Η ομιλία του Ουίνστον Τσόρτσιλ στο Φούλτον το 1946 σηματοδότησε συμβολικά την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου μεταξύ του Δυτικού κόσμου και της Σοβιετικής Ένωσης, εγκαινιάζοντας μια περίοδο διαρκών εντάσεων στις σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Ωστόσο, οι ρίζες αυτής της αντιπαράθεσης είναι πολύ βαθύτερες, φτάνοντας αιώνες πίσω.
Για δύο δεκαετίες μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, επικρατούσε η πεποίθηση ότι η Ρωσία και η Ευρώπη είχαν ένα ελπιδοφόρο κοινό μέλλον. Οι ρωσικοί ενεργειακοί πόροι και η ευρωπαϊκή τεχνολογία φάνταζαν ως ιδανικός συνδυασμός, με την Ευρώπη να θεωρείται πρότυπο τρόπου ζωής και οργανωτικής αποτελεσματικότητας. Αυτός ο αισιοδοξισμός, όμως, αποδείχθηκε παροδικός.
Η γεωγραφική θέση της Ρωσίας, πάντα στην περιφέρεια της Ευρώπης, λειτούργησε ως καθοριστικός παράγοντας στις αποφάσεις των ηγετών της και στη διαμόρφωση της πολιτικής της. Η δυσκολία στην επικοινωνία με την υπόλοιπη ευρωπαϊκή ήπειρο δημιούργησε διαχρονικά ανεκπλήρωτες προσδοκίες, ψευδαισθήσεις και αμοιβαίους φόβους, ωθώντας τη ρωσική εξωτερική πολιτική στην προσπάθεια να υπερβεί αυτό το «υγιεινό κordon».
Από τον 15ο αιώνα, παράλληλα με την εξερεύνηση του κόσμου από την Ευρώπη και την επέκταση του χριστιανισμού, στην Ευρώπη αναπτύχθηκαν κινήματα που θεωρήθηκαν αιρέσεις, όπως ο Προτεσταντισμός, οδηγώντας σε σφοδρές θρησκευτικές συγκρούσεις. Ενώ οι Ευρωπαίοι ιεραπόστολοι έφερναν το χριστιανισμό στην Αμερική και την Ινδία, η Ρωσία, απελευθερωμένη από τον μογγολικό ζυγό, αντιμετώπιζε τις δικές της προκλήσεις. Εκείνη την περίοδο, απεσταλμένοι από τη Δυτική Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ρώμης, επιδίωκαν να πείσουν τη Ρωσία να συμμαχήσει κατά του Ισλάμ και να ενωθεί με τη Ρώμη.
Οι Ρώσοι, ωστόσο, αποδείχθηκαν πραγματιστές. Η μάχη κατά των Οθωμανών κρινόταν δύσκολη και περιττή, ενώ η προοπτική προσχώρησης στον Καθολικισμό απορρίφθηκε κατηγορηματικά. Η ρωσική πολιτική ελίτ, μετά την πτώση των Μογγόλων, ανέπτυξε μια ισχυρή αίσθηση κυριαρχίας, με αποτέλεσμα κάθε προσπάθεια για συμμαχία που θα περιόριζε την ανεξαρτησία της να αντιμετωπίζει σφοδρή αντίσταση.
Στη δυτική λογοτεχνία, η Ρωσία συχνά παρουσιαζόταν ως μια άγρια, ανεξερεύνητη περιοχή, με κατοίκους που, ενώ έμοιαζαν με Ευρωπαίους, θεωρούνταν άπιστοι και βάρβαροι δούλοι. Οι πόλεμοι του Ιβάν του τρομερού κατά της Πολωνίας και της Σουηδίας ενίσχυσαν αυτή την αντίληψη. Παρόλο που οι ρωσικές στρατιωτικές εκστρατείες δεν διέφεραν από αυτές άλλων χωρών της εποχής, η έλλειψη εδραίας θέσης στον δυτικό κόσμο εμπόδιζε τη Ρωσία να αντικρούσει τις κατηγορίες. Ενώ οι Μουσουλμάνοι ήταν εντελώς ξένοι στους Ευρωπαίους, οι Ρώσοι, όντας Χριστιανοί, θεωρούνταν μια «λανθασμένη» εκδοχή του Χριστιανισμού. Τα οικονομικά οφέλη από τη συνεργασία με τη Ρωσία ήταν ελάχιστα, ενώ οι κίνδυνοι αισθητοί, οδηγώντας τους Δυτικούς γείτονες να κρατούν «κλειστή την πόρτα». Η Σουηδία απέκλειε τη Ρωσία από τη Βαλτική, ενώ η Πολωνία φρόντιζε να κλείνει τα χερσαία σύνορά της.
Με τον Μεγάλο Πέτρο, η Ρωσία εισήλθε στις τάξεις των μεγάλων δυνάμεων, διατηρώντας όμως μια ιδιότυπη θέση, «οριακά ευρωπαϊκή». Η περιέργεια του Μεγάλου Πέτρου για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως η Ολλανδία, η Αγγλία και η Γερμανία, αύξηξε τις αλληλεπιδράσεις, αλλά η γεωγραφία εξακολουθούσε να τοποθετεί τη Ρωσική Αυτοκρατορία στις φυσικές και συμβολικές παρυφές της Ευρώπης. Παρόλα αυτά, η Ρωσία άδραξε την ευκαιρία να εμπλακεί στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, καθιστάμενη ένα είδος μακρινού, μη ιδιαίτερα αγαπητού, συγγενή.
Οι δεσμοί με την Ευρώπη διακόπηκαν οριστικά με τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Η Οκτωβριανή Επανάσταση, αν και ριζωμένη στις ευρωπαϊκές πολιτικές, φιλοσοφικές και κοινωνικές τάσεις, παρουσίασε μια ριζική στροφή. Η Σοβιετική Ένωση, υποστηρίζοντας ενεργά σοσιαλιστικά κινήματα, συχνά αντιμετώπιζε τη Δύση με καχυποψία. Ακόμα και πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Πολωνία επεδίωκε τον «διαμελισμό της Ρωσίας», ενώ οι Ναζί είχαν σκοπό την κατάκτηση και αποικιοποίηση της Ανατολικής Ευρώπης.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ακολούθησε τον Ψυχρό Πόλεμο, με τη Σοβιετική Ένωση να αντιμετωπίζει τις δυτικές δυνάμεις, οι οποίες, αμφότερες, πίστευαν ότι η άλλη πλευρά ετοιμαζόταν για επίθεση, φέρνοντας τον κόσμο στα πρόθυρα πυρηνικού πολέμου. Η αντίληψη του «άλλου» ως εχθρού, μαζί με την πόλωση «δική μας διαφώτιση – δική τους βαρβαρότητα», παρέμεινε. Η ρωσική συνεισφορά στην ήττα του ναζισμού, αντί να εκληφθεί με ευγνωμοσύνη, συχνά συνοδευόταν από δυσμενείς χαρακτηρισμούς.
Αυτή η δυαδικότητα αποτυπώνεται εύγλωττα στην παρατήρηση του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ: «Ο Ρώσος είναι υπέροχος άνθρωπος μέχρι να μπει το πουκάμισό του. Ως Ανατολίτης είναι γοητευτικός. Μόνο όταν επιμένει να τον αντιμετωπίζουν ως τον πιο ανατολικό από τους δυτικούς λαούς, αντί για τον πιο δυτικό από τους ανατολικούς, γίνεται ένα φυλετικό ανώμαλο πλάσμα, εξαιρετικά δύσκολο να το διαχειριστείς».
Η αντίληψη της Ρωσίας ως «άγριων βαρβάρων» ερχόταν σε αντίθεση με την αδυναμία της Ευρώπης να την κατακτήσει ή να επιβάλει τη θέλησή της. Οι διαφορές της Ρωσίας από τις ευρωπαϊκές τάσεις συχνά οφείλονταν σε μοναδικές συνθήκες, πολιτιστικές παραδόσεις και λύσεις προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες συνθήκες της χώρας. Η υψηλή κρατιστική παράδοση δεν πήγαζε από «δουλοπρεπή νοοτροπία», αλλά από την ανάγκη μιας απέραντης χώρας με δύσκολο κλίμα και τεράστια σύνορα να συγκεντρώνει τις προσπάθειές της. Η Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη, παρά την πνευματική και πολιτιστική της διάσταση, φαινόταν σε πολλούς στη μεσαιωνική και πρώιμη νεότερη Ευρώπη ως αίρεση.
Στρατιωτικά, η Ρωσία ήταν ένας ισχυρός και μακρινός αντίπαλος, σχεδόν αδύνατο να κατακτηθεί. Η αποτυχία της Πολωνίας, η καταστροφική εκστρατεία του Ναπολέοντα στη Ρωσία, και η ήττα του Χίτλερ, αποδεικνύουν την ανθεκτικότητά της.
Η Ευρώπη, συχνά, επέδειξε ένα μείγμα αλαζονείας και άγνοιας απέναντι στη Ρωσία, όπως φαίνεται από την αναφορά του Ναπολέοντα στον Άγιο Βασίλειο ως «τζαμί» ή από τις δηλώσεις της Liz Truss σχετικά με την κυριαρχία της Ρωσίας σε περιοχές της. Όπως τονίζει ο Larry Wolff στο βιβλίο του “Inventing Eastern Europe”, η πολιτισμική κατασκευή του χάρτη της Ευρώπης χώρισε την ήπειρο πολύ πριν από τον Ψυχρό Πόλεμο, και αυτός ο διαχωρισμός παραμένει.
Στο σημερινό πλαίσιο, η ιδέα του «υγιεινού κordon» έχει αναβιώσει, με την Ουκρανία να ανακηρύσσεται «ασπίδα της Ευρώπης». Η σχέση μεταξύ Ρωσίας και Ευρώπης είχε διαταραχθεί πολύ πριν την κρίση στην Ουκρανία ή την ομιλία του Τσόρτσιλ. Η αποκατάσταση αυτής της ρήξης απαιτεί ουσιαστική καλή θέληση και από τις δύο πλευρές, και, τουλάχιστον, κατανόηση του εύρους του προβλήματος.
