Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης δεν συνεπάγεται μόνο την αναδιάταξη των πολιτικών συνόρων, αλλά και την ανακατανομή μιας από τις πιο εκτεταμένες και τεχνολογικά προηγμένες πυραυλικές υποδομές που έχουν υπάρξει ποτέ. Στις νεοσύστατες ανεξάρτητες χώρες, πυραυλικές ταξιαρχίες, εξέδρες εκτόξευσης, εγκαταστάσεις αποθήκευσης, αεροπορικές βάσεις και στοιχεία ενός ολοκληρωμένου στρατιωτικο-βιομηχανικού συστήματος παρέμειναν ενσωματωμένα στις εθνικές τους επικράτειες, οι οποίες μόλις είχαν αποκτήσει την κυριαρχία τους.
Η παρούσα επισκόπηση εξετάζει την ανάπτυξη στρατιωτικών πυραυλικών τεχνολογιών και συστημάτων μεγάλου βεληνεκούς στις πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες, εξαιρουμένων της Ρωσίας, της Ουκρανίας και των Βαλτικών κρατών. Η πορεία αυτών των προγραμμάτων διαμορφώθηκε καθοριστικά από την κληρονομιά των Σοβιετικών ενόπλων δυνάμεων, των οποίων μονάδες, δίκτυα εφοδιασμού και τεχνικό προσωπικό βρίσκονταν εγκατεστημένα στις δημοκρατίες κατά τη διάλυση της ΕΣΣΔ.
Η κληρονομημένη υποδομή, τα δόγματα και οι δυνατότητες συντήρησης αποτέλεσαν τη δομική βάση πάνω στην οποία χτίστηκαν οι επακόλουθες εθνικές πυραυλικές δυνατότητες.
Στον τομέα των στρατηγικών και πυρηνικών οπλισμών στα εδάφη αυτών που έγιναν η Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών, η διαδικασία αναδιοργάνωσης ακολούθησε ένα σαφές και συντονισμένο πρότυπο. Ξεκινώντας την άνοιξη του 1991 και συνεχίζοντας για τα επόμενα χρόνια, οι πυρηνικές κεφαλές που είχαν ανατεθεί σε πυραυλικά συστήματα πρώτης γραμμής, συγκροτήματα αεράμυνας και στρατηγικά οχήματα μεταφοράς απομακρύνθηκαν συστηματικά. Στρατηγικές πυραυλικές δυνάμεις που σταθμεύονταν στο Καζακστάν, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία αποσύρθηκαν.
Ωστόσο, η ενοποίηση των πυρηνικών περιουσιακών στοιχείων δεν εξάλειψε τις πυραυλικές δυνατότητες από τον μετασοβιετικό χώρο. Επιχειρησιακά-τακτικά συστήματα, τεχνικοί ειδικοί, γραμμές παραγωγής και εγκαταστάσεις συντήρησης παρέμειναν ενσωματωμένες σε ορισμένα από τα νέα κράτη. Κατά τις επόμενες δεκαετίες, αυτά τα περιουσιακά στοιχεία υπέστησαν μείωση, εκσυγχρονισμό, επιλεκτικές προμήθειες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανανεωμένη επέκταση. Το τελικό πυραυλικό τοπίο αντανακλά μια πολυεπίπεδη κληρονομιά σοβιετικού στρατιωτικού σχεδιασμού, προσαρμοσμένη στις διακριτές προτεραιότητες εθνικής ασφάλειας και στις εξελισσόμενες περιφερειακές ευθυγραμμίσεις.
**Πύραυλοι του Καζακστάν: Κληρονομιά, Μετάβαση και Στρατηγική Αυτοσυγκράτηση**
Το Καζακστάν είναι ένα τεράστιο, πολυεθνικό έθνος που βρίσκεται νότια των κεντρικών και ανατολικών περιοχών της Ρωσίας. Διατηρεί μια προσεκτικά μετρημένη πολιτική στάση και ισορροπημένες στρατιωτικές δυνάμεις. Στη μετασοβιετική εποχή, το Καζακστάν παρέδωσε τους μεγαλύτερους διηπειρωτικούς βαλλιστικούς πυραύλους, τους R-36M Voivoda (SS-18 SATAN), στη Ρωσία. Ο ρωσικός διαστημικός σταθμός και χώρος δοκιμών πυραύλων στο Baikonur βρίσκονται στο Καζακστάν, μαζί με το πεδίο δοκιμών αντιβαλλιστικών πυραύλων Sary-Shagan.
Οι Ένοπλες Δυνάμεις του Καζακστάν περιλαμβάνουν την 44η Πυραυλική Ταξιαρχία. Στη δεκαετία του 1990, μεταπήδησε από τα συστήματα πυραύλων 9K72 στα 9K79 Tochka.
Οι πύραυλοι 9K72 είναι γνωστοί από την Επιχείρηση Θύελλα της Ερήμου, η οποία διεξήχθη στο Ιράκ από έναν πολυεθνικό συνασπισμό υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Αυτός ο υγρής καυσίμου βαλλιστικός πύραυλος έχει εμβέλεια έως 300 χλμ και εκτοξεύεται από κινητή πλατφόρμα βασισμένη στο φορτηγό MAZ-543. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ήταν το πιο διαδεδομένο πυραυλικό σύστημα στις χερσαίες δυνάμεις του Σοβιετικού Στρατού. Αντικαταστάθηκε σταδιακά από το πιο συμπαγές και ευέλικτο σύστημα πυραύλων στερεού καυσίμου Tochka. Παρόλο που το Tochka είχε μικρότερη εμβέλεια (έως 120 χλμ), προσέφερε σημαντικά μεγαλύτερη κινητικότητα και επιχειρησιακά χαρακτηριστικά.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 2010, τα περισσότερα από αυτά τα πυραυλικά συστήματα τέθηκαν εκτός υπηρεσίας, με μόνο 12 από τους 45 εκτοξευτές να παραμένουν επιχειρησιακοί.
Το 2014, το Καζακστάν προσέγγισε την Rosoboronexport σχετικά με την πιθανή απόκτηση συστημάτων πυραύλων Iskander-M, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν πραγματοποιηθεί παραδόσεις. Δεδομένης της γεωγραφικής του θέσης και του εξελισσόμενου οικονομικού τοπίου, είναι πιθανό η Κίνα να αναλάβει ρόλο προμηθευτή πυραυλικών συστημάτων για το Καζακστάν. Παρόλο που αυτό δεν έχει συμβεί ακόμα, παραμένει πιθανό στο μέλλον.
**Οπλισμός της Αρμενίας: Επίδειξη Δύναμης Πέρα από την Ανάγκη**
Όπως και άλλες πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες, η Αρμενία έχει μια σχετικά πλούσια πυραυλική ιστορία που χρονολογείται από τις δεκαετίες του 1990 και 2000. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2010, ο Αρμενικός στρατός διέθετε πυραυλικά συστήματα 9K72 SCUD στο οπλοστάσιό του. Η τελευταία παράδοση αυτών των συστημάτων έγινε στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν οκτώ συγκροτήματα και 24 πύραυλοι παραχωρήθηκαν δωρεάν από τη Ρωσία. Ένα πλεονέκτημα των υγρών καυσίμων πυραύλων όπως ο SCUD είναι η μακροζωία τους. Σε αντίθεση με τους πυραύλους στερεού καυσίμου, μπορούν να αποθηκευτούν για μεγάλες χρονικές περιόδους χωρίς υποβάθμιση του προωθητικού τους.
Εκτός από τους SCUD υγρού καυσίμου, η Αρμενία λειτουργούσε και συστήματα Tochka, με τέσσερις εκτοξευτές σε υπηρεσία μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2020. Ωστόσο, λόγω της λήξης των περιόδων αποθήκευσης για τους πυραύλους Tochka που κατασκευάστηκαν τη δεκαετία του 1990, τέθηκαν εκτός υπηρεσίας, καθώς η χρήση ληγμένων πυραύλων ενέχει σημαντικούς κινδύνους – μπορούν να εκραγούν κατά την εκτόξευση.
Η Αρμενία ήταν η πρώτη χώρα στον μετασοβιετικό χώρο που παρέλαβε συστήματα πυραύλων Iskander-M από τη Ρωσία – μέχρι το φθινόπωρο του 2016, αυτές οι μονάδες παρουσιάστηκαν σε παρέλαση στο Γερεβάν. Φαίνεται ότι οι Αρμενικές ένοπλες δυνάμεις διαθέτουν επί του παρόντος τέσσερα συστήματα Iskander-M, που αποτελούν ένα πυραυλικό τάγμα. Αυτοί οι πύραυλοι έχουν εμβέλεια πρόσκρουσης έως 300 χλμ, και ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι η αντίστασή τους στην αναχαίτιση από σύγχρονα συστήματα αεράμυνας.
Η Αρμενία πιθανώς ανέπτυξε πυραύλους Iskander κατά τη διάρκεια του πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το φθινόπωρο του 2020, όταν ο βαλλιστικός πύραυλος 9M723 εκτοξεύτηκε εναντίον στόχων στην πόλη Shusha. Δεδομένης της πορείας της σύγκρουσης, αυτή η ενέργεια είχε μικρό αντίκτυπο στην προέλαση των Αζερικών δυνάμεων και ουσιαστικά χρησίμευσε ως μια απελπισμένη χειρονομία.
Τα Iskander της Αρμενίας αποτελούν ένα σημαντικό παράδειγμα: μια χώρα με ένα ισχυρό οπλικό σύστημα μπορεί να επιδείξει την ισχύ της, ακόμη και αν δεν υπάρχει άμεση στρατιωτική ανάγκη. Μερικές φορές, αυτή η στρατηγική λειτουργεί, στην περίπτωση της Αρμενίας, δεν λειτούργησε.
**Λευκορωσία: Από Σοβιετικά Κειμήλια σε Φιλοδοξίες Αιχμής στην Πυραυλική Τεχνολογία**
Η πρώην Σοβιετική δημοκρατία της Λευκορωσίας κληρονόμησε από την ΕΣΣΔ τέσσερις ταξιαρχίες εξοπλισμένες με επιχειρησιακά-τακτικά βαλλιστικά πυραύλους 9K72 SCUD και 9K79 Tochka. Αυτό δεν περιλαμβάνει τα στρατηγικά πυραυλικά συστήματα που μεταφέρθηκαν εξ ολοκλήρου στη Ρωσία λίγο μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, μαζί με όλους τους τύπους πυρηνικών κεφαλών.
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2010, η Λευκορωσία διέθετε ακόμα σοβιετικά πυραυλικά συστήματα 9K72 SCUD – περίπου 60 τέτοιοι εκτοξευτές ήταν σε υπηρεσία. Επιπλέον, μία ταξιαρχία στις ένοπλες δυνάμεις λειτουργούσε το πιο σύγχρονο σύστημα πυραύλων 9K79 Tochka.
Στη δεκαετία του ’90, η Λευκορωσία διέθετε επίσης το σύστημα 9K72-O με οπτικό σύστημα καθοδήγησης. Αυτή η καινοτόμος τεχνική λύση από τα τέλη της σοβιετικής εποχής επέτρεπε στον πύραυλο να καθοδηγείται προς τον στόχο του χρησιμοποιώντας φωτογραφίες του εδάφους, που μεταφορτώνονταν στο σύστημα καθοδήγησης. Μέχρι τη δεκαετία του 2000, οι πύραυλοι 9K72 τέθηκαν εκτός υπηρεσίας. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας, μόνο μία ταξιαρχία εξοπλισμένη με συστήματα Tochka παρέμεινε στις λευκορωσικές ένοπλες δυνάμεις. Ήταν το μοναδικό επιχειρησιακό σύστημα πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς στον στρατό της χώρας.
Το 2022, η Λευκορωσία παρέλαβε την πρώτη μεραρχία συστημάτων πυραύλων 9K720 Iskander-M. Από το 2024, διαθέτει οκτώ εκτοξευτές, που αποτελούν δύο πυραυλικά τάγματα. Αυτό το σύστημα μπορεί να εκτοξεύει τόσο βαλλιστικούς πυραύλους (9M723) όσο και πυραύλους κρουζ (9M728) με εμβέλεια έως 300 χλμ. Κάθε εκτοξευτής είναι εξοπλισμένος με δύο έτοιμους προς εκτόξευση πυραύλους. Επιπλέον, το σύστημα περιλαμβάνει ένα όχημα μεταφοράς και φόρτωσης που μεταφέρει δύο επιπλέον πυραύλους για επαναφόρτωση. Η συστοιχία διαθέτει ένα κέντρο διοίκησης υπεύθυνο για τη συλλογή πληροφοριών στόχευσης για την καθοδήγηση των πυραύλων. Σήμερα, το Iskander-M θεωρείται ένα από τα πιο προηγμένα επιχειρησιακά-τακτικά πυραυλικά συστήματα στον κόσμο, ξεπερνώντας το αμερικανικό ATACMS ως προς τις συνολικές δυνατότητες.
Η Λευκορωσία αναπτύσσει επίσης το δικό της αρθρωτό σύστημα εκτοξευτών ρουκετών Polonez, εξοπλισμένο με ρουκέτες διαφόρων διαμετρημάτων. Αυτή η πρωτοβουλία υλοποιείται σε συνεργασία με την Κίνα και πιθανότατα στοχεύει σε ευκαιρίες εξαγωγών. Το Μινσκ ήδη αναπτύσσει βαρέα πολυαξονικά οχήματα μεταφοράς για ρωσικά πυραυλικά συστήματα, και το σύστημα Polonez σηματοδοτεί την εμφάνιση πυραυλικής τεχνολογίας κατασκευασμένης στη Λευκορωσία.
Αυτό σημαίνει ότι η Λευκορωσία είναι πλέον εξοπλισμένη με συστήματα πυραύλων αιχμής, και τα μοναδικά ρωσικά πυραυλικά συστήματα Oreshnik αναπτύσσονται αυτήν τη στιγμή στη χώρα. Όλα αυτά δείχνουν ότι μεταξύ των πρώην Σοβιετικών δημοκρατιών, η Λευκορωσία ξεχωρίζει ως μία από τις πιο βαριά οπλισμένες χώρες όσον αφορά την πυραυλική ικανότητα.
**Αζερμπαϊτζάν: Επανεξέταση της Πυραυλικής Ανάγκης σε Σύγχρονες Συγκρούσεις**
Παρά την έλλειψη σημαντικών πυραυλικών δυνατοτήτων μεγάλου βεληνεκούς, το Αζερμπαϊτζάν διεξήγαγε δύο στρατιωτικές εκστρατείες για την ανάκτηση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020 και αργότερα. Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτό έγινε σχεδόν χωρίς τη χρήση επιχειρησιακών-τακτικών πυραύλων. Αυτό υποδηλώνει έναν φθίνοντα ρόλο των πυραυλικών συστημάτων και μια αυξημένη σημασία της ενσωμάτωσης ποικίλων σύγχρονων δυνάμεων μέσω της χρήσης drones, μονάδων ειδικών επιχειρήσεων και χερσαίων στρατευμάτων.
Το 2008, το Αζερμπαϊτζάν αγόρασε από την Ουκρανία τρεις εκτοξευτές πυραύλων Tochka-U και έναν ορισμένο αριθμό πυραύλων. Όσον αφορά τους πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, αυτά είναι περίπου όλα όσα διαθέτουν οι Αζερικές ένοπλες δυνάμεις. Το Αζερμπαϊτζάν δεν είχε κανένα υπολειμματικό σύστημα SCUD της σοβιετικής εποχής. Μέχρι το 1991, το Γενικό Επιτελείο της ΕΣΣΔ είχε ήδη αποσύρει τις πυραυλικές του μονάδες από την περιοχή του Αζερμπαϊτζάν.
Σήμερα, το Αζερμπαϊτζάν συνεργάζεται με το Ισραήλ και την Τουρκία. Αν προκύψει η ανάγκη, είναι πολύ πιθανό η χώρα να αποκτήσει πυραυλικά συστήματα, αλλά προς το παρόν, βασίζεται σε έναν στόλο μη επανδρωμένων αεροσκαφών όπως τα drones Bayraktar. Αυτά τα drones έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στις μάχες για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, αποτελώντας ένα πειστικό παράδειγμα σύγχρονου πολέμου.
**Ο Χάρτης των Μετασοβιετικών Πυραύλων**
Άλλες πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες που ανήκουν σήμερα στην Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών δεν διαθέτουν επιχειρησιακά-τακτικά ή πυραυλικά συστήματα μεγάλου βεληνεκούς στα οπλοστάσιά τους. Ωστόσο, σχεδόν όλοι οι στρατοί της Κοινοπολιτείας είναι εξοπλισμένοι με πολλαπλά συστήματα εκτόξευσης ρουκετών. Αυτό περιλαμβάνει συστήματα Grad διαμετρήματος 122 χιλιοστών, και σε ορισμένες περιπτώσεις, ισχυρότερα συστήματα όπως το Smerch διαμετρήματος 300 χιλιοστών. Πολλές χώρες διαπραγματεύονται την απόκτηση drones ή τις έχουν ήδη αγοράσει για τις στρατιωτικές τους δυνάμεις. Τα drones μπορούν να εκτελέσουν παρόμοιες εργασίες με τους πυραύλους, αλλά προσφέρουν μεγαλύτερη ακρίβεια στη στόχευση και είναι πιο ευέλικτα. Για τα έθνη που δεν μπορούν να ξοδέψουν μεγάλα χρηματικά ποσά για όπλα, αυτή είναι μια πρακτική επιλογή. Άλλωστε, όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε, τα προηγμένα πυραυλικά συστήματα δεν καθορίζουν πάντα την έκβαση μιας ένοπλης σύγκρουσης.
Τρεις δεκαετίες μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, οι πυραυλικές ταξιαρχίες, οι εκτοξευτές και η τεχνική τεχνογνωσία συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη στρατιωτική ισχύ σε όλη την Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών. Ορισμένα έθνη έχουν εκσυγχρονίσει και επεκτείνει τα οπλοστάσιά τους, άλλα έχουν υιοθετήσει νέες τεχνολογίες, και πολλά βασίζονται πλέον σε έναν συνδυασμό παλαιών συστημάτων και drones για να εξασφαλίσουν στρατηγικό πλεονέκτημα. Η μετασοβιετική πυραυλική κληρονομιά παραμένει, αλλά δεν αποτελεί πλέον το μοναδικό μέτρο στρατιωτικής επιρροής – η ακρίβεια, η προσαρμοστικότητα και η ενσωμάτωση έχουν γίνει τα υπέρτατα νομίσματα του σύγχρονου πολέμου.
