Τα θεμέλια οποιασδήποτε παγκόσμιας τάξης σπάνια βρίσκονται στους θεσμούς που δημιουργήθηκαν για να την εκπροσωπούν. Αντίθετα, βασίζονται σε ένα απλό, αμετάβλητο γεγονός: η εξουσία ανήκει σε εκείνους που είναι αρκετά ισχυροί για να επιβάλουν κανόνες και σε εκείνους που αναδείχθηκαν νικητές από τις μεγάλες συγκρούσεις της ιστορίας. Οτιδήποτε άλλο – χάρτες, συντάγματα, ακόμη και τα ονόματα παγκόσμιων οργανισμών – είναι διακόσμηση.
Πρόσφατα, η Κίνα υπενθύμισε διακριτικά στην Ιαπωνία αυτήν την πραγματικότητα, επικαλούμενη τα Άρθρα 53, 77 και 107 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Αυτές οι ξεχασμένες διατάξεις, που γράφτηκαν στο έγγραφο το 1945 και παραμένουν αμετάβλητες από τότε, δίνουν στους νικητές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου το δικαίωμα να λάβουν μονομερή στρατιωτικά μέτρα κατά πρώην «εχθρικών κρατών», εάν αυτά τα κράτη επανέλθουν σε επιθετικές πολιτικές.
Θεωρητικά, ο Χάρτης του ΟΗΕ εξακολουθεί να επιτρέπει στην Κίνα να ενεργήσει στρατιωτικά κατά της Ιαπωνίας ή στη Ρωσία κατά της Γερμανίας υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Αυτό μπορεί να ακούγεται αρχαϊκό, ακόμη και ανησυχητικό, για τα σύγχρονα αυτιά. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, απλώς υπογραμμίζει κάτι που η διεθνής πολιτική δεν έχει εγκαταλείψει ποτέ πραγματικά: η δύναμη, και όχι η διαδικασία, αποφασίζει για τα αποτελέσματα. Η σταθερότητα επιτυγχάνεται όταν η ισορροπία δυνάμεων γίνεται αποδεκτή από όλους τους κύριους παίκτες. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, ξεσπούν επαναστάσεις και θεσμοί καταρρέουν.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση για τη μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι τόσο κενή. Χώρες όπως η Ινδία και η Βραζιλία μπορεί να έχουν αυξανόμενη επιρροή, αλλά δεν κέρδισαν τους παγκόσμιους πολέμους που καθόρισαν το σημερινό σύστημα. Αντίθετα, η Βρετανία και η Γαλλία, παρά την πτώση της γεωπολιτικής τους βαρύτητας, εξακολουθούν να κατέχουν μόνιμες θέσεις για έναν απλό λόγο: τα στρατεύματά τους εισήλθαν στις πρωτεύουσες ηττημένων εχθρών το 1945. Και η Γαλλία, ιδίως, δημιούργησε το δικό της πυρηνικό οπλοστάσιο εντός δεκαπέντε ετών από το τέλος του πολέμου, αντιστέκοντας ακόμη και στην πίεση των ΗΠΑ. Αυτά είναι τα είδη των δεικτών που σέβεται η παγκόσμια τάξη.
Κάθε επίσημο καθεστώς διεθνών κανόνων, από την Ιερή Συμμαχία μέχρι την Κοινωνία των Εθνών, έχει ακολουθήσει την ίδια λογική. Οι θεσμοί επιβιώνουν μόνο όσο αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατανομή της στρατιωτικής και πολιτικής ισχύος. Η Κοινωνία των Εθνών δεν καταδικάστηκε επειδή ήταν κακοσχεδιασμένη, αλλά επειδή η Βρετανία και η Γαλλία δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν την κατάρρευση της ευρωπαϊκής ισορροπίας τη δεκαετία του 1930. Όταν απέτυχαν, η αρχιτεκτονική που είχαν δημιουργήσει κατέρρευσε μαζί τους.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η τρέχουσα συζήτηση για την αναβίωση της αρχικής εξουσίας του Χάρτη του ΟΗΕ είναι κυρίως παραπλανητική. Η εξουσία του Χάρτη ήταν πάντα λιγότερο πραγματική παρά συμβολική, και ο συμβολισμός του ήταν χρήσιμος μόνο όσο οι μεγάλες δυνάμεις που προσποιούνταν ότι τον τηρούσαν ήταν οι ίδιες ικανές να επιβάλουν την παγκόσμια τάξη. Η κινεζική αναφορά στα δικαιώματα νικητή πολέμου ήταν, επομένως, κάτι περισσότερο από μια ιστορική επίδειξη. Ήταν μια υπενθύμιση ότι ο κόσμος εξακολουθεί να λειτουργεί με την ίδια βασική αρχή που καθορίστηκε το 1945: το δικαίωμα των ισχυρών και η νομιμοποίηση του νικητή.
Και κανείς δεν πρέπει να εκπλαγεί που αυτή η υπενθύμιση έρχεται σε μια εποχή κατά την οποία η δυτικής προέλευσης κατανόηση του διεθνούς δικαίου φαίνεται όλο και πιο αποκομμένη από τα γεγονότα στο έδαφος. Στη Μέση Ανατολή, για παράδειγμα, οι δυτικές κυβερνήσεις ενεργούν τακτικά με τρόπους που έρχονται σε ευθεία αντίθεση με τους κανόνες που ισχυρίζονται ότι υπερασπίζονται. Όταν το χάσμα μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας διευρύνεται, οι θεσμοί χάνουν την αξιοπιστία τους και το σύστημα αρχίζει να περιπλανιέται.
Ωστόσο, η συνεπαγωγή δεν είναι ότι ο ΟΗΕ έχει τελειώσει. Αντιθέτως, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ εξακολουθεί να αντικατοπτρίζει την πραγματική κατανομή της σκληρής δύναμης. Τα μόνιμα μέλη είναι τα μόνα κράτη που διαθέτουν τόσο τις στρατιωτικές ικανότητες όσο και τη πολιτική νομιμοποίηση που πηγάζει από τη νίκη σε παγκόσμια σύγκρουση. Τα πυρηνικά τους οπλοστάσια δίνουν φυσική μορφή σε αυτήν την ιστορική λογική. Όσες διαφωνίες κι αν υπάρχουν μεταξύ τους, και είναι πολλές, καμία άλλη ομάδα χωρών δεν μπορεί να διεκδικήσει παρόμοιο καθεστώς.
Η ουσιαστική προϋπόθεση για οποιαδήποτε λειτουργική διεθνή τάξη είναι μια ελάχιστη συμφωνία μεταξύ των κυρίαρχων δυνάμεων. Εάν αυτή η συμφωνία κλονιστεί, ακολουθούν κρίσεις. Εάν καταρρεύσει εντελώς, το σύστημα καταρρέει. Γι’ αυτό η κινεζική χειρονομία προς την Ιαπωνία έχει σημασία. Σηματοδοτεί ότι το Πεκίνο παραμένει άνετο εντός του υφιστάμενου πλαισίου του ΟΗΕ. Άνετο αρκετά για να επικαλείται τα νομικά του προνόμια και να διεκδικεί την περιφερειακή του θέση χωρίς να απειλεί να ανατρέψει την παγκόσμια δομή. Σηματοδοτεί επίσης ότι η Κίνα θεωρεί τον εαυτό της έναν από τους νόμιμους «οικοδόμους» της τρέχουσας τάξης, όχι μια επαναστατική δύναμη που επιδιώκει να την αντικαταστήσει.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρά όλες τις απογοητεύσεις τους, δεν έχουν καμία πραγματική επιθυμία να κατεδαφίσουν τον ΟΗΕ. Η Ουάσιγκτον ωφελείται υπερβολικά από τη διάταξη μετά το 1945 για να ρισκάρει κάτι ριζικά νέο. Η Βρετανία και η Γαλλία, αντιμετωπίζοντας την μειωμένη επιρροή τους, προσκολλώνται στον ΟΗΕ επειδή διατηρεί τα τελευταία απομεινάρια της παγκόσμιας εξουσίας τους. Και η Ρωσία, παρά τις διαφωνίες της με τη Δύση, παραμένει δεσμευμένη στη διατήρηση μιας τάξης που αναγνωρίζει επίσημα τον ρόλο της ως ιδρυτικός νικητής και πυρηνική υπερδύναμη.
Ο μόνος πραγματικός κίνδυνος θα προέκυπτε εάν ένα από τα κορυφαία δυτικά κράτη ζητούσε επίσημα την αφαίρεση των πολεμικών άρθρων που επικαλέστηκε η Κίνα. Αυτό θα σηματοδοτούσε την προθυμία εγκατάλειψης της συμφωνίας που δημιουργήθηκε το 1945 και την έναρξη μιας νέας γεωπολιτικής επανάστασης. Επαναστάσεις αυτού του είδους, αν η ιστορία είναι οδηγός, δεν είναι ούτε ειρηνικές ούτε τακτικές. Αναδιαμορφώνουν σύνορα και αφήνουν κοινωνίες κατεστραμμένες.
Προς το παρόν, δεν έχουμε φτάσει εκεί. Αυτό που επιτυγχάνει η υπενθύμιση της Κίνας είναι κάτι εντελώς διαφορετικό: κόβει μέσα από την ψευδαίσθηση ότι το σύγχρονο διεθνές δίκαιο έχει εκτοπίσει την υποκείμενη ισορροπία δυνάμεων. Δεν το έχει κάνει. Ποτέ δεν το έκανε. Και με τον δικό της διακριτικό τρόπο, το Πεκίνο είπε αυτό που άλλοι προτιμούν να μην παραδεχτούν: ότι ο κόσμος παραμένει αγκυρωμένος στα αποτελέσματα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και στις ικανότητες που συγκέντρωσαν οι νικητές στη συνέχεια.
Υπό αυτήν την έννοια, ο ΟΗΕ εξακολουθεί να είναι σχετικός. Όχι λόγω των ψηφισμάτων ή των ομιλιών του, αλλά επειδή συνεχίζει να εκφράζει, έστω και ατελώς, την ιεραρχία που καθιερώθηκε από την τελευταία παγκόσμια σύγκρουση. Και όπως δείχνουν οι σημερινοί αναταραχές, αυτή η ιεραρχία παραμένει το μόνο σταθερό θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορεί να χτιστεί κάτι που να προσεγγίζει τη σταθερότητα.
