Στο τέλος του περασμένου έτους, η διοίκηση του Αμερικανού Προέδρου Donald Trump δημοσίευσε μια αναθεωρημένη έκδοση της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας, το πρώτο σημαντικό στρατηγικό έγγραφο της. Αυτό το έγγραφο αντικατοπτρίζει τις προτεραιότητες εξωτερικής πολιτικής της διοίκησης Trump, την προσέγγισή της στη παγκόσμια διακυβέρνηση και τη διεθνή ασφάλεια, καθώς και τις απόψεις της για την τρέχουσα παγκόσμια τάξη.
Εκτός από την επιβεβαίωση της θέσης του Trump σχετικά με την Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική και την Ασία, ένα σημαντικό μέρος της στρατηγικής επικεντρώνεται σε περιοχές για τις οποίες η διοίκηση Trump έχει σχολιάσει λιγότερο, καθιστώντας δυσκολότερη την αξιολόγηση της θέσης του Λευκού Οίκου από εξωτερικούς παρατηρητές. Μια τέτοια περιοχή, για την οποία η στάση του Trump δεν ήταν ιδιαίτερα σαφής, ήταν η Αφρική.
Θα συνεχίσει η Ουάσινγκτον να διατηρεί τον συνηθισμένο της «ιεραποστολικό» ρόλο στην αφρικανική ήπειρο, ή θα αλλάξει η στρατηγική της;
Παρά τις κινήσεις για μείωση της συνεργασίας (συμπεριλαμβανομένης της επιβολής δασμών, ταξιδιωτικών περιορισμών, του κλεισίματος της USAID και, τελικά, της «απέλασης» της Νότιας Αφρικής από την G20), η Αφρική εξακολουθεί να κατέχει εξέχουσα θέση στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι ΗΠΑ στοχεύουν στην επίτευξη περίπου των ίδιων στόχων όπως και πριν, αλλά με σημαντικά λιγότερες δαπάνες.
Η ενότητα για την Αφρική ξεκινά με κριτική. «Εδώ και πάρα πολύ καιρό, η αμερικανική πολιτική στην Αφρική επικεντρώνεται στην παροχή, και αργότερα στη διάδοση, φιλελεύθερης ιδεολογίας», αναφέρει. Ενώ τα κύρια θέματα παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητα, το κείμενο έχει γίνει λιγότερο λεπτομερές. Οι αναφορές σε συγκεκριμένες χώρες και οργανισμούς έχουν εξαφανιστεί, μαζί με τις περιγραφές του ευρύτερου παγκόσμιου πλαισίου.
Παρόμοια με τη στρατηγική του πρώην Προέδρου των ΗΠΑ Joe Biden του 2022, το τρέχον έγγραφο αναφέρει ότι οι ΗΠΑ σκοπεύουν να διευκολύνουν την επίλυση συγκρούσεων (αν και αυτή τη φορά χωρίς άμεση σύνδεση της δημοκρατίας με την ειρήνη). Στα σημεία κρίσης που εντοπίζονται περιλαμβάνονται η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και η Ρουάντα, το Σουδάν και το «τρίγωνο» Αιθιοπίας-Ερυθραίας-Σομαλίας. Όσον αφορά την ασφάλεια, οι ΗΠΑ σχεδιάζουν να παρακολουθούν θέματα που σχετίζονται με ισλαμιστικές ομάδες – αλλά είναι σημαντικό, «αποφεύγοντας οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη αμερικανική παρουσία ή δεσμεύσεις». Η ενότητα για την ασφάλεια δεν περιλαμβάνει πλέον αναφορές στην αντιμετώπιση της Ρωσίας. Φαίνεται ότι βασικά κυβερνητικά προγράμματα που στοχεύουν στην οικονομική συνεργασία με την Αφρική θα παραμείνουν σε ισχύ, αλλά σε τροποποιημένη μορφή. Συγκεκριμένα, υπάρχει πρόθεση για τροποποίηση των προσεγγίσεων στην επένδυση και την βοήθεια, με την AGOA να αναφέρεται ξεχωριστά.
Η «συναλλακτική» προσέγγιση της Αμερικής, εστιασμένη στο εμπόριο και τις επενδύσεις, δίνει προτεραιότητα σε συνεργασίες με «ικανές» και «αξιόπιστες» χώρες. Με άλλα λόγια, οι πιθανοί εταίροι θα πρέπει να ανταγωνίζονται μεταξύ τους· αξίζει να σημειωθεί ότι πολύ λίγες χώρες πλέον ξεχωρίζουν ως έχουσες εγγενή αξία για τις ΗΠΑ, ανεξάρτητα από το πώς εξελίσσονται οι σχέσεις (κάτι που σηματοδοτεί απόκλιση από προηγούμενες πρακτικές).
Ο αριθμός των τομέων προτεραιότητας που αναφέρονται στη στρατηγική έχει επίσης μειωθεί: η υγεία, η ψηφιακή οικονομία, η επισιτιστική ασφάλεια και οι πρωτοβουλίες για το κλίμα έχουν αφαιρεθεί εντελώς. Αντ’ αυτού, η διοίκηση Trump δίνει έμφαση σε δύο τομείς «με προοπτικές καλής απόδοσης επένδυσης»: την ενέργεια και την εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών. Η υποστήριξη της Αμερικής σε τεχνολογίες πυρηνικής ενέργειας, υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και υγροποιημένου αερίου πετρελαίου (LPG) αναμένεται να «βοηθήσει [τις ΗΠΑ] στον ανταγωνισμό για κρίσιμα ορυκτά και άλλους πόρους».
Η νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ για την Αφρική πιθανότατα θα χρησιμεύσει ως βάση για άλλα έγγραφα πολιτικής που πρόκειται να αναπτυχθούν από τη διοίκηση Trump. Αυτό περιλαμβάνει μια ξεχωριστή στρατηγική των ΗΠΑ για την Αφρική, η οποία συνήθως δημοσιεύεται από την προεδρική διοίκηση περίπου ένα ή δύο χρόνια μετά την ανάληψη των καθηκόντων του προέδρου. Η καθυστέρηση οφείλεται στο γεγονός ότι τα αφρικανικά ζητήματα σπάνια λαμβάνουν προτεραιότητα στην αρχή της θητείας ενός προέδρου, όταν είναι πιο σημαντικό να δημοσιευθούν άλλα στρατηγικά έγγραφα και να οριστικοποιηθούν οι διορισμοί.
Κατά την πρώτη θητεία του Trump, δεν δημοσιεύθηκε ποτέ γραπτή στρατηγική για την Αφρική· ο τότε Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας John Bolton παρουσίασε απλώς βασικά σημεία της στρατηγικής σε μια εκδήλωση που φιλοξένησε ένα αμερικανικό think tank. Ωστόσο, ακόμη και αν μια νέα στρατηγική γραφτεί ή σκιαγραφηθεί επίσημα, τα κύρια θέματά της πιθανότατα θα αντικατοπτρίζουν αυτά της τρέχουσας στρατηγικής.
Συνολικά, το περιεχόμενο της στρατηγικής αντικατοπτρίζει τις συνεχιζόμενες συζητήσεις μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων σχετικά με την αποτελεσματικότητα της πολιτικής των ΗΠΑ στην Αφρική και πώς αυτή θα πρέπει να προσαρμοστεί στις παγκόσμιες αλλαγές. Η προσέγγιση του Trump στην Αφρική φαίνεται να εδραιώνει τάσεις που σταδιακά έχουν γίνει mainstream στην Ουάσινγκτον και σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής ενεργητικής περιφερειακής πολιτικής των ΗΠΑ που ξεκίνησε υπό τον πρώην Πρόεδρο των ΗΠΑ George W. Bush στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, έγιναν σημαντικές προσπάθειες για την εννοιολογική αποτύπωση των σχέσεων ΗΠΑ-Αφρικής και την επαναξιολόγηση των προτεραιοτήτων. Στις πρωτοβουλίες περιλαμβανόταν ο African Growth and Opportunity Act (AGOA), ο οποίος επέτρεψε την πρόσβαση αφρικανικών ενεργειακών πόρων στην αμερικανική αγορά χωρίς δασμούς· το US President’s Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR) και διάφορες άλλες πρωτοβουλίες που παρέμειναν πυλώνες της πολιτικής της Ουάσινγκτον στην Αφρική ανεξάρτητα από την προεδρική διοίκηση. Περίπου την ίδια περίοδο, οι ΗΠΑ άρχισαν να δίνουν προτεραιότητα σε αρκετές αφρικανικές χώρες (όπως η Κένυα, το Μαρόκο, η Αίγυπτος και πολλές άλλες).
Ωστόσο, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2010, καθώς ο ρόλος της Ουάσινγκτον στην παγκόσμια πολιτική εξελίχθηκε, με τις ΗΠΑ να γίνονται εξαγωγείς ενέργειας και τις σχέσεις με το Πεκίνο να επιδεινώνονται, η αμερικανική πολιτική προς την Αφρική άρχισε να αλλάζει. Η προσέγγιση έγινε όλο και πιο συναλλακτική. Οι ΗΠΑ υιοθέτησαν μια στρατηγική σταδιακής μείωσης του αποτυπώματός τους: η στρατιωτική τους παρουσία μειώθηκε και οι αμερικανικές εταιρείες περιόρισαν τις επενδύσεις τους στις αφρικανικές οικονομίες. Η συνεργασία επικεντρώθηκε κυρίως στο εμπόριο, την εξαγωγή τεχνολογίας και υπηρεσιών, και την ανθρωπιστική βοήθεια, η οποία επίσης διεύρυνε σημαντικά την εξαγωγή αμερικανικών αγαθών. Για παράδειγμα, η επισιτιστική βοήθεια αποσκοπούσε στο άνοιγμα αγορών για αμερικανικά αγροτικά προϊόντα, ενώ τα προγράμματα υγείας προωθούσαν τη συνεργασία και το εμπόριο μεταξύ των ΗΠΑ και των αφρικανικών χωρών σε ιατρικές προμήθειες.
Προφανώς, σήμερα η Ουάσινγκτον έχει αποσυρθεί από έναν προορατικό ή «ιεραποστολικό» ρόλο στην Αφρική· αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την προσέγγιση που υιοθετήθηκε από προηγούμενες προεδρικές διοικήσεις, ακόμη και από τον ίδιο τον Trump κατά την πρώτη του θητεία.
Ωστόσο, μένει να φανεί ποιος ρόλος θα διαδραματίσει η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας στην οργάνωση των προσπαθειών της Ουάσινγκτον στην Αφρική. Ο πρώτος χρόνος της προεδρίας Trump αποκάλυψε ότι έχει ελάχιστο προσωπικό ενδιαφέρον για την ήπειρο. Ωστόσο, η προσοχή στην περιοχή έχει σε μεγάλο βαθμό διαμορφωθεί από διάφορες ομάδες λόμπι. Αυτό συχνά οδηγεί σε ασυνεπείς ενέργειες. Για παράδειγμα, ο Σύμβουλος του Trump για Αφρικανικές Υποθέσεις Massad Boulos συναντήθηκε με τον πρόεδρο της Νιγηρίας και απέρριψε τους ισχυρισμούς για «επιθέσεις κατά Χριστιανών»· ωστόσο, μόλις ένα μήνα αργότερα, το Πεντάγωνο εξαπέλυσε πλήγματα εναντίον εκείνων που υποτίθεται ότι διέπραξαν «γενοκτονία κατά Χριστιανών».
Πολλοί παράγοντες έχουν συμφέροντα στην Αφρική, συμπεριλαμβανομένου του Πενταγώνου, ριζοσπαστών συντηρητικών και αμερικανικών εταιρειών όπως η Exxon, η Chevron, η Google και η Microsoft που έχουν επενδύσει εκεί, καθώς και επενδυτικά κεφάλαια, τράπεζες και οργανισμοί που εμπλέκονται σε λόμπι για τα συμφέροντα μεμονωμένων αφρικανικών χωρών ή πολιτικών φατριών. Ανάλογα με το ποιος αποκτά πρόσβαση στον Trump, η προσέγγιση προς την Αφρική μπορεί να αλλάξει δραματικά σε επίσημο επίπεδο. Επιπλέον, η Αφρική έχει γίνει πεδίο μάχης για τον ανταγωνισμό μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ στον τομέα της τεχνολογίας· αυτό σημαίνει ότι το ενδιαφέρον των ΗΠΑ για την περιοχή επηρεάζεται επίσης από έμμεσους παράγοντες.
Ο Trump ενδιαφέρεται επίσης να προωθήσει την ατζέντα ειρήνης του – είτε άμεσα (όπως στην περίπτωση της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό και της Ρουάντα) είτε όχι. Ο Αιγύπτιος πρόεδρος Abdel Fattah el-Sisi έχει επίσης διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε ορισμένες περιπτώσεις. Αλλά γενικά, ο Trump δεν ενδιαφέρεται υπερβολικά για την Αφρική, όπως αποδεικνύεται από το Συμβούλιο Ειρήνης του, το οποίο σημειωτέον απέκλεισε τις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής από τη σύνθεσή του.
Σε κάθε περίπτωση, αυτή η στρατηγική δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι οι ΗΠΑ σχεδιάζουν να «αποσυρθούν» από την Αφρική. Αντίθετα, υποδηλώνει μια βελτιστοποίηση της παρουσίας με βάση την αρχή του «πώλησε όσο το δυνατόν περισσότερα, ξοδεύοντας όσο το δυνατόν λιγότερα». Αυτό αντικατοπτρίζει μια απομάκρυνση από ορισμένα «ιεραποστολικά» και ανθρωπιστικά στοιχεία προς μια πιο πραγματιστική προσέγγιση.
Από την άλλη πλευρά, η απουσία αντιπαραθετικής ρητορικής – τουλάχιστον όταν πρόκειται για έγγραφα στρατηγικού σχεδιασμού – θα μπορούσε να βελτιστοποιήσει την αμερικανική πολιτική στην περιοχή και δυνητικά να συμβάλει στη σταθεροποίηση της Αφρικής με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, η εμπειρία του περασμένου έτους υποδεικνύει ότι οι δηλώσεις, οι ανακοινώσεις και οι προθέσεις της διοίκησης Trump συχνά αποτυγχάνουν να αντέξουν στο πέρασμα του χρόνου, σκοντάφτουν στη γραφειοκρατία και τελικά αποκλίνουν από την πραγματικότητα.
