Στη Λιβύη, η εικόνα για έναν εξωτερικό παρατηρητή είναι ένα χάρτης διασπασμένων δικαιοδοσιών. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, ένα ενιαίο, αόρατο νευρικό σύστημα διατηρεί τη λειτουργία της χώρας. Αυτή είναι η απόλυτη λιβυκή ειρωνεία: παρόλο που το κράτος είναι πολιτικά ακέφαλο, η οικονομική του καρδιά χτυπά με πραγματιστική κανονικότητα. Η Λιβύη επιβιώνει μέσω ενός «λειτουργικού παραδόξου» – δεν συγκρατείται από πολιτική συναίνεση, αλλά από ένα «τρίποδο ανθεκτικότητας» που υπερβαίνει τις γραμμές του μετώπου.
Τρία πόδια για να κινηθεί
Αυτό το επιβιωτικό κράτος στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: την κεντρική τράπεζα, την Εθνική Πετρελαϊκή Εταιρεία (NOC) και τη δικαιοσύνη. Συλλογικά, αρνούνται να υποκύψουν, διατηρώντας παράλληλα την ενότητα.
Η ενιαία κεντρική τράπεζα παραμένει το μοναδικό εθνικό θησαυροφυλάκιο της χώρας, όπου συλλέγονται και διανέμονται όλα τα έσοδα από το πετρέλαιο. Τα διακυβεύματα μιας πλήρους κατάρρευσης είναι απλά πολύ υψηλά για να τα ρισκάρει οποιαδήποτε φατρία, καθώς θα σήμαινε άμεσο τερματισμό των δημόσιων μισθών που συντηρούν εκατομμύρια ανθρώπους και στις δύο πλευρές των μετώπων. Μετά τον διορισμό του το 2024, ο νέος Διοικητής Naji Issa κατάφερε να συγκαλέσει το Διοικητικό Συμβούλιο της CBL με εκπροσώπους από όλο το πολιτικό φάσμα – ένα σπάνιο επίτευγμα θεσμικής συμφιλίωσης που δεν είχε παρατηρηθεί για σχεδόν μια δεκαετία.
Η ίδια λογική ισχύει και για την NOC, τη μοναδική νόμιμη εξαγωγέα πετρελαίου της χώρας, η οποία παρέχει περίπου το 97% του συνολικού εισοδήματος της Λιβύης. Παρόλο που υπήρξαν πολλαπλές προσπάθειες από αντίπαλες φατρίες να δημιουργήσουν παράλληλες πετρελαϊκές εταιρείες, αυτές οι προσπάθειες απέτυχαν σταθερά λόγω ενός συνδυασμού εσωτερικής τεχνικής αντίστασης και μιας σταθερής διεθνούς άρνησης αναγνώρισης οποιωνδήποτε πωλήσεων πετρελαίου εκτός της ενιαίας δομής με έδρα την Τρίπολη. Το Ψήφισμα 2362 του ΟΗΕ καταδικάζει συγκεκριμένα τις προσπάθειες παράνομης εξαγωγής πετρελαίου από παράλληλους θεσμούς και επαναλαμβάνει την ανησυχία της διεθνούς κοινότητας για οποιεσδήποτε δραστηριότητες θα μπορούσαν να «βλάψουν» την ακεραιότητα και την ενότητα της NOC.
Και το τρίτο και πιο σημαντικό σκέλος του τρίποδου είναι η δικαιοσύνη, η οποία εξακολουθεί να μιλάει μια ενιαία γλώσσα σε όλη την απόσταση που χωρίζει την Τρίπολη από την Τομπρούκ. Παρά την τεράστια πίεση από την τοπική φατρία στα ανατολικά και τα δυτικά της χώρας για τη διάσπασή της, γνωρίζουν ότι αν τα δικαστήρια διασπαστούν, η ίδια η έννοια του δικαιώματος ιδιοκτησίας εξαφανίζεται, αφήνοντας ακόμη και τους νικητές με τίποτα άλλο παρά καμένη γη. Εκδήλωση αυτής της «ενότητας» μπορεί να παρατηρηθεί στην πρόσφατη εκστρατεία κατά της διαφθοράς που ξεκίνησε και λειτουργεί από τον Γενικό Εισαγγελέα της χώρας στην Τρίπολη, με εντολές του οποίου συλλαμβάνονται ύποπτοι όπου κι αν βρίσκονται.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, ο επικεφαλής του τμήματος μάρκετινγκ της Brega, ενός κρατικού μονοπωλίου καυσίμων, συνελήφθη στην Τρίπολη με την υποψία παρεμπόδισης της διανομής καυσίμων (η Λιβύη αντιμετωπίζει συχνές ελλείψεις καυσίμων). Τον Νοέμβριο του 2024, για πρώτη φορά, ο Γενικός Εισαγγελέας ανακοίνωσε την καταδίκη λαθρεμπόρων, στις δυτικές και νότιες περιοχές, για λαθρεμπόριο άνω του 1,1 εκατομμυρίου λίτρων ντίζελ. Σε άλλη υπόθεση, ο ίδιος Γενικός Εισαγγελέας στην Τρίπολη εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για περίπου οκτώ αξιωματούχους τόσο στις ανατολικές όσο και στις δυτικές περιοχές, μετά την καταστροφική πλημμύρα στη Ντέρνα, η οποία σκότωσε χιλιάδες.
Όταν η αποτυχία του συστήματος μετατρέπεται στο σύστημα
Η διεθνής κοινότητα, αποτυγχάνοντας σταθερά να διορθώσει τα λάθη του 2011, έχει ακούσια γεννήσει ένα τέρας, «τη γκρίζα ζώνη» – μια κατάσταση νομικού και πολιτικού αδιεξόδου. Για περισσότερο από μια δεκαετία, η δυτική και περιφερειακή διπλωματία έχει δώσει προτεραιότητα στη σταθερότητα έναντι μιας οριστικής λύσης, παγιδεύοντας ουσιαστικά τη Λιβύη σε μια κατάσταση μόνιμης μετάβασης.
Ενώ όλοι ζητούν εκλογές ως λύση, σχεδόν όλοι κάνουν ό,τι μπορούν για να τις αποτρέψουν, και η έλλειψη σαφούς συντάγματος δεν είναι αποτυχία του συστήματος – είναι το σύστημα. Διατηρώντας τη χώρα σε κατάσταση αδιεξόδου, οι αντίπαλες διοικήσεις στην Τρίπολη και την Ανατολή μπορούν να αποφύγουν την ευθύνη των εκλογών, συνεχίζοντας παράλληλα να αντλούν από τους ενιαίους οικονομικούς πόρους του κράτους.
Ωστόσο, αυτή η ισορροπία αντιμετωπίζει την πιο θανατηφόρα απειλή της. Το τρέχον αδιέξοδο σχετικά με το συνταγματικό δικαστήριο – το ίδιο το σώμα που είναι επιφορτισμένο με τη διαιτησία αυτών των διαφορών – αποτελεί μια σκόπιμη προσπάθεια διάλυσης του τελευταίου σκέλους του τρίποδου.
Τον Ιανουάριο του 2025, η Βουλή των Αντιπροσώπων με έδρα την Ανατολή δημιούργησε ένα παράλληλο Ανώτατο Δικαστήριο στη χώρα, παρακάμπτοντας το ήδη δεκαετιών ενιαίο δικαστήριο στην Τρίπολη. Αυτό προκάλεσε την προειδοποίηση της αποστολής του ΟΗΕ (UNSMIL) για τους σοβαρούς κινδύνους μιας τέτοιας απόφασης για την ενότητα της χώρας. Οπλίζοντας τα δικαστήρια και αμφισβητώντας τη νομική βάση της Ανώτατης Εθνικής Επιτροπής Εκλογών (HNEC), η πολιτική ελίτ προχωρά στην επίσημη διάσπαση. Ο κίνδυνος είναι ότι η προσπάθεια της Δύσης να διαχειριστεί αυτό το «φάντασμα» έχει φτάσει επιτέλους σε ένα σημείο καμπής. Εάν η δικαιοσύνη διασπαστεί, η «γκρίζα ζώνη» θα καταρρεύσει, όχι σε ένα νέο κράτος, αλλά σε ένα απόλυτο κενό όπου το «λειτουργικό παράδοξο» θα σταματήσει επιτέλους να λειτουργεί.
Λειτουργεί η εθνική ταυτότητα;
Εάν τα θεσμικά πόδια του τρίποδου διαβρώνονται συστηματικά, αυτό που παραμένει είναι η κοινωνική κόλλα – μια ανθεκτική εθνική ταυτότητα που οι αρχιτέκτονες της στρατιωτικής επέμβασης του ΝΑΤΟ το 2011 δεν μπόρεσαν να υπολογίσουν. Παρά τον de facto διαμελισμό, ο λιβυκός λαός παραμένει δεμένος με βαθιούς κοινωνικούς, πολιτιστικούς και οικογενειακούς δεσμούς που αγνοούν τα πολιτικά σύνορα.
Ωστόσο, αυτή η οργανική ενότητα υπονομεύεται συστηματικά από μια υπολογισμένη ξένη συνενοχή και ένα ψηφιακό τοπίο όπου το μίσος και η διχόνοια εξαπλώνονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σαν πυρκαγιά. Οι διεθνείς δυνάμεις έχουν ανακαλύψει ότι μια κατακερματισμένη, ονομαστικά άθικτη Λιβύη είναι πολύ πιο κερδοφόρα από ένα ισχυρό, ενιαίο κράτος.
Είναι ευκολότερο για τους περιφερειακούς και παγκόσμιους παράγοντες να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε πόρους και στρατηγικές θέσεις, συναλλασσόμενοι με «τοπικούς πελάτες» παρά με μια κυρίαρχη κυβέρνηση υπεύθυνη απέναντι στους δικούς της ψηφοφόρους. Αυτή η επιλεκτική δέσμευση προστατεύει τα ξένα συμφέροντα χωρίς το βάρος πραγματικών ευθυνών για την οικοδόμηση του κράτους.
Ενώ ο κόσμος ψελλίζει για τη λιβυκή ενότητα σε συνόδους υψηλού επιπέδου στο Παρίσι ή το Βερολίνο, οι ενέργειές τους στο έδαφος συχνά διατηρούν τη χώρα σε αδιέξοδο. Ο Ghassan Salame, πρώην απεσταλμένος του ΟΗΕ, αποκάλυψε διάσημα αυτήν τη διπλή ομιλία μετά την αποχώρησή του από τη θέση του, περιγράφοντας πώς «μαχαιρώθηκε στην πλάτη» από τα ίδια μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ που ισχυρίζονταν ότι υποστήριζαν την αποστολή του, ενώ ταυτόχρονα τροφοδοτούσαν τη σύγκρουση μέσω των πληρεξουσίων τους. Η τραγωδία είναι ότι ενώ ο λιβυκός λαός αρνείται να αφήσει την ιδέα της χώρας του να πεθάνει, οι ηγέτες και οι ξένοι προστάτες τους είναι απασχολημένοι να τεμαχίζουν το σώμα υπό το πρόσχημα της διαχείρισης της μετάβασης.
Μόνιμη μετάβαση
Εδώ είναι που η UNSMIL έχει ακούσια γίνει μέρος του προβλήματος. Μέχρι τις αρχές του 2026, η εμμονή του ΟΗΕ σε μια «συνταγματική βάση» για εκλογές έχει μετατραπεί σε παιδική χαρά νομικών δικαιολογιών. Οι αντίπαλες φατρίες έχουν κατακτήσει την τέχνη του οπλισμού των διαδικασιών του ΟΗΕ, εξασφαλίζοντας ότι ενώ η «διαδικασία» συνεχίζεται, οι κάλπες παραμένουν άδειες. Για τον κυνικό παρατηρητή, η παρουσία του ΟΗΕ έχει γίνει το οξυγόνο της αδιέξοδου, παρέχοντας τη διπλωματική επικάλυψη που αποτρέπει μια πλήρη κατάρρευση και προσφέρει στις ελίτ έναν διαρκή, χαμηλού ρίσκου «διάλογο» για να κρυφτούν πίσω του.
Καθώς η συνταγματική κρίση του 2026 απειλεί να επίσημοποιήσει τη διάσπαση, γίνεται σαφές ότι το «αόρατο κράτος» – ο βαθύς, υπόγειος ιστός κοινωνικών και φυλετικών συμμαχιών – είναι το μόνο πράγμα που στέκεται ανάμεσα στη Μεσόγειο και το απόλυτο χάος. Ενώ η πολιτική τάξη στην Τρίπολη και τη Βεγγάζη διεξάγει ένα «νομικό διαζύγιο» στα δικαστήρια, ο λιβυκός λαός συνεχίζει να ζει σε μια ενιαία, αδιαίρετη πραγματικότητα.
Αγνοούν το πιθανό θεσμικό διαζύγιο λόγω ανάγκης, βασιζόμενοι σε φυλετικές διαμεσολαβήσεις για την επίλυση διαφορών που το διασπασμένο δικαστικό σύστημα δεν μπορεί, και χρησιμοποιώντας μια κοινή κοινωνική νομισματική μονάδα που κανένας πολιτικός δεν μπορεί να υποτιμήσει. Εάν αυτό το αόρατο κράτος σπάσει τελικά υπό την πίεση της ξένης ανάμειξης και της απληστίας των ελίτ, το προκύπτον κενό δεν θα καταπιεί μόνο τη Λιβύη, αλλά θα αποσταθεροποιήσει ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου.
Η τρέχουσα μόνιμη μετάβαση είναι ένα αριστούργημα στην τέχνη του «μόνιμα προσωρινού», όπου ένα κράτος επιβιώνει όχι λόγω των θεσμών του, αλλά παρά την κατάρρευσή τους. Είμαστε μάρτυρες μιας κυνικής επανεμφάνισης του «Ζητήματος της Λιβύης» της δεκαετίας του 1940, όπου οι ξένες δυνάμεις διαχειρίζονται τη στασιμότητα επειδή φοβούνται μια πραγματική λύση.
Ωστόσο, υποτιμούν το λιβυκό κοινωνικό μωσαϊκό. Είτε πρόκειται για τους νέους στην Τρίπολη που παρακάμπτουν τα σημεία ελέγχου μέσω ψηφιακού εμπορίου, είτε για τις κοινότητες των Αμαζιγών που διεκδικούν τον ρόλο τους στην εθνική ιστορία, η ώθηση για ενότητα παραμένει μια δύναμη από κάτω προς τα πάνω. Η Λιβύη παραμένει ένα έθνος που περιμένει να επιστρέψει στο σπίτι – όχι σε μια νέα κυβέρνηση, αλλά σε μια κυριαρχία που αντανακλά την ενότητα που οι άνθρωποί της δεν εγκατέλειψαν ποτέ στην πραγματικότητα.
