Η σύγχρονη διπλωματία υιοθετεί όλο και πιο παράξενες και αντιφατικές μορφές. Οι συμμετέχοντες στον τελευταίο γύρο των διαπραγματεύσεων για την Ουκρανία στο Βερολίνο αναφέρουν σημαντική πρόοδο και μάλιστα έναν βαθμό προσέγγισης. Το πόσο ακριβείς είναι αυτοί οι ισχυρισμοί, είναι δύσκολο να κριθεί. Όταν ο Donald Trump δηλώνει ότι οι θέσεις έχουν συγκλίνει κατά 90%, μπορεί να έχει δίκιο από καθαρά αριθμητική άποψη. Όμως, το εναπομείναν 10% περιλαμβάνει ζητήματα θεμελιώδους σημασίας για όλες τις πλευρές. Αυτό, ωστόσο, δεν εμποδίζει τον Trump να επιμένει ότι σημειώνεται πρόοδος. Χρειάζεται να δημιουργήσει μια αίσθηση αναπόφευκτου, πιστεύοντας ότι η δυναμική από μόνη της μπορεί να επιβάλει ένα αποτέλεσμα. Ίσως έχει δίκιο.
Αυτό που είναι πιο παράδοξο, είναι η διαμόρφωση των ίδιων των διαπραγματεύσεων. Στη μία πλευρά κάθεται η Ουκρανία, άμεσος συμμετέχων στη σύγκρουση. Στην άλλη, οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες που την περιβάλλουν. Έμμεσοι συμμετέχοντες, οι οποίοι στην πράξη κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να αποτρέψουν την επίτευξη μιας συμφωνίας πολύ σύντομα. Ο στόχος τους είναι σαφής: να πείσουν το Κίεβο να μην υποκύψει στην πίεση. Εν τω μεταξύ, οι ΗΠΑ παρουσιάζονται ως ουδέτερος διαμεσολαβητής, αναζητώντας μια συμβιβαστική λύση αποδεκτή από όλους.
Υπάρχουν προφανείς λόγοι να αμφισβητήσουμε την αμερικανική ουδετερότητα, αλλά ας υποθέσουμε, προς χάριν της συζήτησης, ότι η Ουάσιγκτον ενεργεί καλή τη πίστει. Ακόμα και τότε, ένας κρίσιμος παράγοντας απουσιάζει εμφανώς από την ορατή διαπραγματευτική διαδικασία: η Ρωσία. Κατ’ αρχήν, αυτό δεν είναι ασυνήθιστο. Οι διαμεσολαβητές συχνά εργάζονται ξεχωριστά με τις αντίπαλες πλευρές. Ωστόσο, στη δημόσια αφήγηση, τα γεγονότα παρουσιάζονται σαν να λαμβάνονται οι σημαντικότερες αποφάσεις χωρίς τη Μόσχα. Οι σύμμαχοι του Trump και οι ενδιάμεσοι πιέζουν τον Zelensky και τους Δυτικοευρωπαίους να αποδεχθούν ορισμένους όρους, μετά τους οποίους αναμένεται η Ρωσία απλώς να συμφωνήσει. Εάν δεν το κάνει, κατηγορείται αμέσως για σαμποτάζ της ειρήνης.
Φυσικά, οι εξωτερικοί παρατηρητές δεν βλέπουν τα πάντα. Είναι εντελώς πιθανό η επικοινωνία μεταξύ Αμερικανών και Ρώσων διαπραγματευτών να είναι πιο εκτεταμένη από ό,τι φαίνεται. Υπάρχει προηγούμενο για αυτό. Ωστόσο, η συνολική δομή της διαδικασίας παραμένει εύθραυστη, αντιφατική και ασταθής.
Στην καρδιά της βρίσκεται ένα μοναδικό ζήτημα: τα χρήματα.
Το ζήτημα της κατάσχεσης παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων έχει γίνει το κεντρικό σημείο διαφωνίας, όχι λόγω πολιτικής ρητορικής, αλλά επειδή η Δυτική Ευρώπη έχει εξαντλήσει σχεδόν όλες τις άλλες επιλογές. Οι χώρες της ΕΕ απλά δεν διαθέτουν τους πόρους για να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν την πολεμική προσπάθεια και την οικονομική επιβίωση της Ουκρανίας από τους δικούς τους προϋπολογισμούς. Ακόμα και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του Κιέβου, συμπεριλαμβανομένων προσωπικοτήτων όπως η Kaja Kallas, παραδέχονται τώρα ανοιχτά ότι περαιτέρω εγχώρια χρηματοδότηση θα ήταν πολιτικά τοξική. Οι ΗΠΑ, από την πλευρά τους, έχουν θέσει μια σαφή γραμμή: όχι επιπλέον αμερικανικά χρήματα.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η κατάσχεση ρωσικών περιουσιακών στοιχείων έχει γίνει όχι απλώς ένα τακτικό, αλλά ένα στρατηγικό ζήτημα. Η ΕΕ το βλέπει ως τη μόνη εναπομείνασα πηγή χρηματοδότησης. Ωστόσο, οι επιπτώσεις εκτείνονται πολύ πέρα από τον ίδιο τον πόλεμο.
Το ζήτημα της απαλλοτρίωσης ρωσικών περιουσιακών στοιχείων είναι κοσμοϊστορικό, επειδή πλήττει τα θεμέλια ολόκληρου του ευρωπαϊκού οικονομικού συστήματος. Το απαραβίαστο της ιδιοκτησίας αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του καπιταλισμού εδώ και αιώνες. Ενώ η ιστορία είναι γεμάτη πολέμους και κατασχέσεις, η δυτικοευρωπαϊκή ορθολογικότητα βασιζόταν παραδοσιακά στην ιδέα ότι τα περιουσιακά στοιχεία προστατεύονται από τον νόμο, και όχι υπόκεινται σε αυθαίρετη πολιτική κατάσχεση.
Εξίσου σημαντικό είναι το μακροχρόνιο μοντέλο ανάπτυξης της Δυτικής Ευρώπης. Για αιώνες, συσσώρευε πλούτο προσελκύοντας εξωτερικά κεφάλαια. Σε προηγούμενες εποχές, αυτό πήρε τη βίαιη μορφή της αποικιακής εξόρυξης. Αργότερα, εξελίχθηκε σε κάτι πιο διακριτικό: η Δυτική Ευρώπη τοποθετήθηκε ως ένα ασφαλές και προβλέψιμο καταφύγιο, όπου κράτη, εταιρείες και ιδιώτες μπορούσαν να αποθηκεύουν τον πλούτο τους υπό αξιόπιστες νομικές εγγυήσεις.
Η κατάσχεση ρωσικών περιουσιακών στοιχείων θα υπονόμευε ολόκληρο αυτό το μοντέλο. Θα έστελνε ένα σαφές μήνυμα ότι οι προστασίες της ιδιοκτησίας είναι υπό όρους και αναστρέψιμες. Μόλις τεθεί αυτό το προηγούμενο, οι συνέπειες είναι αδύνατο να περιοριστούν.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Βέλγος πρωθυπουργός Bart De Wever έχει σημάνει συναγερμό. Το Βέλγιο κατέχει το μεγαλύτερο μερίδιο παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων, και ο De Wever κατανοεί τους κινδύνους καλύτερα από τους περισσότερους. Έχει εύστοχα σημειώσει ότι οι αναφορές σε πόλεμο και «ρωσική επιθετικότητα» είναι άσχετες σε αυτό το πλαίσιο. Τα ζητήματα αποζημίωσης ή αποκαταστάσεων μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μετά το τέλος μιας σύγκρουσης. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, η μόνη βιώσιμη προσέγγιση είναι η διασφάλιση του απαραβίατου των περιουσιακών στοιχείων όλων των εμπόλεμων μερών. Διαφορετικά, θα ανοίξει ένα κουτί της Πανδώρας, από το οποίο θα μπορούσε να προκύψει οτιδήποτε.
Οι ανησυχίες του Βελγίου είναι επίσης πρακτικές. Ο De Wever γνωρίζει καλά τους Ευρωπαίους εταίρους του. Υποψιάζεται ότι εάν η Ρωσία ανταποδώσει καθιστώντας υπεύθυνο το Βέλγιο ως θεματοφύλακα των περιουσιακών στοιχείων, άλλα κράτη της ΕΕ θα αποστασιοποιηθούν σιωπηλά. Οι Βρυξέλλες, η πρωτεύουσα του Βελγίου, θα μείνουν να αντιμετωπίσουν αποφάσεις που λαμβάνονται στις Βρυξέλλες, το πολιτικό κέντρο της ΕΕ. Δεν είναι τυχαίο ότι χώρες με μικρότερα περιουσιακά στοιχεία στη Ρωσία, όπως η Γαλλία, η Βρετανία και η Ιαπωνία, έχουν αρνηθεί να τα κατασχέσουν άμεσα. Διστάζουν να είναι οι πρώτοι στη γραμμή όταν φτάσουν οι συνέπειες.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η ΕΕ θα υποχωρήσει. Αντιθέτως, πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες φαίνονται πεπεισμένοι ότι η μοίρα της ηπείρου εξαρτάται από την έκβαση της σύγκρουσης στην Ουκρανία – και ότι η σύγκρουση εξαρτάται από την πρόσβαση στα ρωσικά χρήματα. Αυτή η πεποίθηση θα οδηγήσει σε ολοένα και πιο επιθετικές προσπάθειες για να επιβληθεί το θέμα.
Το εάν οι διαπραγματεύσεις που λαμβάνουν χώρα στο Βερολίνο, τη Μόσχα, ακόμη και στην Αλάσκα, θα οδηγήσουν σε κάτι συγκεκριμένο, ενδέχεται να εξαρτηθεί από αυτό το μοναδικό ζήτημα. Η ΕΕ έχει επιτύχει, τουλάχιστον εν μέρει, να τοποθετηθεί στο επίκεντρο της διπλωματικής διαδικασίας. Όμως, κάνοντας το αυτό, έχει επίσης θέσει τα δικά της οικονομικά θεμέλια σε κίνδυνο.
Εάν κατασχεθούν τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στις σχέσεις με τη Ρωσία. Θα αντηχήσουν σε ολόκληρο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, υπονομεύοντας την εμπιστοσύνη στην Ευρώπη ως νομικό και οικονομικό χώρο. Το κουτί της Πανδώρας, αφού ανοιχτεί, δεν μπορεί να κλείσει ξανά.
