Ο Φουάντ Νάαλ, 52 ετών, μετά από 21 χρόνια εγκλεισμού στις φυλακές Σεϊντάγια και Άντρα, βρήκε την ελευθερία του στις 8 Δεκεμβρίου 2024. Ένα χρόνο μετά, μοιράζεται την ιστορία του, μια ιστορία που συνδέεται άρρηκτα με την απελευθέρωση της Συρίας από την πεντηκονταετή διακυβέρνηση του Μπασάρ αλ Άσαντ.
Ο Νάαλ, ψηλός και λιγνός, με μακριά, αλμυρόγκριζα γένεια, μιλάει με ενθουσιασμό και κινείται ευέλικτα, παρά τα χρόνια που πέρασε πίσω από τα σίδερα. Πριν τη σύλληψή του, ήταν ιμάμης, και η πίστη του παραμένει ακλόνητη, όπως εξηγεί από το σαλόνι του λιτού διαμερίσματός του στη Δαμασκό, σε μια γειτονιά που κάποτε βρισκόταν κοντά στην πρώην κατοικία του Άσαντ.
«Αύριο, θα φύγω»
Στις 8 Δεκεμβρίου 2024, η Συρία γιόρταζε την πρώτη επέτειο της αποχώρησης του Άσαντ για τη Μόσχα. Η φυγή του σήμανε το τέλος μιας εποχής, γνωστής για την αγριότητα και την αδίστακτη φύση της. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι είχαν εξαφανιστεί στο δίκτυο φυλακών του Άσαντ, ενώ ακόμη περισσότεροι είχαν βιώσει τις φρικτές συνθήκες, μένοντας με σωματικά ή ψυχικά τραύματα και σοβαρά προβλήματα υγείας.
Ο Νάαλ αναφέρει ότι είχε κληθεί από το καθεστώς «εκατοντάδες φορές» πριν τη σύλληψή του το 2004, για την έκδοση ενός φετβά, μιας θρησκευτικής γνωμοδότησης, που προέτρεπε τους Σύρους να μην πολεμήσουν κατά της εισβολής των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ. Ο ίδιος και πολλοί άλλοι πίστευαν ότι το συριακό κράτος ενθάρρυνε τους πολίτες να μεταβούν στο Ιράκ για να πολεμήσουν εναντίον του αμερικανικού στρατού, ο οποίος είχε εισβάλει στη χώρα το 2003. Πολλοί μουσουλμάνοι που γνώριζε ο Νάαλ αποφάσισαν να πάνε, αλλά ποτέ δεν έφτασαν στο Ιράκ. Τα λεωφορεία που τους περίμεναν για να τους μεταφέρουν στα σύνορα βομβαρδίστηκαν πριν καν προλάβουν να φύγουν από τη συριακή επικράτεια. Ο Νάαλ υποψιάστηκε ότι το συριακό κράτος βρισκόταν πίσω από την επίθεση στο κομβόι και γι’ αυτό εξέδωσε τον φετβά του.
Συνελήφθη μαζί με τη σύζυγό του και την τότε τετράχρονη κόρη του και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Όπως λέει, το καθεστώς τον κατηγόρησε για σχεδιασμό δολοφονίας του Άσαντ και άλλων ανώτατων αξιωματούχων. Οι κατηγορίες ήταν ψευδείς, παραδέχεται, αλλά τις ομολόγησε υπό καθεστώς εξαναγκασμού, προκειμένου να ελευθερωθούν η κόρη και η σύζυγός του. Στη συνέχεια, στάλθηκε στη Σεϊντάγια, όπου κρατήθηκε σε αυτό που αργότερα έγινε γνωστό ως η «Κόκκινη Φυλακή».
Πέρασε τον χρόνο του γυμνάζοντας, διαβάζοντας και μελετώντας νομικά. Το 2005, μετά από έναν ολόκληρο χρόνο φυλάκισης, του επιτράπηκαν μηνιαίες επισκέψεις. Οι συνθήκες στη Σεϊντάγια ήταν δυσχερείς. Θυμάται μια φορά που το βλέφαρό του είχε φλεγμονή, αλλά του αρνήθηκαν ιατρική βοήθεια. Οι κρατούμενοι δεν επιτρεπόταν να προσεύχονται ομαδικά ούτε να διαβάζουν το Κοράνι μαζί. Ωστόσο, ποτέ δεν έχασε την ελπίδα της εξόδου. «Είχα μια τσάντα έτοιμη, για να φύγω, κάθε μέρα», λέει. «Σκεφτόμουν πάντα: ‘Αύριο, θα φύγω’».
Η επανάσταση αρχίζει
Αφού ο Νάαλ βρισκόταν επτά χρόνια στη Σεϊντάγια, ξεκίνησε η συριακή εξέγερση. Μαζί με τους συγκρατούμενούς του, παρακολουθούσαν τις επαναστάσεις σε Τυνησία, Αίγυπτο και Λιβύη, αλλά δεν πίστευαν ότι κάτι παρόμοιο θα συνέβαινε στη Συρία. «Ήταν πραγματικά έκπληξη ότι στη Συρία συνέβαινε αυτό», λέει. «Ήταν στιγμές μεγάλης χαράς. Χάρηκα με την έναρξη της επανάστασης».
Το 2012, ο Νάαλ μεταφέρθηκε από τη Σεϊντάγια στην Κεντρική Φυλακή Άντρα, στα βορειοανατολικά περίχωρα της Δαμασκού, όπου αυτός και άλλοι μουσουλμάνοι τοποθετήθηκαν σε ειδική πτέρυγα πολιτικών κρατουμένων. Φαινόταν ότι η Σεϊντάγια αδειάζονταν για να δεχτεί Σύρους που συλλαμβάνονταν για την αντίθεσή τους στο καθεστώς. Στην Άντρα, οι συνθήκες ήταν ευκολότερες. Ο Νάαλ τοποθετήθηκε με άλλους, φερόμενους ως ισλαμιστές. Μπορούσαν να προσεύχονται και τους δόθηκαν εβδομαδιαίες επισκέψεις, κατά τις οποίες μάθαιναν νέα από τον έξω κόσμο. «Μέσα σε ένα μήνα από τις πρώτες επισκέψεις, όλοι στη φυλακή είχαν ένα ή δύο τηλέφωνα», λέει.
Επιπλέον, η διοίκηση της φυλακής στην Άντρα φοβόταν τον Νάαλ και τους άλλους κρατούμενους, λόγω φημών που είχαν κυκλοφορήσει γι’ αυτούς. Μια μέρα, ένας αστυνομικός τον πλησίασε για να ρωτήσει γι’ αυτούς. Ονομαζόταν Χαντρά, και ο Νάαλ λέει ότι αργότερα αυτομόλησε και εντάχθηκε στην αντιπολίτευση. «Μου είπε: ‘Μπορώ να σας κάνω μια ερώτηση, σεΐχη;’ Του είπα: ‘Παρακαλώ’. Με ρώτησε αν ήταν αλήθεια ότι κόβαμε τα κεφάλια των αξιωματικών στη Σεϊντάγια και παίζαμε ποδόσφαιρο μαζί τους».
«Ελάτε, ζώα! Ανοίξτε τις πόρτες!»
Στις 7 Δεκεμβρίου 2024, ο Νάαλ και οι συγκρατούμενοί του γνώριζαν ότι δυνάμεις κατά του Άσαντ κατευθύνονταν προς αυτούς. Ο ενθουσιασμός ήταν αισθητός, και μερικοί κρατούμενοι πρότειναν να προσπαθήσουν να δραπετεύσουν. «Οι άνθρωποι δεν άντεχαν άλλο», λέει. Εκείνη την εποχή, οι κρατούμενοι γνώριζαν ότι το Χαλέπι είχε απελευθερωθεί και περίμεναν με ανυπομονησία την άφιξη των ανταρτών στην Χομς, την τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Συρίας.
Ο Νάαλ ξυπνούσε από τη μυρωδιά του καφέ που έφτιαχναν οι συγκρατούμενοί του τις πρώτες πρωινές ώρες της 8ης Δεκεμβρίου 2024. Οι κρατούμενοι ήταν αγχωμένοι αλλά ενθουσιασμένοι. Σε κάποια στιγμή, ο Νάαλ χτύπησε ένα κουδούνι που ειδοποιούσε τους φύλακες ότι ένας κρατούμενος είχε ανάγκη, αλλά κανείς δεν ανταποκρίθηκε. Το χτύπησε ξανά, και πάλι τίποτα. Παρόλο που η βλασφημία ήταν απαγορευμένη στη φυλακή, ο Νάαλ άρχισε να βρίζει τους φύλακες, προσπαθώντας να προκαλέσει αντίδραση. «Ελάτε, ζώα! Ανοίξτε τις πόρτες!»
Σε μια στιγμή, ένας κρατούμενος που μπορούσε να δει έξω από ένα παράθυρο, διέδωσε την είδηση ότι οι φύλακες της φυλακής είχαν παραταχθεί και έφευγαν από τη φυλακή. Φωνές «Ο Θεός είναι μέγας» απλώθηκαν σε όλη τη φυλακή. Ο ενθουσιασμός άρχισε να αυξάνεται, στο σημείο που, όπως λέει ο Νάαλ, οι κρατούμενοι άρχισαν να σπάνε οι ίδιοι τις πόρτες των κελιών τους. Όμως, το τραύμα που είχαν υποστεί μερικοί κρατούμενοι ήταν τόσο μεγάλο, που παρακαλούσαν άλλους να κρατούν τις πόρτες κλειστές, φοβούμενοι τις συνέπειες. Κάποιοι, όπως λέει, κρύφτηκαν κάτω από τα καλύμματά τους. Άλλοι ένιωθαν ότι δεν υπήρχε επιστροφή και συνέχισαν να σπάνε τις πόρτες των κελιών τους.
Όταν βγήκαν από τα κελιά τους, οι κρατούμενοι βρήκαν στο έδαφος σκορπισμένες στολές φρουρών, καθώς έτρεχαν προς την αποθήκη όπλων της φυλακής. «Οι άνθρωποι πυροβόλησαν στον αέρα από χαρά», λέει ο Νάαλ. Οι κρατούμενοι απομακρύνθηκαν από τη φυλακή και βρήκαν ένα εγκαταλελειμμένο φυλάκιο. «Υπήρχε ένα καζάνι με ματέ που ακόμα έβραζε σε καμένα ξύλα», είπε. «Όπλα ήταν στο έδαφος δίπλα σε εγκαταλελειμμένες στρατιωτικές στολές».
Καθώς συνέχιζαν να περπατούν, ο Νάαλ λέει ότι αυτός και οι συγκρατούμενοί του συνάντησαν στρατιώτες. Κάποιοι είχαν βγάλει τα μπλουζάκια τους, αλλά κρατούσαν τα παντελόνια τους. Αντί να τους πυροβολήσουν, οι στρατιώτες τους έλεγαν: «Είμαστε μαζί σας. Είμαστε μαζί σας», θυμάται ο Νάαλ. Ο Νάαλ λέει ότι η δύναμη αυτής της στιγμής φαινόταν να είναι ένα δώρο από τον Θεό. «Νιώθεις ότι ακόμα και ένα άτομο που δεν έχει πίστη στον Παντοδύναμο Θεό θα ένιωθε ότι υπάρχει μια δύναμη μεγαλύτερη από τον εαυτό του».
Ο Νάαλ βγήκε από τη φυλακή σε πολύ καλύτερη σωματική κατάσταση από άλλους που είχαν περάσει μικρότερες ποινές στο σύστημα φυλακών του Άσαντ. «Γυμναζόμουν κάθε μέρα στη φυλακή», είπε στην Al Jazeera. «Είμαι 51 ετών», είπε, και μετά διόρθωσε τον εαυτό του. «Είμαι 52, αλλά ακόμα συνδέω τον εαυτό μου με την ηλικία που είχα όταν έφυγα από τη φυλακή».
Ωστόσο, δεν βγήκε αλώβητος. Έδειξε προς την κλειστή πόρτα του μικρού δωματίου όπου έδινε τη συνέντευξη. «Δεν μου αρέσουν οι κλειστοί χώροι. Γενικά δεν μου αρέσουν, αλλά δεν με επηρεάζει ψυχολογικά», είπε. «Δεν θέλω να κοιμάμαι με κλειστή πόρτα. Δεν είμαι αναστατωμένος, αλλά προτιμώ να την έχω ανοιχτή». Επίσης, είπε ότι αυτός και πολλοί από τους συγκρατούμενούς του δυσκολεύονταν να κοιμηθούν μετά την απόδρασή τους, καθώς είχαν συνηθίσει την ησυχία εκεί.
Λίγες μέρες πριν από αυτή τη συνέντευξη, επισκέφθηκε ξανά τη φυλακή Σεϊντάγια με μια ομάδα Σύρων και Ουκρανών. Η επίσκεψη ήταν συναισθηματικά φορτισμένη για εκείνον, αλλά αναγνώρισε τη σημασία της για την αναζήτηση δικαιοσύνης για τους ανθρώπους στη Συρία και πέρα από αυτήν. «Τι νιώθει σήμερα ο Μπασάρ αλ Άσαντ; Ακούει αυτά τα λόγια και κάθεται σαν ποντικός κρυμμένος σε μια τρύπα στη Ρωσία. Ακόμα κι αν αυτή η τρύπα είναι χτισμένη από χρυσό. Λέγαμε ότι ακόμα κι αν η φυλακή ήταν ένα παλάτι από χρυσάφι, πάλι δεν θα τη θέλαμε. Θα προτιμούσαμε να πάμε σπίτι, να ζήσουμε για μια ώρα και να πεθάνουμε πεινασμένοι για την ελευθερία μας. Σήμερα, ζει με τον ίδιο τρόπο», λέει ο Νάαλ.
Πριν από τον εγκλεισμό του, ο Νάαλ έλεγε ότι απολάμβανε να κάνει τα πάντα στο σπίτι. Δεν του άρεσε να πηγαίνει σε εστιατόρια. «Η μητέρα μου με ανέθρεψε να μην τρώω μπροστά σε άλλους, σε περίπτωση που δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά αυτό που έτρωγα», είπε. «Θα προτιμούσα να πάρω φαγητό και να επιστρέψω σπίτι για να φάω». Τώρα, όμως, απολαμβάνει να βγαίνει από το σπίτι και να περπατά στη γειτονιά του. Και αντέχει να πηγαίνει σε εστιατόρια, επειδή βλέπει την αξία της κοινής εμπειρίας σε δημόσιο χώρο, κάτι που δεν μπορούσε να κάνει στη φυλακή.
Επισημαίνει επίσης ότι είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι στη Συρία, «τα παιδιά έκαναν επανάσταση». «Αυτός που κέρδισε την επανάσταση ήταν ο Χαμζά αλ-Χατίμπ», είπε, μιλώντας για τον 13χρονο από την Ντέρα, ο οποίος πιθανότατα βασανίστηκε άγρια μέχρι θανάτου από τις συριακές δυνάμεις ασφαλείας επειδή συμμετείχε σε μια αντι-κυβερνητική διαδήλωση το 2011. Μίλησε επίσης για τους εφήβους στην Ντέρα που γράψαν σε έναν τοίχο την φράση «Η σειρά σου έφτασε, ω γιατρέ». Αυτό αναφερόταν στον Άσαντ, ο οποίος σπούδαζε οφθαλμολογία στο Λονδίνο. «Αυτοί ήταν η σπίθα αυτής της λαϊκής έκρηξης, … ο ηφαιστειακός κρατήρας», λέει ο Νάαλ. «Ήταν το πρώτο καρφί στο φέρετρο του Μπασάρ αλ Άσαντ».
