Παρόλο που ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεν αναμένεται να παραστεί στην 39η ετήσια συνάντηση της Αφρικανικής Ένωσης, η οποία ξεκινά την Παρασκευή, η παρουσία του θα είναι αισθητή. Οι αντιπροσωπείες από τα 55 κράτη μέλη καλούνται να αντιμετωπίσουν τη νέα, διαταρακτική πραγματικότητα της δεύτερης θητείας του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι ιστορικές περικοπές της κυβέρνησης Τραμπ στην ξένη βοήθεια, η αναδιάρθρωση της αμερικανικής εμπορικής πολιτικής και οι σαρωτικές αλλαγές στις εισδοχές μεταναστών έχουν επιδράσει δυσανάλογα στην Αφρική, παρόλο που ο πρόεδρος αναφέρθηκε ελάχιστα στην ήπειρο στην ευρύτερη παγκόσμια ατζέντα του. Μέσα σε αυτό το χάος, η κυβέρνηση Τραμπ επιδίωξε να συνάψει νέες, διμερείς συμφωνίες με τις αφρικανικές χώρες, εστιάζοντας σε πόρους και σε θέματα ασφάλειας.
«Κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους, η πολιτική των ΗΠΑ έναντι της Αφρικής εισήγαγε έναν βαθμό αβεβαιότητας που αναπόφευκτα θα διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι αφρικανοί ηγέτες θα προσεγγίσουν αυτή τη σύνοδο κορυφής», δήλωσε ο Κάρλος Λόπες, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν στη Νότια Αφρική, στο Al Jazeera. «Υπήρξε μια αντιληπτή στροφή από την ευρεία πολυμερή δέσμευση και τα μεγάλης κλίμακας προγράμματα ανάπτυξης, προς μια πιο συναλλακτική προσέγγιση, εστιασμένη στην ασφάλεια και τις συμφωνίες».
Πολλοί αφρικανοί ηγέτες επιδιώκουν να διατηρήσουν μια προσεκτική ισορροπία με τη νέα ηγεσία των ΗΠΑ. Ο Λόπες παρατηρεί ότι οι αξιωματούχοι αλληλεπιδρούν με τις ΗΠΑ, ενώ ταυτόχρονα «ασφαλίζονται» ενισχύοντας τις σχέσεις τους με την Κίνα, τα κράτη του Κόλπου, την Ευρώπη και τους ενδοαφρικανικούς θεσμούς, προκειμένου να αποφύγουν την υπερβολική εξάρτηση από οποιονδήποτε μεμονωμένο εταίρο. «Το καθοριστικό θέμα αυτής της συνόδου κορυφής, από αυτή την άποψη, είναι πιθανό να είναι ο επαναπροσδιορισμός και από τις δύο πλευρές: οι ΗΠΑ να δοκιμάζουν ένα πιο συναλλακτικό μοντέλο δέσμευσης, και οι αφρικανοί ηγέτες να σηματοδοτούν ότι η συνεργασία πρέπει να είναι αμοιβαία, προβλέψιμη και σεβαστή, αν θέλει να διαρκέσει», δήλωσε ο Λόπες.
**Δυσανάλογος Αντίκτυπος**
Η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του Λευκού Οίκου, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο, ανέφερε μόνο σύντομα την Αφρική. Σε ολόκληρο το έγγραφο των 29 σελίδων, μόνο τρεις παράγραφοι αναφέρονται στην ήπειρο, στο τέλος της τελευταίας σελίδας. Κάποιες από αυτές τις παραγράφους επαναλαμβάνουν τον μακροχρόνιο στόχο των ΗΠΑ για τον περιορισμό της επιρροής της Κίνας. Η ενότητα τονίζει επίσης την πρόσφατη προσπάθεια του Τραμπ να τερματίσει συγκρούσεις στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν. Ωστόσο, το έγγραφο υπονοεί επίσης ένα ευρύτερο όραμα για τις σχέσεις ΗΠΑ-Αφρικής, μετατοπίζοντας την εστίαση από ένα «παράδειγμα ξένης βοήθειας σε ένα παράδειγμα επενδύσεων και ανάπτυξης». Αυτή η προσέγγιση θα τροφοδοτείται από νέες διμερείς σχέσεις με χώρες «αφοσιωμένες στο άνοιγμα των αγορών τους σε αμερικανικά αγαθά και υπηρεσίες». Με τη σειρά της, οι ΗΠΑ οραματίζονται την ενίσχυση των προσπαθειών ανάπτυξης στην ήπειρο, ιδιαίτερα όσον αφορά την πρόσβαση σε στρατηγικούς ενεργειακούς πόρους και ορυκτά σπάνιων γαιών.
Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση του παραδείγματος — μακριά από την ξένη βοήθεια — είχε δυσανάλογο αντίκτυπο στην Αφρική και αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης στη σύνοδο κορυφής της Παρασκευής. Εκτιμάται ότι το 26% της ξένης βοήθειας του αφρικανικού ηπείρου προερχόταν από τις ΗΠΑ. Το 2024, η άμεση ξένη επένδυση της χώρας στην Αφρική εκτιμήθηκε σε 47,47 δισ. δολάρια, μεγάλο μέρος της προερχόταν μέσω της Υπηρεσίας Διεθνούς Ανάπτυξης των ΗΠΑ (USAID). Ωστόσο, ο Τραμπ έκτοτε διέλυσε την USAID, καθώς και ακύρωσε δισεκατομμύρια δολάρια σε προγράμματα βοήθειας. Αυτές οι κινήσεις συνοδεύτηκαν από μια ευρύτερη αποχώρηση των ΗΠΑ από τα Ηνωμένα Έθνη. Ειδικοί λένε ότι οι επιπτώσεις έχουν ήδη γίνει αισθητές στην Αφρική.
«Έχουμε βιώσει το τέλος της USAID, και αυτό είχε τεράστιες, αρνητικές επιπτώσεις — τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα — στην παγκόσμια υγεία, ιδίως στη χρηματοδότηση της υγείας για τις αφρικανικές χώρες», δήλωσε η Μπελίντα Άρτσιμπονγκ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins’ School of Advanced International Studies (SAIS), στο Al Jazeera. Το Center for Global Development έχει εκτιμήσει ότι οι τρέχουσες περικοπές ξένης βοήθειας των ΗΠΑ θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε 500.000 έως 1.000.000 θανάτους ετησίως. Σε μια έκθεση του Δεκεμβρίου, ο οργανισμός ανέφερε ότι τα στοιχεία για τις περικοπές βοήθειας του Τραμπ θα μπορούσαν να φανούν μέσω αυξήσεων στη θνησιμότητα από υποσιτισμό στη βόρεια Νιγηρία και τη Σομαλία, την επισιτιστική ανασφάλεια στην βορειοανατολική Κένυα και τους θανάτους από ελονοσία στη βόρεια Καμερούν, μεταξύ άλλων.
Η Άρτσιμπονγκ επισήμανε επίσης διαταραχές στη θεραπεία και πρόληψη του HIV σε ολόκληρη την ήπειρο, ένα θέμα ανησυχίας για τα μέλη της Αφρικανικής Ένωσης. Η παύση χρηματοδότησης του Τραμπ, για παράδειγμα, έχει προκαλέσει διακοπές υπηρεσιών για προγράμματα που χρηματοδοτούνται από το President’s Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR), μια πρωτοβουλία των ΗΠΑ που πιστώνεται με τη σωτηρία 25 εκατομμυρίων ζωών, κυρίως στην Αφρική. «Πώς μοιάζει λοιπόν η χρηματοδότηση της υγείας και η ασφάλεια της υγείας παγκοσμίως μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ;» αναρωτήθηκε η Άρτσιμπονγκ. «Αυτό θα είναι ένα πολύ, πολύ βασικό σημείο συζήτησης στη σύνοδο κορυφής».
Με την USAID να έχει διαλυθεί, η κυβέρνηση Τραμπ έχει επιδιώξει τουλάχιστον 16 προκαταρκτικές διμερείς συμφωνίες για βοήθεια δημόσιας υγείας, συμπεριλαμβανομένων συμφωνιών με την Αιθιοπία, τη Νιγηρία, τη Μοζαμβίκη και την Κένυα. Έχει ονομάσει το νέο της μοντέλο βοήθειας «στρατηγική παγκόσμιας υγείας America First». Κριτικοί, ωστόσο, έχουν εκφράσει ανησυχίες ότι αυτές οι συμφωνίες είναι «μολυσμένες από συναλλακτικές πιέσεις», δημιουργώντας πιθανότητα διαφθοράς και ερωτήματα σχετικά με τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά τους.
**«Στρατηγική Ασάφεια;»**
Για τον Έβεριστο Μπενιέρα, καθηγητή πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Αφρικής στην Πρετόρια, ο Τραμπ είναι πιθανό να είναι ο «παροιμιώδης ελέφαντας στο δωμάτιο» κατά τη διάρκεια της διήμερης συνόδου κορυφής της Αφρικανικής Ένωσης. «Αυτή η σύνοδος κορυφής θα είναι ενήμερη για την παρουσία του στην απουσία του», δήλωσε στο Al Jazeera.
Οι δασμολογικές πολιτικές του Τραμπ είχαν επίσης ευρεία επίδραση στην ήπειρο. Τον Απρίλιο, 20 χώρες χτυπήθηκαν με τελωνειακούς δασμούς που κυμαίνονταν από 11% έως 50%, και άλλες 29 χώρες αντιμετώπισαν βασικό δασμό 10%. Οι ειδικοί λένε ότι η φύση των δασμών εντείνει την ατμόσφαιρα αβεβαιότητας πριν από τη φετινή σύνοδο κορυφής. Οι αυξημένοι, εξατομικευμένοι δασμοί επηρεάζουν δυσανάλογα τις χώρες με εξειδικευμένες εξαγωγικές βιομηχανίες που βασίζονται, εν μέρει, σε προστατευτικές εμπορικές πολιτικές για να κρατήσουν τις οικονομίες τους ζωντανές. Για παράδειγμα, το βασίλειο του Λεσότο, ένα έθνος περίπου 2 εκατομμυρίων, περικυκλωμένο από τη Νότια Αφρική, αντιμετώπισε αρχικά ένα συντριπτικό ποσοστό δασμών 50%, κινδυνεύοντας να καταστρέψει τη βιομηχανία ενδυμάτων του. Εν τω μεταξύ, η Μαδαγασκάρη, γνωστή για τις εξαγωγές βανίλιας της, δέχτηκε αρχικά δασμό 47%. Οι δασμοί για το Λεσότο και τη Μαδαγασκάρη μειώθηκαν αργότερα σε 15%.
Μια κάποια ανακούφιση προσφέρθηκε από την απόφαση του Τραμπ αυτόν τον μήνα να παρατείνει προσωρινά τον African Growth and Opportunity Act (AGOA), μια εμπορική συμφωνία που χρονολογείται από το 2000. Επιτρέπει σε επιλέξιμες χώρες να εξάγουν 1.800 προϊόντα — συμπεριλαμβανομένων ορυκτών καυσίμων, ανταλλακτικών αυτοκινήτων, κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και γεωργικών προϊόντων — στις ΗΠΑ χωρίς δασμούς. Ωστόσο, η παράταση ισχύει μόνο μέχρι το τέλος του 2026.
Προσθέτοντας στην ένταση, είναι η απόφαση του Τραμπ να σταματήσει την επεξεργασία θεωρήσεων εισόδου για 75 χώρες, συμπεριλαμβανομένων 26 στην Αφρική. Αυτό αντιπροσωπεύει σχεδόν το ήμισυ των μελών της Αφρικανικής Ένωσης. Τρεις αφρικανικές χώρες έχουν υιοθετήσει αμοιβαίες πολιτικές, απαγορεύοντας τα ταξίδια για Αμερικανούς πολίτες.
Παρόλα αυτά, ο Μπενιέρα προέβλεψε ότι οι περισσότεροι ηγέτες στη φετινή σύνοδο κορυφής θα επιδιώξουν να διατηρήσουν «στρατηγική ασάφεια», με στόχο τη σύναψη μελλοντικών συμφωνιών. «Η Αφρικανική Ένωση, επομένως, δεν θα θέλει να κάνει πολιτικές δηλώσεις που να έρχονται σε αντίθεση με τον Τραμπ», δήλωσε. «Θα επιδιώξουν να επιτύχουν μια στρατηγική ισορροπία μεταξύ της κατευνασμού του Τραμπ, της διαβεβαίωσης του [Ρώσου Προέδρου Βλαντιμίρ] Πούτιν, και της διατήρησης σχέσεων με τον [Κινέζο Πρόεδρο] Σι Τζινπίνγκ».
**«Κανονιστικός Δρών»**
Ο Λόπες, εν τω μεταξύ, προέβλεψε ότι η σύνοδος κορυφής θα περιλαμβάνει «διακριτική αλλά αιχμηρή γλώσσα που θα τονίζει το διεθνές δίκαιο, τον πολυμερισμό και τη συνέπεια». Επισήμανε ότι αρκετές αφρικανικές χώρες έχουν λάβει «φωνητικές στάσεις» σχετικά με «παγκόσμιες εστίες πυροδότησης», συμπεριλαμβανομένου του «γενοκτονικού πολέμου του Ισραήλ κατά της Γάζας» — τον οποίο υποστηρίζουν οι ΗΠΑ — και της πρόσφατης στρατιωτικής δράσης των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα. Οι κυβερνήσεις της Νότιας Αφρικής, της Ναμίμπια και της Γκάνας, για παράδειγμα, έχουν ηγηθεί της καταδίκης της «απαγωγής» του Βενεζουελανού Προέδρου Νικολάς Μαδούρο από τις ΗΠΑ ως κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Η Νότια Αφρική, εν τω μεταξύ, έχει πρωτοστατήσει σε μια υπόθεση γενοκτονίας κατά του Ισραήλ στο Διεθνές Δικαστήριο (ICJ).
«Περιμένω ότι το θέμα της διεθνούς δικαιοσύνης θα συνεχιστεί, όχι απαραίτητα ως ανοιχτή αντιπαράθεση, αλλά ως υπενθύμιση ότι η Αφρική βλέπει όλο και περισσότερο τον εαυτό της ως κανονιστικό δρώντα στη παγκόσμια σκηνή», δήλωσε ο Λόπες. Εξήγησε ότι οι πρόσφατες συναλλαγές μεταξύ των ΗΠΑ, της Νότιας Αφρικής και της Νιγηρίας ήταν «διαφωτιστικές» για την «περίπατο σε τεντωμένο σχοινί» που αντιμετωπίζουν πολλά μέλη της Αφρικανικής Ένωσης στην εποχή Τραμπ.
Στη Νότια Αφρική, ο Τραμπ έχει προωθήσει ισχυρισμούς ότι οι λευκοί αγρότες Αφρικάνερ υφίστανται διώξεις σε μια «λευκή γενοκτονία», μια θέση που απορρίφθηκε από την κυβέρνηση του Σίριλ Ραμαφόσα και αρκετούς κορυφαίους αξιωματούχους Αφρικάνερ. Όμως, ακόμη και μετά από μια ασυνήθιστη — και γεμάτη ψεύδη — αντιπαράθεση στο Οβάλ Γραφείο, η κυβέρνηση Ραμαφόσα έχει επιδιώξει να συνάψει νέες συμφωνίες με την κυβέρνηση Τραμπ, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τους δεσμούς της με τον κορυφαίο εμπορικό της εταίρο, την Κίνα.
Ο Τραμπ έχει επίσης προωθήσει αμφίβολους ισχυρισμούς σχετικά με τη δίωξη των Χριστιανών στη Νιγηρία. Τον Δεκέμβριο, οι ΗΠΑ χτύπησαν μια ομάδα που φέρεται να συνδέεται με το ISIL (ISIS) στα ταραγμένα βορειοανατολικά της χώρας, υποσχόμενες περισσότερους βομβαρδισμούς εάν οι ένοπλοι δράστες «συνεχίσουν να σκοτώνουν Χριστιανούς». Η κυβέρνηση της Νιγηρίας έχει αντιδράσει προσεκτικά στην επίθεση των ΗΠΑ, χαρακτηρίζοντάς την ως «κοινή επιχείρηση», ενώ απορρίπτει την ιδέα ότι η θρησκεία ήταν η ρίζα της βίας. Έχει επίσης χρησιμοποιήσει το ενδιαφέρον του Τραμπ για την περιοχή για να ενισχύσει τη συνεργασία σε θέματα ασφάλειας και την ανταλλαγή πληροφοριών με τις ΗΠΑ, προκειμένου να αντιμετωπίσει τη συνεχιζόμενη ανασφάλεια στη βόρεια χώρα. «Και οι δύο έχουν βιώσει έναν πιο ανταγωνιστικό τόνο από την Ουάσινγκτον. Ωστόσο, και οι δύο έχουν επίσης αξιοποιήσει αυτή την τριβή για να διαφοροποιήσουν τις συνεργασίες και να διακηρύξουν στρατηγική αυτονομία», δήλωσε ο Λόπες. «Αυτό αντικατοπτρίζει την ευρύτερη πράξη εξισορρόπησης που βρίσκεται σε εξέλιξη σε ολόκληρη την ήπειρο».
