Η Αιθιοπία εγκαινίασε την 9η Σεπτεμβρίου το Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD), το μεγαλύτερο υδροηλεκτρικό εργοστάσιο στην Αφρική και ένα από τα δέκα μεγαλύτερα παγκοσμίως. Η κατασκευή του, που διήρκεσε σχεδόν 14 χρόνια στον Γαλάζιο Νείλο, τον κύριο παραπόταμο του Νείλου, έχει κατά καιρούς προκαλέσει εντάσεις στις σχέσεις με τις χώρες που βρίσκονται κατάντη.
Ο Αιθίοπας Πρωθυπουργός Abiy Ahmed, στην ομιλία του κατά την τελετή εγκαινίων, δήλωσε: «Αυτή η λίμνη έφερε μαζί της έναν πλούτο μεγαλύτερο από το ΑΕΠ της Αιθιοπίας. Αυτή η γενιά κατόρθωσε ένα μεγάλο έργο με το Φράγμα της Αναγέννησης. Η εποχή του ζητιανισμού έχει τελειώσει».
Το GERD, με χωρητικότητα 5.150 MW – ισοδύναμο με τρία μεσαίου μεγέθους πυρηνικά εργοστάσια – και κόστος άνω των 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αναμένεται να διπλασιάσει την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας της Αιθιοπίας, όπου σήμερα μόνο το 54% του πληθυσμού έχει πρόσβαση σε αξιόπιστο ηλεκτρικό ρεύμα. Οι αρχές ελπίζουν, επιπλέον, να εξάγουν πλεονάζουσα ενέργεια σε γειτονικές χώρες, χαρακτηρίζοντας το φράγμα ως «κοινή ευκαιρία» για όλη την Αφρική.
Αντιδράσεις Αιγύπτου και Σουδάν
Παρά την παρουσία ηγετών από πολλές αφρικανικές χώρες, η Αίγυπτος και το Σουδάν, που αντιτίθεντο στην κατασκευή του φράγματος, αγνόησαν την πρόσκληση. Το Κάιρο αντέδρασε αρνητικά, στέλνοντας επιστολή στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, προειδοποιώντας κατά της μονομερούς εκμετάλλευσης του φράγματος από την Αιθιοπία, θεωρώντας την παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Ο Αιγύπτιος Πρόεδρος Abdel Fattah el-Sisi, σε συνέδριο στην Αίγυπτο, δήλωσε ότι η Αίγυπτος «δεν θα μείνει άπραγη» απέναντι στις «ανεύθυνες» ενέργειες της Αιθιοπίας, τονίζοντας ότι η έλλειψη συντονισμού ζημιώνει τις χώρες κατάντη.
Οι δηλώσεις αυτές έγιναν εν μέσω σοβαρών πλημμυρών στην περιοχή, που προκλήθηκαν από τις εποχικές βροχοπτώσεις και την υπερχείλιση του Νείλου. Στην Αίγυπτο, πλημμύρες κατέστρεψαν σπίτια και χωράφια, ενώ το Σουδάν αντιμετώπισε καταστροφικές πλημμύρες στην πολιτεία Χαρτούμ, που εκτόπισαν περίπου 1.200 ανθρώπους, επιδεινώνοντας μια ήδη δεινή ανθρωπιστική κρίση.
Ωστόσο, οι πλημμύρες αποτελούν τακτικό φαινόμενο στην περιοχή, με την περίοδο των βροχών να κορυφώνεται μεταξύ Αυγούστου και Σεπτεμβρίου. Το 2022, οι πλημμύρες προκάλεσαν θανάτους, τραυματισμούς και εκτεταμένες ζημιές σε περισσότερους από 270.000 ανθρώπους.
Παρά ταύτα, το Υπουργείο Υδάτινων Πόρων και Άρδευσης της Αιγύπτου κατηγόρησε την Αντίς Αμπέμπα για «ανεύθυνη μονομερή» λειτουργία του GERD, αποδίδοντας τις πλημμύρες της φετινής περιόδου σε μεγάλες, μη συντονισμένες απορρίψεις νερού από το φράγμα μετά τα εγκαίνια. Η Αιθιοπία διέψευσε τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι η ελεγχόμενη ροή νερού από το φράγμα μείωσε τα επίπεδα των πλημμυρών, προστατεύοντας το Σουδάν και την Αίγυπτο.
Το Σουδάν επανέλαβε τις ανησυχίες της Αιγύπτου. Κατά τη συνάντηση του Προέδρου el-Sisi με τον Πρόεδρο του Μεταβατικού Κυρίαρχου Συμβουλίου του Σουδάν, Abdel Fattah al-Burhan, οι ηγέτες επανεπιβεβαίωσαν «την αταλάντευτη απόρριψή τους σε οποιαδήποτε μονομερή μέτρα που λαμβάνονται στον Γαλάζιο Νείλο, αντίθετα με τις σχετικές αρχές του διεθνούς δικαίου».
Κληρονομιά αποικιοκρατίας και υδατικά δικαιώματα
Οι διαπραγματεύσεις για το GERD έχουν παραμείνει στάσιμες. Η Αίγυπτος ανησυχεί για τη μείωση της ροής του Νείλου, κρίσιμης σημασίας για την υδατική της ασφάλεια και τις αγροτικές της ανάγκες (98% της υδατικής της προέλευσης προέρχεται από τον Νείλο). Ιστορικά, η Αίγυπτος και το Σουδάν δικαιούνται 55,5 δισ. και 18,5 δισ. κυβικά μέτρα νερού του Νείλου, αντίστοιχα, βάσει των συμφωνιών του 1929 και του 1959. Η συμφωνία του 1929, που υπεγράφη με τις βρετανικές αποικιακές αρχές, παραχωρούσε στην Αίγυπτο το μεγαλύτερο μερίδιο και το δικαίωμα αντίταξης σε υδροηλεκτρικά έργα ανάντη χωρών.
Το 2010, οι χώρες της Λεκάνης του Νείλου υπέγραψαν τη Συμφωνία Συνεργατικού Πλαισίου (CFA) ή Συμφωνία Entebbe, αμφισβητώντας τα υδατικά δικαιώματα Αιγύπτου και Σουδάν. Μετά την επικύρωσή της από τη Νότια Σουδάν το 2024, η Αιθιοπία διαθέτει πλέον ένα επίσημο έγγραφο για να αμφισβητήσει τα ιστορικά υδατικά δικαιώματα.
Επιπτώσεις και οφέλη
Ενώ η Αίγυπτος ανησυχεί για τη μείωση της ροής του Νείλου, που μπορεί να επιδεινώσει την υδατική της έλλειψη και να οδηγήσει σε αυξημένη εξάρτηση από υπόγεια ύδατα, μελέτες δείχνουν ότι η εποχική πλήρωση του GERD δεν έχει επηρεάσει αρνητικά την υδατική διαθεσιμότητα της χώρας. Η πτώση της διαθεσιμότητας ανά κάτοικο από το 2022 έως το 2025 οφείλεται κυρίως στην αύξηση του πληθυσμού.
Το Σουδάν, παρά την δημόσια στήριξη στην Αίγυπτο, υπέγραψε τον Οκτώβριο του 2022 συμφωνία με την Αντίς Αμπέμπα για τη λειτουργία του GERD, η οποία προβλέπει σταδιακή πλήρωση κατά την περίοδο των βροχών και απορρίψεις νερού σε περιόδους ξηρασίας, προστατεύοντας το φράγμα Roseires και μετριάζοντας τις πλημμύρες.
Επιπλέον, το Σουδάν αναζητά συνεργασία με τη Ρωσία για την ανάπτυξη της ενεργειακής του παραγωγής, εστιάζοντας σε πυρηνική και ανανεώσιμη ενέργεια, καθώς και στην αύξηση της δυναμικότητας των υδροηλεκτρικών του φραγμάτων.
Το GERD, παρά τις αρχικές προβλέψεις για σύγκρουση, δεν προκάλεσε μεγάλης κλίμακας σύρραξη. Η Αίγυπτος προσαρμόζεται, αναπτύσσοντας πρωτοβουλίες αφαλάτωσης νερού, ενώ το Σουδάν, όπως και άλλες χώρες της Λεκάνης του Νείλου, αναμένεται να ωφεληθεί. Για την Αιθιοπία, το GERD αποτελεί μια σημαντική επιτυχία, που χρηματοδοτήθηκε από τον λαό της. Η επιτυχία του έργου, πλέον, θα κριθεί από τις επιλογές της Αντίς Αμπέμπα για την προώθηση της περιφερειακής ολοκλήρωσης, προς όφελος όλων των εθνών της Αφρικής.
