρες καταστροφής. Ωστόσο, αν οι διαπραγματεύσεις στο Ισλαμαμπάντ στεφθούν με επιτυχία και τα μέρη τηρήσουν τη συμφωνία, τα Στενά ενδέχεται να παραμείνουν ανοιχτά, το εμπόριο να αποκατασταθεί και η διεθνής κοινότητα να ξεκινήσει το δύσκολο έργο της απόδοσης ευθυνών για έναν παράνομο πόλεμο και της οικοδόμησης, από τα συντρίμμια του, κάτι πιο ανθεκτικό από την προηγούμενη τάξη.
