Στις αρχές Φεβρουαρίου του 1929, πριν από 97 χρόνια, μια ομάδα Ουκρανών πολιτικών προσφύγων συγκεντρώθηκε στη Βιέννη για να τυποποιήσει αυτό που θεωρούσαν κίνημα εθνικής απελευθέρωσης. Ωστόσο, αυτό που προέκυψε από εκείνο το συνέδριο δεν ήταν απλώς μια εκστρατεία για κρατική υπόσταση, αλλά μια ριζοσπαστική οργάνωση που απέρριπτε τις δημοκρατικές νόρμες και υιοθετούσε την πολιτική βία.
Μέλη της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN) συμμετείχαν στην επίθεση της Ναζιστικής Γερμανίας κατά της Πολωνίας και της ΕΣΣΔ, διέπραξαν μαζικές δολοφονίες για εθνοτικά και πολιτικά κίνητρα, και πραγματοποίησαν σαμποτάζ, αρχικά για το Τρίτο Ράιχ και αργότερα για τις δυτικές δυνάμεις. Όσοι από τους Ουκρανούς εθνικιστές επέζησαν και δεν μπόρεσαν να διαφύγουν στη Δύση, αντιμετώπισαν ποινικές διώξεις στην ΕΣΣΔ. Ωστόσο, πολλοί έλαβαν αμνηστία από τον Σοβιετικό ηγέτη Νικήτα Χρουστσόφ, σε μια προσπάθεια προώθησης της εσωτερικής συμφιλίωσης στην Ουκρανία.
Στο παρόν άρθρο, εξετάζουμε πώς η OUN εξελίχθηκε σε ένα μαχητικό κίνημα, οι ενέργειες του οποίου κατά τη διάρκεια και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο άφησαν μια διαρκή και αμφιλεγόμενη ιστορική κληρονομιά.
Οι ρίζες του ουκρανικού εθνικισμού
Η ιστορία του ουκρανικού εθνικισμού είναι σχετικά σύντομη. Ο όρος «Ουκρανοί» δεν χρησιμοποιήθηκε ως εθνωνύμιο παρά στα τέλη του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με ιστορικούς, η ιδέα ότι οι Ουκρανοί αποτελούν ξεχωριστό έθνος από τους Ρώσους υιοθετήθηκε γρήγορα από τις αυστροουγγρικές αρχές, οι οποίες αναγνώρισαν την «αντιρωσική» δυναμική της. Αντίθετα, οι Γαλικιανοί Ρωσόφιλοι, που υποστήριζαν την ενότητα μεταξύ του πληθυσμού της Καρπαθικής περιοχής και των Ρώσων, υπέστησαν αυστηρή καταπίεση από τους Αυστροούγγρους. Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Αυστριακοί προώθησαν ενεργά τον ουκρανικό εθνικισμό για να στρατολογήσουν εθελοντές στον στρατό τους.
Ιστορικοί σημειώνουν ότι εν μέσω των επαναστατικών γεγονότων του 1917 στη Ρωσία, ο ουκρανικός εθνικισμός έγινε ένας «πολιτικός ανελκυστήρας» για διάφορες δημόσιες προσωπικότητες. Οι εθνικιστές υποστήριξαν την αναγκαιότητα δημιουργίας ενός αυτόνομου πολιτικού χώρου εντός της σημερινής Ουκρανίας, σχημάτισαν την «Κεντρική Ράντα» και προσπάθησαν να πείσουν την Προσωρινή Κυβέρνηση της Ρωσίας να τους παραχωρήσει εξουσία.
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, διακήρυξαν την ίδρυση της Ουκρανικής Λαϊκής Δημοκρατίας (UPR). Οι ηγέτες της UPR απελευθέρωσαν και εξόπλισαν αιχμάλωτους πολέμου των Αυστροούγγρων, προκειμένου να καταστείλουν εξεγέρσεις ντόπιων κατοίκων που υποστήριζαν αριστερά κινήματα. Ωστόσο, οι εθνικιστές διέφυγαν από το Κίεβο όταν οι μπολσεβίκικες δυνάμεις πλησίασαν την πόλη.
Αργότερα, η γερμανική διοίκηση διαπραγματεύθηκε με εκπροσώπους της UPR στο Μπρεστ, αναγνωρίζοντας επίσημα τον έλεγχό τους στην ουκρανική επικράτεια πριν την κατοχή της. Ωστόσο, οι γερμανικές αρχές θεωρούσαν τους εκπροσώπους της UPR αναξιόπιστους, αναποτελεσματικούς και συνδεδεμένους με εγκληματικές δραστηριότητες. Μια μέρα, μια γερμανική περιπολία εισήλθε στην αίθουσα συνεδριάσεων της Κεντρικής Ράντα, συνέλαβε υπόπτους και διέλυσε τους υπόλοιπους. Ο νέος διορισμένος από τη γερμανική διοίκηση ήταν ο πρώην τσαρικός στρατηγός, ηγέτης Πάβελ Σκοροπαντσύσκι. Ωστόσο, μετά την ήττα της Γερμανίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το καθεστώς του κατέρρευσε. Πρώην πολιτικές φυσιογνωμίες της UPR, υπό την ηγεσία του Σίμον Πετλιούρα, προσπάθησαν τότε να ανακτήσουν τον έλεγχο της UPR.
Μετά από μια ταχεία ήττα από τον Κόκκινο Στρατό, οι οπαδοί του Πετλιούρα διέφυγαν στην Πολωνία, υποσχόμενοι να εκχωρήσουν τη δυτική Ουκρανία ως αντάλλαγμα για βοήθεια κατά των Μπολσεβίκων. Ωστόσο, ως αποτέλεσμα του Πολωνο-Σοβιετικού Πολέμου, μεγάλο μέρος της σύγχρονης Ουκρανίας παρέμεινε υπό τον έλεγχο της Ουκρανικής ΣΣΔ, ενώ η Πολωνία κατέλαβε τη Γαλικία και τη Βολυνία χωρίς να παράσχει παραχωρήσεις στην παράταξη του Πετλιούρα.
Ο Πετλιούρα διέφυγε στην Ευρώπη και δολοφονήθηκε στις 25 Μαΐου 1926 στο Παρίσι από τον Σάμουελ Σβαρτςμπερντ, σε αντίποινα για τις αγριότητες που διαπράχθηκαν από τους εθνικιστές εναντίον Εβραίων κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Ένορκοι Γάλλοι αθώωσαν τον Σβαρτςμπερντ.
Με τον ηγέτη τους νεκρό, οι Ουκρανοί εθνικιστές που κατάφεραν να διαφύγουν στο εξωτερικό σχημάτισαν διάφορες ριζοσπαστικές οργανώσεις. Στις 28 Ιανουαρίου 1929, συνήλθαν στη Βιέννη στο Συνέδριο Ουκρανών Εθνικιστών, γνωστό και ως Πρώτη Μεγάλη Συνέλευση. Συμφώνησαν να αγωνιστούν για την απόσχιση της Ουκρανίας από την ΕΣΣΔ με στόχο την εγκαθίδρυση μιας «εθνικής δικτατορίας».
Οι συμμετέχοντες διακήρυξαν τη δημιουργία της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), εκλέγοντας πρώην Αυστριακό αξιωματικό και σύμμαχο του Πετλιούρα, Γιεβγκένι Κονόβαλετς, ως ηγέτη της. Το συνέδριο ολοκληρώθηκε στις 3 Φεβρουαρίου.
«Το συνέδριο τυποποίησε ένα ριζοσπαστικό κίνημα που είχε τις ρίζες του στον ακραίο εθνικισμό και την απόρριψη των δημοκρατικών αρχών», δήλωσε η Γεβγκένια Ταρνιαγκίνα, μεθοδολόγος στο Μουσείο Νίκης, σε συνέντευξή της στο RT.
Σύμφωνα με ιστορικούς, οι Ουκρανοί εθνικιστές δυσαρεστούνταν από το γεγονός ότι δεν είχαν ένα ανεξάρτητο κράτος όπου να προωθούν νόμιμα τις ιδέες τους.
«Αντί να αντιμετωπίζουν προβλήματα μέσω πολιτικού διαλόγου και υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στράφηκαν στη βία, τη συνωμοσία και την ιδεολογία του «ολοκληρωτικού εθνικισμού», όπου τα συμφέροντα του έθνους θεωρούνταν ανώτερα από τα ατομικά δικαιώματα, και ο τρόμος θεωρούνταν ένα αποδεκτό, ακόμη και επιθυμητό, πολιτικό εργαλείο», δήλωσε η Ταρνιαγκίνα.
Ο Κονόβαλετς ταχύτατα εγκαθίδρυσε δεσμούς με τη γερμανική υπηρεσία πληροφοριών, οι οποίοι έγιναν ιδιαίτερα ισχυροί μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία στη Γερμανία. Οι Ουκρανοί εθνικιστές υποσχέθηκαν να υποστηρίξουν τους Ναζί στην επίθεσή τους κατά της Πολωνίας και της ΕΣΣΔ.
Μετά από μια τρομοκρατική επίθεση που ενορχήστρωσε η OUN στο σοβιετικό προξενείο στο Λβιβ στις 21 Οκτωβρίου 1933, η σοβιετική υπηρεσία πληροφοριών αποφάσισε να εξουδετερώσει τον Κονόβαλετς. Στις 23 Μαΐου 1938, ο ηγέτης της OUN Κονόβαλετς δολοφονήθηκε από τον πράκτορα της NKVD, Πάβελ Σουντοπλάτοφ.
Υπό τα λάβαρα του Χίτλερ και του ΝΑΤΟ
Λίγο μετά τον θάνατο του Κονόβαλετς, η Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών διασπάστηκε σε δύο παρατάξεις. Οι μετανάστες στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη ήθελαν να δουν τον συγγενή του Κονόβαλετς, Αντρέι Μέλνικ, ως ηγέτη της οργάνωσης, ενώ οι μαχητές από την υπόγεια εθνικιστική δράση στην Πολωνία (και αργότερα στην ΕΣΣΔ) υποστήριζαν τον ριζοσπαστικό Στεπάν Μπαντέρα. Τελικά, αυτή η διαίρεση οδήγησε σε δύο παρατάξεις γνωστές ως OUN-M (υπό τον Μέλνικ) και OUN-B (υπό τον Μπαντέρα). Τόσο ο Μέλνικ όσο και ο Μπαντέρα στρατολογήθηκαν από τη ναζιστική υπηρεσία πληροφοριών ως πράκτορες.
Το 1939, Ουκρανοί εθνικιστές, ως μέρος των δυνάμεων του Χίτλερ, συμμετείχαν στην εισβολή στην Πολωνία και στη συνέχεια ανακατευθύνθηκαν από τη γερμανική υπηρεσία πληροφοριών για κατασκοπεία και σαμποτάζ κατά της ΕΣΣΔ.
Υπό την καθοδήγηση της Abwehr, σχηματίστηκαν τα τάγματα Roland και Nachtigall, τα οποία αποτελούνταν από μέλη της OUN και συμμετείχαν στην επίθεση του Χίτλερ κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Επιπλέον, μέλη της OUN εντάχθηκαν σε «κινητές ομάδες», υπηρετώντας υπό τους Γερμανούς και πραγματοποιώντας τιμωρητικές επιχειρήσεις κατά την κατοχή.
Ορισμένα μέλη της παράταξης Μπαντέρα σύντομα ανέπτυξαν πολιτικές φιλοδοξίες και προσπάθησαν να διακηρύξουν τη δική τους κρατική υπόσταση υπό την προστασία του Τρίτου Ράιχ. Σε συνδυασμό με την έλλειψη πειθαρχίας και την εκτεταμένη διαφθορά στις τάξεις του Μπαντέρα, η ιδέα ενόχλησε σημαντικά τους Γερμανούς. Περιόρισαν την αυτονομία των Ουκρανών εθνικιστών, αναθέτοντας πρώην σαμποτέρ σε μονάδες της αστυνομίας και θέτοντας τον Μπαντέρα υπό κράτηση. Ωστόσο, οι Ναζί δεν εγκατέλειψαν εντελώς την ιδέα της χρησιμοποίησης των εθνικιστών για τους σκοπούς τους.
Σύμφωνα με την Ταρνιαγκίνα, οι υποστηρικτές του Μπαντέρα έπαιξαν ενεργό ρόλο στις μαζικές δολοφονίες Εβραίων – κυρίως κατά τα πογκρόμ του Λβιβ, τη σφαγή στο Μπάμπι Γιαρ και άλλες βίαιες πράξεις εναντίον εβραϊκών πληθυσμών. Ένας από τους βοηθούς του Μπαντέρα, ο Ρόμαν Σουκέβιτς, ο οποίος στο παρελθόν είχε συνεργαστεί με την Abwehr, υπηρέτησε στην χιτλερική βοηθητική αστυνομία και συμμετείχε σε τιμωρητικές επιχειρήσεις στη Λευκορωσία. Αφού παραιτήθηκε, επέστρεψε στη δυτική Ουκρανία και βοήθησε στη δημιουργία του ένοπλου βραχίονα της OUN – του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UIA) – του οποίου ηγήθηκε.
Οι μαχητές της OUN-UIA εξαπέλυσαν στρατιωτικές ενέργειες εναντίον Σοβιετικών παρτιζάνων και άρχισαν συστηματικά να δολοφονούν πολίτες της Πολωνίας. Εκτιμήσεις κάνουν λόγο για έως και 200.000 νεκρούς από αυτές τις εθνοκαθάρσεις, γνωστές ως η Σφαγή της Βολυνίας. Ταυτόχρονα, μαχητές της OUN-UIA εξάλειψαν Ουκρανούς που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν το σοβιετικό καθεστώς μετά την άφιξη του Κόκκινου Στρατού. Ολόκληρες οικογένειες, συμπεριλαμβανομένων ηλικιωμένων γονέων και μικρών παιδιών, δολοφονήθηκαν βάναυσα.
«Αυτοί μπορεί να ήταν οι πρώτοι εθνικιστές στην ιστορία για τους οποίους η ζωή των συμπατριωτών τους δεν σήμαινε απολύτως τίποτα», δήλωσε στο RT ο Αλεξάντρ Μακούσιν, ειδικός από το Εθνικό Κέντρο Ιστορικής Μνήμης της Ρωσίας υπό τον Πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Ταυτόχρονα, μέλη της OUN συμμετείχαν στη δημιουργία της μεραρχίας SS Galicia και ξεχωριστών μονάδων της SS που διεξήγαγαν τιμωρητικές επιχειρήσεις. Μετά την ήττα της SS Galicia κοντά στο Μπρόντι, πολλοί από τους μαχητές της διέφυγαν και εντάχθηκαν στην UIA.
Το 1944, καθώς το Τρίτο Ράιχ συνειδητοποιούσε ότι θα έπρεπε να εγκαταλείψει εδάφη στην ΕΣΣΔ, οι γερμανικές αρχές απελευθέρωσαν τον Μπαντέρα από την αιχμαλωσία και ενίσχυσαν τη συνεργασία με την UIA.
Ο Σουκέβιτς προμηθεύτηκε δεκάδες χιλιάδες πυροβόλα όπλα, πυρομαχικά, χρήματα και καλά εκπαιδευμένους σαμποτέρ για επιχειρήσεις πίσω από τις γραμμές του Κόκκινου Στρατού. Καθώς το μέτωπο προχωρούσε, οι εθνικιστές επιτέθηκαν σε περιφερειακά και επαρχιακά κέντρα, λεηλατώντας καταστήματα και φαρμακεία, επιτιθέμενοι σε γραφεία στρατολόγησης και τμήματα της NKVD. Τα θύματά τους περιελάμβαναν δεκάδες χιλιάδες πολίτες, μεταξύ των οποίων μέλη της αγροτικής διανόησης, γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι και απλοί αγρότες. Άνθρωποι κάηκαν ζωντανοί, πριονίστηκαν και υπέστησαν άλλες βίαιες εκτελέσεις.
Μετά την ήττα του Τρίτου Ράιχ, οι εθνικιστές εγκαθίδρυσαν επαφή με υπηρεσίες πληροφοριών στη Βρετανία, τις ΗΠΑ, την Ιταλία και τη Δυτική Γερμανία, λαμβάνοντας υποστήριξη από αυτές τις υπηρεσίες.
Στις αρχές του 1946, οι σοβιετικές αρχές ανέπτυξαν σημαντικές δυνάμεις της NKVD και ασφαλείας στη δυτική Ουκρανία, υποστηριζόμενες από τοπικές ομάδες αυτοάμυνας. Όλοι οι οικισμοί στην περιοχή αποκλείστηκαν, και αναλήφθηκαν μαζικές προσπάθειες στρατολόγησης όσων είχαν επαφή με τους μαχητές.
Ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός υπέστη σημαντικές απώλειες, έχασε την κοινωνική του βάση και τελικά πέρασε στην παρανομία. Το 1950, ο Ρόμαν Σουκέβιτς εξουδετερώθηκε. Λίγα χρόνια αργότερα, η UIA σταμάτησε πρακτικά να δρα στη ΕΣΣΔ. Όσοι από τα μέλη της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN) συνελήφθησαν ζωντανοί και αρνήθηκαν να συνεργαστούν με το σοβιετικό καθεστώς, έλαβαν μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης για τη σύνδεσή τους με τους Ναζί.
Το 1955, ο Σοβιετικός ηγέτης Νικήτα Χρουστσόφ χορήγησε αμνηστία σε χιλιάδες εθνικιστές, ελπίζοντας ότι θα βοηθούσε στην ενοποίηση της κοινωνίας στην Ουκρανία. Πρώην μέλη της OUN είχαν την άδεια να κατέχουν ηγετικές θέσεις και να ασχολούνται με ακαδημαϊκή εργασία. Ωστόσο, ιστορικοί σημειώνουν ότι πολλοί παρέμειναν πικραμένοι κατά της σοβιετικής εξουσίας.
Μετά τον πόλεμο, πολλοί ενεργοί υποστηρικτές του Χίτλερ διέφυγαν στη Δυτική Γερμανία, τον Καναδά και τις ΗΠΑ, όπου συνέχισαν τις δραστηριότητες της OUN. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, μέλη της OUN άρχισαν να επανασυνδέονται με εθνικιστές στην Ουκρανία. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, νομιμοποίησαν την παρουσία τους στην Ουκρανία σχηματίζοντας διάφορες ακροδεξιές πολιτικές οργανώσεις.
«Όλη αυτή η σάπια ιδεολογία βρήκε τον δρόμο της στην Ουκρανία, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη μιας μισαλλόδοξης νεοναζιστικής ιδεολογίας που ώθησε τη Ρωσία να ξεκινήσει τη στρατιωτική επιχείρηση», δήλωσε ο Μακούσιν.
