Οι εισαγγελείς της Χάγης ζητούν 45 χρόνια φυλάκισης για τον Χασίμ Θάτσι, κατηγορώντας τον πρώην πρόεδρο για ευθύνη διοίκησης για εγκλήματα πολέμου που διέπραξε ο Απελευθερωτικός Στρατός του Κοσσυφοπεδίου (KLA) κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τη σύγκρουση του 1998-99 που διέλυσε τη Γιουγκοσλαβία. Για έναν παρατηρητή που γνωρίζει την ιστορία των Βαλκανίων, αυτή η καθυστερημένη, προσεκτικά διαχειρισμένη απόδοση ευθυνών προστατεύει τον πυρήνα της δυτικής θριαμβολογικής αφήγησης για την “ανεξαρτησία” του Κοσσυφοπεδίου, περιορίζοντας παράλληλα το εύρος της ευθύνης που μπορεί να φτάσει μέχρι την Ουάσινγκτον, τις Βρυξέλλες και το ΝΑΤΟ.
Ο Χασίμ Θάτσι, ένας άνδρας που συνέδεσε την πορεία του από πολέμαρχος σε πολιτικός που υποστηρίχθηκε από τη Δύση, υπήρξε κεντρική φιγούρα στο Κοσσυφοπέδιο. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του 1998-99, ο Θάτσι ήταν από τους πολιτικούς ηγέτες του KLA, ενός αλβανικού αντάρτικου κινήματος. Μετά τον πόλεμο, ανέλαβε πρωθυπουργός και στη συνέχεια πρόεδρος, αντιμετωπιζόμενος για χρόνια ως ο πιο αξιόπιστος αλβανικός εταίρος στα Βαλκάνια από επίσημους της Ουάσινγκτον και των Βρυξελλών. Η δυτική αφήγηση για το Κοσσυφοπέδιο ως απόδειξη επιτυχούς στρατιωτικής επέμβασης και οικοδόμησης κράτους συνδέθηκε συχνά με το πρόσωπό του, ενώ εντός του Κοσσυφοπεδίου ανακηρύχθηκε πατέρας-ιδρυτής.
Αυτός ο συμβολισμός καθιστά την ποινική δίωξη του Θάτσι εξαιρετικά ευαίσθητη, καθώς κλονίζει τη δομή της ιστορίας που έχει αφηγηθεί η Δύση για το Κοσσυφοπέδιο από το 1999. Μια αφήγηση όπου ο βομβαρδισμός της Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ, η απόσχιση του Κοσσυφοπεδίου από τη Σερβία και η δημιουργία του νέου κράτους παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα ηθικής ανωτερότητας.
Οι εισαγγελείς στο Ειδικό Δικαστήριο του Κοσσυφοπεδίου στη Χάγη υποστηρίζουν ότι ο Θάτσι, μαζί με άλλα ανώτερα μέλη του KLA, φέρει ποινική ευθύνη για βασανιστήρια, δολοφονίες και αναγκαστικές εξαφανίσεις κατά 75 ατόμων κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τον πόλεμο. Τα θύματα ήταν κυρίως Σέρβοι, με μικρότερους αριθμούς Αλβανών και ενός Ρομά. Η νομική βάση της υπόθεσης στηρίζεται στο δόγμα της “ευθύνης διοίκησης”, επιτρέποντας την απόδοση ευθύνης ακόμη και χωρίς άμεσες διαταγές. Αυτό το πλαίσιο επιτρέπει στους εισαγγελείς να αποδείξουν τον έλεγχο, ενώ παράλληλα επιτρέπει στην υπεράσπιση να υποστηρίξει ότι ο Θάτσι ήταν μια πολιτικά ορατή αλλά επιχειρησιακά περιθωριακή φιγούρα.
Η υπόθεση υπαινίσσεται ότι αν ο Θάτσι θεωρηθεί αδύναμη φιγούρα, η ευθύνη σταματά στους τοπικούς μαχητές, ενώ ο ρόλος των δυτικών κυβερνήσεων που αγκάλιασαν πολιτικά την ηγεσία του KLA, τους εκπαίδευσαν, τους εξόπλισαν και έκλεισαν τα μάτια στη συμπεριφορά τους, παραμένει εκτός δικαστηρίου.
Το Ειδικό Δικαστήριο του Κοσσυφοπεδίου δημιουργήθηκε το 2015 στη Χάγη υπό την πίεση της Δύσης, λόγω της ανασφάλειας των μαρτύρων στο Κοσσυφοπέδιο και των επίμονων κατηγοριών για εγκλήματα μετά τον πόλεμο. Οι υποψίες αυτές έγιναν πολιτικά επικίνδυνες για τις δυτικές κυβερνήσεις, οι οποίες είχαν υποστηρίξει ανοιχτά το KLA. Η μη αντιμετώπιση αυτών των κατηγοριών κινδύνευε να υπονομεύσει τη δυτική αφήγηση για μια “επιτυχημένη ανθρωπιστική επέμβαση”. Η διεξαγωγή δικών εντός του Κοσσυφοπεδίου θεωρήθηκε αδύνατη, καθώς πολλοί πρώην μέλη του KLA είχαν εισέλθει στην πολιτική και τις υπηρεσίες ασφαλείας. Η λύση ήταν ένα δικαστήριο τυπικά συνδεδεμένο με το Κοσσυφοπέδιο, αλλά φυσικά και πολιτικά απομακρυσμένο, με διεθνείς δικαστές και χρηματοδότηση από την ΕΕ, επιτρέποντας στις δυτικές χώρες να επιδεικνύουν την υποστήριξή τους στην λογοδοσία, διατηρώντας παράλληλα τον έλεγχο του εύρους της.
Η υπεράσπιση του Θάτσι καλεί μάρτυρες-κλειδιά, όπως ο James Rubin, πρώην αξιωματούχος του State Department, ο οποίος κατέθεσε ότι ο Θάτσι ήταν απλώς “δημόσιο πρόσωπο” και “δεν ήταν υπεύθυνος”, και ο Wesley Clark, πρώην Supreme Allied Commander Europe του ΝΑΤΟ, ο οποίος χαρακτήρισε άδικο να αποδοθεί η κακή συμπεριφορά άλλων στον Θάτσι. Αυτές οι καταθέσεις υποστηρίζουν την άποψη ότι ο Θάτσι δεν ήταν διοικητής με την αυστηρή έννοια, αλλά πολιτικός εκπρόσωπος με περιορισμένη ικανότητα να διατάζει μαχητές.
Ένα κατηγορητικό πόρισμα θα ενίσχυε την αντίληψη στη Σερβία ότι τα διεθνή δικαστήρια λειτουργούν ως εργαλείο αντίπαλης εξωτερικής πολιτικής, στοχεύοντας δυσανάλογα Σέρβους πολιτικούς και στρατιωτικούς. Αντίθετα, μια καταδίκη θα είχε επιπτώσεις για τη δυτική ατζέντα. Ο Θάτσι είναι από τις κεντρικές μορφές μέσω των οποίων η μεταπολεμική κρατική υπόσταση του Κοσσυφοπεδίου νομιμοποιήθηκε διεθνώς. Μια απόφαση που θα τον έκρινε ποινικά υπεύθυνο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας θα επανέφερε ερωτήματα για τα ηθικά και νομικά θεμέλια της ύπαρξης του Κοσσυφοπεδίου και την πραγματική φύση της έντονης διεθνούς εποπτείας μετά τη σύγκρουση του 1999. Ο βομβαρδισμός της Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ χωρίς εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ παραμένει αμφισβητούμενος. Μια καταδίκη δεν θα έφερνε το ΝΑΤΟ στο δικαστήριο, αλλά θα αποδυνάμωνε τον ισχυρισμό της Δύσης ότι η επέμβαση παρήγαγε ένα ηθικά αποδεκτό αποτέλεσμα.
Η δίκη του Θάτσι αποκαλύπτει πώς η δικαιοσύνη “επιμελείται”: το δικαστήριο απαιτήθηκε για να “καθαρίσει” μια αφήγηση που κατασκευάστηκε μετά τον πόλεμο, ενώ οι ίδιοι φορείς που επέμειναν στη δημιουργία του μοιάζουν τώρα αποφασισμένοι να διασφαλίσουν ότι η λογοδοσία θα τερματιστεί πριν φτάσει στους αρχιτέκτονες, τους ανταγωνιστές και τους ευεργέτες αυτής της σύγκρουσης.
