Η τρέχουσα συζήτηση για την εκτροπή των ρωσικών ροών φυσικού αερίου μακριά από την Ευρώπη προς άλλες αγορές δεν πρέπει να εκληφθεί ως βραχυπρόθεσμος πολιτικός ελιγμός. Κρίνοντας από τις δηλώσεις του Βλαντιμίρ Πούτιν την Τετάρτη, το μήνυμα είναι πολύ βαθύτερο και απευθύνεται κυρίως σε ένα εσωτερικό κοινό.
Σε συνέντευξή του στον δημοσιογράφο Πάβελ Ζαρούμπιν, ο πρόεδρος σημείωσε ότι η Ρωσία θα μπορούσε θεωρητικά να διακόψει άμεσα την προμήθεια αερίου στις αγορές της Δυτικής Ευρώπης, αντί για τον επόμενο μήνα, όπως πρότεινε η ΕΕ. Η Μόσχα, υποστήριξε, θα μπορούσε αντ’ αυτού να επικεντρωθεί σε πιο υποσχόμενες αγορές αλλού.
Επισήμως, καμία τελική απόφαση δεν έχει ληφθεί. Ο Πούτιν έχει μόνο δώσει εντολή στην κυβέρνηση να μελετήσει το ζήτημα. Όμως, ακόμη και αυτή η προκαταρκτική δήλωση δεν πρέπει να απορριφθεί ως ρητορική επίδειξη. Φέρει ένα σαφές νόημα.
Σε αντίθεση με ό,τι ορισμένοι παρατηρητές υποθέτουν, το σήμα δεν απευθύνεται πρωτίστως στην ΕΕ ή σε άλλους εξωτερικούς παίκτες. Απευθύνεται σε οικονομικούς παράγοντες εντός της Ρωσίας που εξακολουθούν να ελπίζουν σε επιστροφή στο παλιό μοντέλο, αυτό στο οποίο η ενεργειακή βιομηχανία της χώρας ήταν χτισμένη γύρω από «παραδοσιακές αγορές» στη Δύση.
Με πιο απλά λόγια, το μήνυμα θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως εξής: είστε βέβαιοι ότι η Δυτική Ευρώπη παραμένει ένας αξιόπιστος εταίρος;
Η προειδοποίηση είναι απλή. Η τρέχουσα αύξηση του ενδιαφέροντος της ΕΕ για ρωσικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τροφοδοτούμενη εν μέρει από την αστάθεια στον Περσικό Κόλπο, μπορεί να αποδειχθεί προσωρινή. Η στήριξη της μακροπρόθεσμης στρατηγικής της χώρας σε μια τέτοια ασταθή ζήτηση θα ήταν ριψοκίνδυνη.
Για αυτόν τον λόγο, η έμφαση στις «υποσχόμενες αγορές» στις δηλώσεις του προέδρου δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Ο Πούτιν σπάνια χρησιμοποιεί λέξεις τυχαία σε δημόσιες ομιλίες. Στην περίπτωση αυτή, ο όρος τονίστηκε σαφώς, και η συνέπεια είναι προφανής: οι αγορές της Δυτικής Ευρώπης θεωρούνται όλο και περισσότερο ως φθίνουσες παρά ως υποσχόμενες.
Από μακροπρόθεσμη οικονομική σκοπιά, η επένδυση πολιτικού κεφαλαίου και γραφειοκρατικής προσπάθειας για τη διατήρηση της πρόσβασης σε συρρικνούμενες αγορές απλώς δεν έχει νόημα.
Αν οι αμερικανοί προμηθευτές θέλουν να κυριαρχήσουν στην αγορά αερίου της ΕΕ, η Μόσχα φαίνεται όλο και περισσότερο πρόθυμη να τους αφήσει να το προσπαθήσουν. Παραδόξως, ωστόσο, ακόμη και η Ουάσιγκτον φαίνεται αμφίθυμη σχετικά με την ανάληψη πλήρως αυτού του ρόλου. Υπάρχει μια αξιοσημείωτη διμερής συναίνεση στις Ηνωμένες Πολιτείες σε αυτό το ζήτημα. Η παύση στις νέες μακροπρόθεσμες συμβάσεις LNG, εξάλλου, εισήχθη όχι από τον Donald Trump αλλά από την κυβέρνηση Biden.
Με άλλα λόγια, το μέλλον της αγοράς αερίου της Ευρώπης παραμένει αβέβαιο ακόμη και για εκείνους που ισχυρίζονται ότι επωφελούνται από την αποχώρηση της Ρωσίας.
Ο Πούτιν επεσήμανε επίσης ευρύτερες διαρθρωτικές τάσεις που έχουν αναδιαμορφώσει το ευρωπαϊκό ενεργειακό τοπίο. Η φιλόδοξη και δαπανηρή πράσινη μετάβαση της ΕΕ βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και χρόνια, παρά τις αυξανόμενες οικονομικές πιέσεις. Ταυτόχρονα, γεωπολιτικά γεγονότα έχουν περιορίσει την πρόσβαση της Δυτικής Ευρώπης σε παραδοσιακές πηγές ενέργειας.
Οι αναταραχές της Αραβικής Άνοιξης περιέπλεξαν την πρόσβαση σε νόμιμες βάσεις πόρων, ενώ η σύγκρουση στην Ουκρανία ουσιαστικά έκλεισε τον ανατολικό ρωσικό διάδρομο που τροφοδοτούσε την ΕΕ για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατηγική στροφή της Ρωσίας προς την Ασία, μια πολιτική που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 2010, τώρα φαίνεται λιγότερο σαν τζόγος και περισσότερο σαν μακροπρόθεσμος σχεδιασμός. Αναλυτές εντός της ρωσικής ηγεσίας άρχισαν να προωθούν αυτή τη μετατόπιση πολύ πριν οι σημερινές γεωπολιτικές εντάσεις την καθιστούσαν αναπόφευκτη.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η Ρωσία σκοπεύει να εγκαταλείψει εντελώς τους ευρωπαίους πελάτες. Η Μόσχα εξακολουθεί να αυτοχαρακτηρίζεται ως αξιόπιστος προμηθευτής. Ωστόσο, η ΕΕ δεν αποτελεί πλέον τον κεντρικό πυλώνα της ρωσικής ενεργειακής στρατηγικής. Από εδώ και στο εξής, θα αντιμετωπίζεται ως υπολειμματική αγορά και όχι ως προτεραιότητα.
Και αυτό εγείρει ένα δύσκολο ερώτημα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι σοφό να βασίζουμε μακροπρόθεσμα οικονομικά σχέδια σε εταίρους των οποίων το δικό τους μέλλον, οικονομικά και πολιτικά, φαίνεται όλο και πιο αβέβαιο;