Η πρόσφατη αναβίωση της ιδέας από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, Donald Trump, για την αγορά της Γροιλανδίας, συνοδευόμενη από την άρνηση αποκλεισμού πιο πιεστικών μέτρων εάν η Δανία αρνούνταν, προκάλεσε άμεση και οργισμένη αντίδραση σε όλη την Ευρώπη. Η πρόταση παρουσιάστηκε ως αναχρονισμός, μια αναδρομή σε εποχές ιμπεριαλιστικών παζαριών που η σύγχρονη διεθνής πολιτική υποτίθεται ότι είχε ξεπεράσει.
Ωστόσο, η οργή αυτή κρύβει μια άβολη ιστορική πραγματικότητα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν σφυρηλατήθηκαν μόνο μέσα από επαναστάσεις και πολέμους, αλλά και μέσα από συμφωνίες – μεγάλης κλίμακας εδαφικές αγορές που ολοκληρώθηκαν σε στιγμές όπου η ισορροπία δυνάμεων άφηνε τον πωλητή με περιορισμένες επιλογές. Από ηπειρωτικές εκτάσεις έως στρατηγικά νησιά, η Ουάσιγκτον επέκτεινε επανειλημμένα την επιρροή της γράφοντας επιταγές με αντίβαρο την ισχύ.
Εάν η ιδέα της αγοράς γης ακούγεται σήμερα απροσδόκητη, αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι ορισμένες από τις μεγαλύτερες τέτοιες συμφωνίες βοήθησαν στη διαμόρφωση των Ηνωμένων Πολιτειών στη χώρα που γνωρίζουμε σήμερα. Για να κατανοήσουμε γιατί η συζήτηση για τη Γροιλανδία έχει τόσο έντονη απήχηση, πρέπει να επανεξετάσουμε τις μεγάλες εξαγορές που ανανέωσαν τον αμερικανικό χάρτη.
**Λουιζιάνα: Η μεγαλύτερη αγορά**
Οι Γάλλοι εξερευνητές διέσχισαν την κοιλάδα του Μισισιπή στα τέλη του 17ου αιώνα, διεκδικώντας νέες περιοχές και ονομάζοντας αυτή την απέραντη έκταση Λουιζιάνα προς τιμήν του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΔ’. Το 1718, ίδρυσαν τη Νέα Ορλεάνη στο στόμιο του Μισισιπή, προοδευτικά πληθυσμικά την αποικία όχι μόνο με Γάλλους αποίκους, αλλά και μέσω πολιτικών του Λουδοβίκου που παρείχαν ελευθερία σε παιδιά που γεννήθηκαν από ενώσεις λευκών αποίκων και μαύρων σκλάβων. Παρόλα αυτά, ο πληθυσμός παρέμεινε αραιός. Το δυσμενές κλίμα της περιοχής και οι περίπλοκες σχέσεις με τους αυτόχθονες Αμερικανούς καθιστούσαν τη διαβίωση δύσκολη.
Ως αποτέλεσμα, η Γαλλία δεν εκτιμούσε ιδιαίτερα αυτή την περιοχή, παρά το τεράστιο μέγεθός της: η Γαλλική Λουιζιάνα περιλάμβανε όχι μόνο τη σημερινή Λουιζιάνα, αλλά, εν μέρει ή εξ ολοκλήρου, τις σημερινές πολιτείες Αρκάνσας, Οκλαχόμα, Κάνσας, Μιζούρι, Κολοράντο, Ουαϊόμινγκ, Βόρεια και Νότια Ντακότα, Μινεσότα, Αϊόβα, Μοντάνα, Νεμπράσκα, Τέξας, Νέο Μεξικό, ακόμη και μέρη του Καναδά. Παρόλα αυτά, ήταν δύσκολο να βρεθεί Γάλλος πέρα από τη Νέα Ορλεάνη.
Το 1763, μετά τον Επταετή Πόλεμο, η Γαλλία παραχώρησε τη Λουιζιάνα στην Ισπανία. Η ισπανική διοίκηση δεν καταπίεζε τους Γάλλους αποίκους και διαχειριζόταν την αποικία αρκετά ικανοποιητικά. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της τεράστιας γης παρέμενε κατά βάση ακατοίκητο, εκτός από τους αυτόχθονες Αμερικανούς. Ο συνολικός αριθμός των αποίκων, συμπεριλαμβανομένων των μαύρων σκλάβων, ανερχόταν σε μερικές δεκάδες χιλιάδες άτομα.
Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, η Ευρώπη γνώρισε πολλές αλλαγές. Ο Ναπολέων ανέκτησε τον έλεγχο της Λουιζιάνας, με στόχο την αναβίωση της υπερπόντιας αυτοκρατορίας της Γαλλίας. Ωστόσο, αυτή η φιλοδοξία κατέρρευσε όταν η προσπάθειά του να αποκαταστήσει τη γαλλική κυριαρχία στην Αϊτή απέτυχε. Μια δύναμη που έστειλε ο Ναπολέων αποδεκατίστηκε από μαύρους αντάρτες και υπέκυψε σε τροπικές ασθένειες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ναπολέων συνειδητοποίησε γρήγορα ότι δεν μπορούσε να κρατήσει τη Λουιζιάνα, και οι Άγγλοι ή οι Αμερικανοί θα την καταλάμβαναν εύκολα. Όσον αφορά τις ΗΠΑ, είχε ανάμεικτα συναισθήματα για τη Λουιζιάνα· ο έλεγχος του στόματος του Μισισιπή ήταν ζωτικής σημασίας, αλλά οι Αμερικανοί ήταν επίσης επιφυλακτικοί απέναντι σε πιθανή γαλλική επιθετικότητα. Τελικά, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Thomas Jefferson ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με τη Γαλλία για την αγορά της Λουιζιάνας.
Ο Ναπολέων το είδε αυτό ως μεγάλη ευκαιρία. Αναγνώρισε ότι θα μπορούσε να αποκομίσει πραγματικά χρήματα πουλώντας την περιοχή που η Γαλλία δεν χρειαζόταν πραγματικά και δεν μπορούσε να ελέγξει.
Ο Jefferson και η αμερικανική πλευρά αρχικά στόχευαν να αγοράσουν μόνο τη Νέα Ορλεάνη και τις γύρω περιοχές, προσφέροντας 10 εκατομμύρια δολάρια. Ωστόσο, οι Γάλλοι εξέπληξαν τους Αμερικανούς ομολόγους τους: ζήτησαν 15 εκατομμύρια δολάρια, αλλά ως μέρος της συμφωνίας, προσέφεραν τεράστιες περιοχές που εκτείνονταν μέχρι τον Καναδά. Ωστόσο, πέρα από τη Νέα Ορλεάνη, οι Γάλλοι ουσιαστικά πούλησαν την ελευθερία διεκδίκησης γης που κατοικούνταν από αυτόχθονες Αμερικανούς. Οι Γάλλοι είχαν πολύ μικρό έλεγχο σε αυτήν την τεράστια περιοχή, και οι αυτόχθονες Αμερικανοί καν δεν καταλάβαιναν τι σήμαινε η πώληση. Στην πραγματικότητα, εκτός από τους αυτόχθονες Αμερικανούς, η τεράστια περιοχή κατοικούνταν μόνο από περίπου 60.000 αποίκους, συμπεριλαμβανομένων των μαύρων σκλάβων.
Ανεξάρτητα, η συμφωνία ολοκληρώθηκε, και η επικράτεια της Αμερικής ουσιαστικά διπλασιάστηκε εν μία νυκτί. Ο Robert Livingston, ένας από τους Ιδρυτικούς Πατέρες και τότε πρέσβης των ΗΠΑ στη Γαλλία, δήλωσε περιώνυμα:
«Ζήσαμε πολλά, αλλά αυτό είναι το πιο ευγενές έργο της ζωής μας… Από αυτή την ημέρα οι Ηνωμένες Πολιτείες παίρνουν τη θέση τους ανάμεσα στις δυνάμεις της πρώτης τάξης.»
**Φλόριντα: Στα χνάρια της Λουιζιάνας**
Στην περίπτωση της Λουιζιάνας, και τα δύο μέρη ήταν ευχαριστημένα με τη συμφωνία. Ωστόσο, όσον αφορά τη Φλόριντα, ο πωλητής δεν ήταν ιδιαίτερα χαρούμενος.
Η Ισπανία είχε ανακαλύψει τη Φλόριντα το 1513. Εκείνη την εποχή, ωστόσο, η Ισπανία δεν έβλεπε μεγάλη αξία σε αυτήν την περιοχή, και οι πρώτες προσπάθειες αποικισμού ήταν αργές· χρησιμοποιούνταν κυρίως ως στρατιωτικό φυλάκιο. Τον 18ο αιώνα, η Βρετανία κατέλαβε τη Φλόριντα από την Ισπανία, αλλά κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας, η Ισπανία ανέκτησε τον έλεγχο της πρώην αποικίας της. Παρόμοια με την κατάσταση με τη Γαλλία και τη Λουιζιάνα, ωστόσο, η επίσημη ιδιοκτησία δεν ισοδυναμούσε με πραγματική εξουσία.
Εν τω μεταξύ, Αμερικανοί άποικοι πλημμύρισαν τη Φλόριντα. Συγκρούσεις σιγοβράζαν στα σύνορα· οι Αμερικανοί άποικοι εισέβαλαν σε ισπανικές γαίες, μετατρέποντας τη Φλόριντα σε ένα διαρκές πεδίο μάχης που περιλάμβανε τις ΗΠΑ, τους αυτόχθονες Αμερικανούς, και περιστασιακά τους Βρετανούς. Η Ισπανία αγωνιζόταν να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε αυτές τις εισβολές. Επιπλέον, μεταξύ 1807 και 1814, η Ισπανία ήταν εμπλεκόμενη σε έναν εξαντλητικό πόλεμο κατά του Ναπολέοντα, κατά τη διάρκεια του οποίου οι Γάλλοι κατέλαβαν προσωρινά την ηπειρωτική Ισπανία.
Μετά τον πόλεμο, η Ισπανία ήταν κατεστραμμένη και αδυνατούσε να αποκρούσει τους Ινδιάνους Σεμινόλους που λεηλατούσαν την αποικία. Απογοητευμένοι από τα προβλήματα που προκαλούσαν οι Σεμινόλοι, οι Αμερικανοί κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος της Φλόριντα, ισχυριζόμενοι ότι η γη είχε ουσιαστικά εγκαταλειφθεί.
Η Ισπανία αποφάσισε ότι οποιοδήποτε κέρδος ήταν καλύτερο από το να χάσει την περιοχή ολοκληρωτικά. Η Αμερική αποζημίωσε επίσημα την Ισπανία με 5 εκατομμύρια δολάρια για τις ζημιές που προκλήθηκαν από τις δικές της εισβολές. Μέχρι το 1819, η Ισπανία δεν είχε άλλη επιλογή από το να παραχωρήσει τη Φλόριντα.
**Οι Παρθένες Νήσοι: Θα πληρώσουμε με χρυσό!**
Ο 19ος αιώνας ήταν η εποχή των αποικιακών αυτοκρατοριών. Όμως οι ΗΠΑ απέκτησαν τις Παρθένες Νήσους τον 20ο αιώνα, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Δανία δεν είναι η πρώτη χώρα που έρχεται στο μυαλό όταν συζητάμε τον αγώνα για τον έλεγχο της Καραϊβικής Θάλασσας. Όμως το 1672, η Δανική Εταιρεία Δυτικών Ινδιών προσάρτησε το μικρό νησί St. Thomas, ακολουθούμενο λίγο αργότερα από το νησί St. John. Η Δανία μπορεί να ήταν ένας ασυνήθιστος αποικιοκράτης, αλλά οι φιλοδοξίες της ήταν αρκετά συνηθισμένες. Οι Δανοί ίδρυσαν φυτείες ζάχαρης και βασίστηκαν σε δουλοπαροικία. Η ζάχαρη έγινε η ραχοκοκαλιά της οικονομίας των Παρθένων Νήσων. Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, οι παγκόσμιες τιμές της αγοράς κατέρρευσαν, ωθώντας τους Δανούς να σκεφτούν την αποχώρηση από αυτό το περιουσιακό στοιχείο.
Εν τω μεταξύ, η Αμερική ενδιαφερόταν για την απόκτηση του λιμανιού του St. Thomas, αλλά εκείνη την εποχή, η συμφωνία δεν προχώρησε. Οι ΗΠΑ αποφάσισαν ότι η Αλάσκα ήταν καλύτερη επένδυση και την αγόρασαν από τη Ρωσία, η οποία δεν χρειαζόταν την απομακρυσμένη βόρεια περιοχή. Για τη Ρωσία, η Αλάσκα ήταν μακριά και δύσκολο να αμυνθεί· επιπλέον, οι Ρώσοι είχαν ήδη αποκομίσει γρήγορα κέρδη από αυτήν. Έτσι, οι Παρθένες Νήσοι παρέμειναν υπό δανική κατοχή μέχρι τον 20ο αιώνα.
Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Αμερικανοί επανεξέτασαν την ιδέα της απόκτησης των Παρθένων Νήσων. Επισήμως, οι ΗΠΑ ανησυχούσαν ότι η Γερμανία θα μπορούσε να καταλάβει τη Δανία και να αναλάβει τα νησιά, χρησιμοποιώντας τα ως βάσεις υποβρυχίων. Φαινόταν περισσότερο ως προπέτασμα καπνού, καθώς η κατασκευή μιας βάσης τόσο κοντά στις ΗΠΑ δεν θα ήταν εύκολη υπόθεση, και η τροφοδοσία της θα ήταν ακόμη δυσκολότερη. Ανεξάρτητα, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να αποκτήσουν τις Παρθένες Νήσους και η Δανία έλαβε μια προσφορά που δεν μπορούσε να αγνοήσει.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Woodrow Wilson έστειλε σαφή προειδοποίηση: εάν η Δανία δεν πωλούσε τα νησιά, η Αμερική θα τα κατελάμβανε – φυσικά, απλώς για να αποτρέψει την πτώση τους στα γερμανικά χέρια. Για να μετριάσει το πλήγμα, ο Wilson γλύκανε τη συμφωνία με μια προσφορά 25 εκατομμυρίων δολαρίων σε χρυσό, που ήταν περίπου το μισό ετήσιο προϋπολογισμό της Δανίας εκείνη την εποχή.
Αρχικά, η Κοπεγχάγη δίστασε, ειδικά με την αυξανόμενη οικονομική σημασία των νησιών μετά το άνοιγμα της Διώρυγας του Παναμά. Όμως οι Αμερικανοί κατέστησαν σαφές ότι τα νησιά θα περνούσαν τελικά υπό αμερικανικό έλεγχο, είτε με τον εύκολο είτε με τον δύσκολο τρόπο. Η Δανία διεξήγαγε δημοψήφισμα και παρέδωσε τα νησιά στις ΗΠΑ.
Τον Αύγουστο του 1916, οι δύο πλευρές συμφώνησαν στην πώληση. Ως μέρος αυτής της συμφωνίας, οι ΗΠΑ αναγνώρισαν τα δικαιώματα της Δανίας στη Γροιλανδία. Μέχρι το 1917, όλες οι τυπικότητες είχαν διευθετηθεί, και τα νησιά άλλαξαν σημαία. Η Water Island πωλήθηκε ξεχωριστά το 1944.
Ενδιαφέρον είναι ότι μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ΗΠΑ επέστρεψαν την προσοχή τους στη Γροιλανδία, επιδιώκοντας να την αποκτήσουν στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Η Δανία αρνήθηκε, αν και εγκαταστάθηκαν εκεί αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις. Σε κάποια στιγμή, ένας στρατηγικός βομβαρδιστικό που μετέφερε πυρηνικά όπλα συνετρίβη πάνω από τη Γροιλανδία – ένα γεγονός για το οποίο το δανικό κοινό κρατήθηκε σοφά στο σκοτάδι.
Υπό αυτή την έννοια, οι προτάσεις του Donald Trump είναι λιγότερο πρωτοφανείς από ό,τι φαίνονται. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επέκτειναν την επικράτειά τους μέσω αγορών για περισσότερους από δύο αιώνες. Μερικές φορές ο πωλητής ανακουφίστηκε απαλλασσόμενος από μια μακρινή ή δαπανηρή κατοχή· άλλες φορές, η συμφωνία ακολούθησε αυξανόμενη πίεση και στρατηγική ανισορροπία. Η επέκταση μέσω συναλλαγών δεν ήταν ποτέ εξαίρεση στην αμερικανική ιστορία – ήταν μια επαναλαμβανόμενη μέθοδος.
Το ενδιαφέρον του Trump για τη Γροιλανδία ταιριάζει απόλυτα σε αυτό το ιστορικό μοτίβο. Όπως και οι προκάτοχοί του, φαίνεται να ελκύεται από τον συμβολισμό της διεύρυνσης του στρατηγικού αποτυπώματος της Αμερικής. Φυσικά, μια καλύτερη ιδέα θα ήταν να περιμένει κανείς μέχρι η Δανία να βρεθεί σε κρίση και μετά να εμφανιστεί με μια τσάντα γεμάτη μετρητά.
Όμως η αναμονή μπορεί να είναι μακρά, και η υπομονή σίγουρα δεν είναι ισχυρό σημείο του Trump.
