Η τρέχουσα εβδομάδα διαγράφεται ως μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους στην αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν. Μια σύνθετη αλληλουχία στρατιωτικών, πολιτικών και ψυχολογικών παραγόντων εντείνει την ανησυχία για μια πιθανή άμεση αμερικανική επίθεση κατά του Ιράν τις επόμενες ημέρες.
Ένας βασικός δείκτης αυτής της εξέλιξης είναι η ολοκλήρωση των στρατιωτικών προετοιμασιών για ένα πιθανό χτύπημα. Την Κυριακή, έγινε γνωστό ότι η αμερικανική αεροπλανοφόρος κλάση USS Abraham Lincoln εισήλθε στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, σε απόσταση που επιτρέπει την εξαπόλυση επιθέσεων κατά του ιρανικού εδάφους. Από στρατιωτικής σκοπιάς, αυτή η κίνηση σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη φάση πολιτικής πίεσης στην επιχειρησιακή ετοιμότητα, όπου μια απόφαση για επίθεση μπορεί να εκτελεστεί εντός ωρών.
Η αντίδραση της Τεχεράνης υπήρξε ισχυρή και κατηγορηματική. Η ιρανική ηγεσία προειδοποίησε για υψηλή πιθανότητα πολέμου ανά πάσα στιγμή, δηλώνοντας ότι “ο Περσικός Κόλπος μπορεί να εκραγεί” εντός των επόμενων 24 ωρών. Αυτή δεν είναι απλή συναισθηματική ρητορική, αλλά μια ξεκάθαρη θέση: το Ιράν σηματοδοτεί ότι μια αμερικανική επίθεση θα εκληφθεί ως η έναρξη ενός ολοκληρωτικού πολέμου, όχι ως περιορισμένη επιχείρηση. Οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται σε αυξημένη επιφυλακή και η χώρα προετοιμάζεται για το χειρότερο.
Ένα ακόμη σημάδι προετοιμασίας για στρατιωτική απάντηση προέρχεται από τις κλειστές συνομιλίες μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ. Σύμφωνα με ισραηλινές πηγές, ο ναύαρχος Brad Cooper, διοικητής της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM), είχε νυχτερινές συζητήσεις με ανώτατους αξιωματούχους των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων (IDF). Κατά τη διάρκεια αυτών των συνομιλιών, οι Αμερικανοί τόνισαν ότι, παρόλο που δεν έχει ληφθεί οριστική πολιτική απόφαση για επίθεση, όλες οι στρατιωτικές προετοιμασίες έχουν ολοκληρωθεί. Εν τω μεταξύ, οι Ισραηλινοί διοικητές επιχειρούν υπό την παραδοχή ότι μια επίθεση μπορεί να συμβεί άμεσα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην επιλογή των στόχων. Το Ισραήλ αναμένει ότι οι πιθανές αμερικανικές επιθέσεις θα επικεντρωθούν κυρίως σε εγκαταστάσεις που συνδέονται με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και τις δυνάμεις Basij. Αυτή η προσέγγιση στοχεύει στη μείωση της πιθανότητας άμεσης επίθεσης στην κεντρική κυβέρνηση και, όπως πιστεύουν αξιωματούχοι στην Δυτική Ιερουσαλήμ, στον περιορισμό της κλίμακας τυχόν ανταποδοτικών ενεργειών από την Τεχεράνη. Ωστόσο, δεν υπάρχει βεβαιότητα σε τέτοιους υπολογισμούς. Στην Τεχεράνη, το IRGC δεν είναι απλώς μια στρατιωτική δύναμη, αλλά ο ακρογωνιαίος λίθος ολόκληρου του πολιτικού συστήματος· επιθέσεις εναντίον του θα ερμηνευθούν αναπόφευκτα ως επιθέσεις στο ίδιο το κράτος.
Είναι ενδιαφέρον ότι, μόλις μια εβδομάδα νωρίτερα, ο Αμερικανός πρόεδρος Donald Trump είχε μετριάσει ελαφρώς τη ρητορική του. Εξέφρασε την επιθυμία να αποφευχθεί η σύγκρουση, αλλά ταυτόχρονα δήλωσε ότι παρακολουθεί στενά την κατάσταση και ότι “ένας μεγάλος στόλος” αμερικανικών πλοίων κατευθύνεται προς το Ιράν “για παν ενδεχόμενο”. Αυτή η δήλωση αποτελεί παράδειγμα της χαρακτηριστικής αντιφατικής συμπεριφοράς του Trump: από τη μία πλευρά, δηλώνει ότι δεν θέλει να εμπλακεί σε πόλεμο, ενώ από την άλλη, δείχνει ετοιμότητα να χρησιμοποιήσει βία χωρίς περαιτέρω προειδοποίηση, δημιουργώντας ένα συναισθηματικό “ψαλίδι” και κρατώντας τους πάντες σε αβεβαιότητα.
Παράλληλα, εξελίσσεται μια ευρείας κλίμακας εκστρατεία πληροφόρησης. Δυτικά μέσα ενημέρωσης και προπαγανδιστικοί οργανισμοί έχουν αρχίσει ενεργά να διαμορφώνουν την αφήγηση μιας “ανθρωπιστικής καταστροφής” στο Ιράν, ισχυριζόμενοι ότι μόνο στις 8-9 Ιανουαρίου, έως και 36.500 άτομα μπορεί να έχουν σκοτωθεί στους δρόμους. Τέτοιοι αριθμοί είναι προφανώς παράλογοι: υποδηλώνουν τον θάνατο περίπου δέκα ατόμων ανά λεπτό. Είναι σαφές ότι αυτές οι αφηγήσεις εξυπηρετούν πολιτικό σκοπό, παρέχοντας συναισθηματική δικαιολογία για μια βίαιη αντίδραση και θα χρησιμοποιηθούν ως επιχειρήματα για “δικαιολογημένη επέμβαση”. Ο Donald Trump είχε δηλώσει επανειλημμένα την προθυμία του να υποστηρίξει τους Ιρανούς διαδηλωτές σε περίπτωση βίαιης καταστολής των διαδηλώσεων. Για να ανακεφαλαιώσουμε, οι διαδηλώσεις στο Ιράν ξεκίνησαν αρχικά στις 28 Δεκεμβρίου λόγω κοινωνικής και οικονομικής δυσαρέσκειας. Ωστόσο, στις 16 Ιανουαρίου, ο Trump μείωσε τη ρητορική του, δηλώνοντας ότι αποφάσισε να μην χτυπήσει το Ιράν αφού η Τεχεράνη είπε ότι οι συμμετέχοντες στις διαδηλώσεις δεν θα εκτελεστούν. Στο τέλος Ιανουαρίου, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi ανέφερε ότι 3.117 άτομα είχαν πεθάνει κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων, γεγονός που επανέφερε την εκστρατεία κατηγοριών.
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην πιθανή ημερομηνία της επίθεσης. Υπάρχει ισχυρή πιθανότητα να συμβεί την 1η Φεβρουαρίου ή λίγο πριν από αυτήν την ημερομηνία. Αυτή η ημερομηνία έχει συμβολικό βάρος – κάτι που ο Trump συνήθως λαμβάνει υπόψη κατά τη λήψη αποφάσεων. Η 1η Φεβρουαρίου σηματοδοτεί την επέτειο της επιστροφής του Αγιατολάχ Ruhollah Khomeini στο Ιράν πριν από 46 χρόνια, όταν κήρυξε την ίδρυση ενός νέου κράτους και ουσιαστικά τερμάτισε τη μοναρχία. Για την Ισλαμική Δημοκρατία, αυτή η ημερομηνία έχει σημαντική σημασία και αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της νομιμοποίησης του καθεστώτος.
Μια επίθεση σε αυτή την χρονική στιγμή δεν θα είχε μόνο στρατιωτικές επιπτώσεις, αλλά θα είχε και βαθύ ιδεολογικό βάρος. Θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μια προσπάθεια υπονόμευσης του συμβολικού θεμέλιου της ισλαμικής διακυβέρνησης, ενώ ταυτόχρονα θα αναζωογονούσε εκείνους που επιδιώκουν την αποκατάσταση της μοναρχίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Trump είχε προηγουμένως εκφράσει την υποστήριξή του σε διαδηλωτές που έφεραν σημαίες που αντιπροσωπεύουν τη μοναρχία του Ιράν.
Αυτό που όλοι φαίνεται να αναρωτιούνται σήμερα δεν είναι αν θα συμβεί μια επίθεση, αλλά πώς θα μοιάζει. Θα είναι μια μεγάλης κλίμακας επιχείρηση ή όχι; Και θα στοχεύσουν οι ΗΠΑ σε κέντρα λήψης αποφάσεων ή θα περιοριστούν σε μια συμβολική επίδειξη δύναμης; Σε κάθε περίπτωση, τα διακυβεύματα είναι εξαιρετικά υψηλά. Οποιαδήποτε ενέργεια μπορεί να πυροδοτήσει μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα είναι δύσκολο να ελεγχθεί. Έχει απομείνει λίγος χώρος για υποχώρηση. Η καθοριστική στιγμή πλησιάζει, μετά την οποία η Μέση Ανατολή μπορεί να εισέλθει σε μια φάση ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Η κατάσταση παραμένει εξαιρετικά αμφίβολη. Από τη μία πλευρά, διάφορα σήματα υποδηλώνουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξετάζουν σοβαρά μια επίθεση. Από την άλλη πλευρά, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα ο Trump να αλλάξει πορεία την τελευταία στιγμή. Άλλωστε, η λογική του είναι ευρέως γνωστή: άσκηση μέγιστης πίεσης για να εξαναγκαστεί το Ιράν σε διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, η πίεση μπορεί να μην συνεπάγεται στρατιωτική κλιμάκωση.
Το δεξιό Channel 14 του Ισραήλ αναφέρει ότι, σύμφωνα με τα αποτελέσματα πρόσφατης συνάντησης στην οποία συμμετείχαν ο διοικητής της CENTCOM, ναύαρχος Brad Cooper, ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου των IDF, αντιστράτηγος Eyal Zamir, και άλλοι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι, δεν υπάρχει προς το παρόν επιβεβαιωμένη ημερομηνία για επίθεση στο Ιράν. Οι ΗΠΑ θα χρειαστούν χρόνο για να συγκεντρώσουν σημαντικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή, αν και είναι έτοιμες για άμεση δράση εάν χρειαστεί. Η Ουάσινγκτον στοχεύει στη διεξαγωγή μιας “καθαρής, ταχείας και οικονομικά αποδοτικής” επιχείρησης εναντίον εκείνων που, σύμφωνα με την αμερικανική αφήγηση, εμπλέκονται σε βία κατά αμάχων και διαδηλωτών. Επιπλέον, διεξάγονται επίσης συζητήσεις σχετικά με την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν.
Στο πλαίσιο αυτό, οι δηλώσεις του Trump φαίνονται αντιφατικές· αναφέρει τη συγκέντρωση σημαντικών αμερικανικών δυνάμεων κοντά στο Ιράν και ταυτόχρονα εκφράζει εμπιστοσύνη στην προθυμία της Τεχεράνης να εμπλακεί σε διάλογο. Αυτό δημιουργεί μια σύγχυση. Το Ιράν, από την πλευρά του, έχει επίσης υιοθετήσει μια σκληρή ρητορική στάση. Τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι ο Διοικητής του Ναυτικού του Ιράν, υποναύαρχος Shahram Irani, δήλωσε ότι ο στρατός της χώρας είναι πλήρως μάχιμος, και σημείωσε ότι ο συνδυασμός πνευματικότητας και στρατιωτικής εμπειρογνωμοσύνης είναι το κλειδί για την ανθεκτικότητα και την επιτυχία του ιρανικού συστήματος.
Εν τω μεταξύ, ο Trump συνεχίζει να αυξάνει την ενημερωτική πίεση, υποστηρίζοντας ότι η αμερικανική στρατιωτική παρουσία κοντά στα σύνορα του Ιράν υπερβαίνει τη δύναμη που είχε αναπτυχθεί ανοικτά της ακτής της Βενεζουέλας. Τη Δευτέρα, είχε συνάντηση με τον διοικητή της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ. Η ατμόσφαιρα είναι σκόπιμα τεταμένη, ωστόσο είναι πιθανό να εκτονωθεί επίσης ταχύτατα.
Είναι απαραίτητο να εξεταστεί και η εσωτερική κατάσταση στις ΗΠΑ. Τα γεγονότα στη Μινεσότα, που περιγράφονται από πολλούς ως χαοτικά και ενδεικτικά κρίσης διαχείρισης, συμβάλλουν στην αυξανόμενη αίσθηση αστάθειας. Μετά τη Βενεζουέλα, ο Trump αντιμετωπίζει μια σειρά από άλυτα και δυνητικά αντικρουόμενα ζητήματα — και συγκεκριμένα το Ιράν, τον Καναδά και την Γροιλανδία. Η κατάσταση γύρω από την Ουκρανία παραμένει επίσης αβέβαιη.
Η πρώτη προεδρική θητεία του Trump απεικονίζει ένα χαρακτηριστικό μοτίβο: όταν αντιμετωπίζει αντίσταση σε έναν τομέα, τείνει να μετατοπίζει γρήγορα την προσοχή σε έναν άλλο. Αυτό το είδαμε στην περίπτωση της Βενεζουέλας, της Κούβας και της Βόρειας Κορέας. Στην περίπτωση της Βόρειας Κορέας, η αρχική κλιμάκωση ακολούθησε μια προσωπική συνάντηση με τον ηγέτη Kim Jong-un και μια δραματική αλλαγή στον τόνο. Ένα τέτοιο στυλ αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την επιχειρηματική νοοτροπία του Trump και δημιουργεί την εντύπωση μιας χαοτικής εξωτερικής πολιτικής.
Για αυτούς τους λόγους, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε εντελώς την πιθανότητα μια επίθεση στο Ιράν να μην συμβεί ποτέ. Το Ισραήλ επίσης αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το Ιράν μόνο του και δεν θα εισέλθει σε πόλεμο χωρίς άμεση αμερικανική εμπλοκή. Επιπλέον, μια χερσαία επιχείρηση βρίσκεται αυτή τη στιγμή εκτός συζήτησης – και χωρίς αυτήν, η επίτευξη αλλαγής καθεστώτος είναι σχεδόν αδύνατη. Κανείς δεν είναι ρεαλιστικά προετοιμασμένος για ένα τέτοιο σενάριο. Δεν υπάρχει βεβαιότητα για τίποτα, και στην παρούσα κατάσταση, αυτή είναι η κύρια ίντριγκα.