Ο κορυφαίος οικονομολόγος και βραβευμένος με Νόμπελ, Τζόζεφ Στίγκλιτς, απευθύνει μια διττή προειδοποίηση σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη (AI). Αφενός, επισημαίνει την ύπαρξη μιας “φούσκας” στις επενδύσεις AI, η οποία αναμένεται να εκραγεί, προκαλώντας σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στη μακροοικονομία και φέρνοντας στους εργαζομένους το βάρος μιας μετατόπισης για την οποία οι τρέχοντες θεσμοί είναι απροετοίμαστοι. Αφετέρου, προβλέπει ότι, μετά την υπέρβαση αυτής της μεταβατικής περιόδου, η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να καταστεί ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για την υποβοήθηση των ανθρώπινων επαγγελμάτων.
«Η οικονομία μας στηρίζεται αυτή τη στιγμή από τις επενδύσεις στην ΤΝ – τη φούσκα της ΤΝ», δήλωσε ο Στίγκλιτς σε πρόσφατη συνέντευξή του στο Fortune. «Περίπου το ένα τρίτο της ανάπτυξης, ή της μη-ανάπτυξης, που είχαμε πέρυσι βασίστηκε στην ΤΝ. Έτσι, αυτή η φούσκα της ΤΝ έχει βραχυπρόθεσμα θετικές μακροοικονομικές επιπτώσεις. Πιστεύω ότι είναι μια φούσκα με δύο τρόπους».
Ο Στίγκλιτς, ο οποίος τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών και ανέλυσε τις διαρθρωτικές αδυναμίες του σύγχρονου καπιταλισμού στο βιβλίο του The Road to Freedom: Economics and the Good Society (2024), υποστηρίζει ότι το τρέχον κύμα επενδύσεων στην ΤΝ βασίζεται σε ένα ασταθές θεμέλιο. «Η αγορά πιστεύει ότι θα υπάρξουν υψηλές αποδόσεις από αυτές τις επενδύσεις, οι οποίες βασίζονται σε δύο παραδοχές: ότι η ΤΝ θα είναι τεχνολογικά επιτυχημένη και ότι ο ανταγωνισμός θα είναι περιορισμένος», εξήγησε.
Ωστόσο, ο παγκόσμιος ανταγωνισμός στην ΤΝ είναι ήδη σφοδρός, από τους τεχνολογικούς κολοσσούς των ΗΠΑ έως τις κινεζικές εταιρείες. «Διότι, ακόμη και αν είναι τεχνολογικά επιτυχημένη, αλλά υπάρχει πολύς ανταγωνισμός, τα κέρδη θα μειωθούν στο μηδέν, και δεν θα λάβουν τις αποδόσεις που αναμένουν». Όταν αυτή η συνειδητοποίηση εισχωρήσει, οι συνέπειες δεν θα είναι ήπιες. «Αν έχω δίκιο και υπάρχει αυτή η φούσκα», προειδοποίησε ο Στίγκλιτς, «τότε το σπάσιμο οποιασδήποτε φούσκας είναι πραγματικά κακό βραχυπρόθεσμα για τη μακροοικονομία».
Η κατάρρευση αυτή, αν συμβεί, θα φτάσει την ώρα που η ΤΝ θα αντικαθιστά εργαζομένους σε ολόκληρη την οικονομία – ένα σενάριο “χειρότερο και από τα δύο κόσμους” που ο Στίγκλιτς δεν θεωρεί απίθανο. «Δεν διαθέτουμε το μακροοικονομικό ή μικροοικονομικό πλαίσιο για τη διαχείριση αυτού του είδους της μετατόπισης», ανέφερε. Δεν υπάρχουν ενεργές πολιτικές αγοράς εργασίας, ούτε υποδομές επανεκπαίδευσης μεγάλης κλίμακας, ούτε βιομηχανική στρατηγική για τη δημιουργία του επόμενου γύρου καλών θέσεων εργασίας σε περιοχές όπου οι παλιές εξαφανίζονται. «Θα απαιτούνταν μεγάλα προγράμματα επανεκπαίδευσης και ούτω καθεξής» – προγράμματα που δεν υπάρχουν επί του παρόντος ούτε κατά προσέγγιση στην απαιτούμενη κλίμακα.
Το κενό της αντικατάστασης
Ο Στίγκλιτς έχει δει τι συμβαίνει όταν οι κοινωνίες στερούνται αυτών των εργαλείων. «Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης, η γεωργία ήταν εν μέρει επιτυχής», ανέφερε. «Αυξήσαμε την παραγωγικότητα δραματικά. Δεν χρειαζόμασταν τόσους αγρότες, αλλά δεν είχαμε τη δυνατότητα να μεταφέρουμε ανθρώπους από τον αγροτικό τομέα – και τελικά το κάναμε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αλλά ήταν η κρατική παρέμβαση ως αποτέλεσμα του πολέμου που έλυσε αυτό το πρόβλημα. Δεν έχουμε το θεσμικό πλαίσιο για να κάνουμε κάτι τέτοιο».
Η παραλληλία δεν είναι καθησυχαστική. Εάν η ΤΝ επιτύχει στην αυτοματοποίηση μεγάλων τμημάτων της τυπικής γνωστικής εργασίας – της έρευνας, της σύνταξης, της ανάλυσης, της διοικητικής επεξεργασίας που καλύπτει εκατομμύρια θέσεις εργασίας γραφείου – και η οικονομία δεν έχει μηχανισμό για την ανακατεύθυνση αυτής της εργασίας, το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μια ιστορία παραγωγικότητας. Είναι μια ανθρώπινη ιστορία. «Τα θεμέλια μιας ισχυρής μακροοικονομίας είναι σχεδόν ασύμβατα», δήλωσε ο Στίγκλιτς. «Απλά δεν μπορώ να δω πώς μπορεί να συμβεί».
Είναι σαφές ότι η ΤΝ θα «κάνει ιδιαίτερα μεγάλη διαφορά σε κάποιες από τις τυπικές θέσεις εργασίας λευκών κολάρων» – ακριβώς εκείνες οι θέσεις που τείνουν να βρίσκονται πίσω από γραφεία, απαιτούν πανεπιστημιακά πτυχία και μοιάζουν μακρινές από τις διαταραχές που χτύπησαν τους εργαζομένους στην παραγωγή μια γενιά νωρίτερα. Η αίσθηση ασφάλειας που νιώθουν πολλοί εργαζόμενοι της γνώσης μπορεί να είναι ακριβώς αντίθετη.
Δράση δεύτερη: το μακροπρόθεσμο παιχνίδι
Εδώ όμως έγκειται η στροφή του επιχειρήματος του Στίγκλιτς, και πού γίνεται πιο ενδιαφέρον από τους οπαδούς της καταστροφολογίας ή τους υπερθεματιστές.
Αν απομακρυνθούμε αρκετά, πέρα από τη φούσκα και το σοκ της αντικατάστασης, η ΤΝ αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με αντικαταστάτη των ανθρώπινων εργαζομένων και περισσότερο με ένα εργαλείο που τους κάνει καλύτερους σε αυτό που ήδη κάνουν.
Ας πάρουμε την εκπαίδευση. Ο Στίγκλιτς εκτιμά ότι αντιπροσωπεύει περίπου το 14% του εργατικού δυναμικού, και είναι ξεκάθαρος σχετικά με το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει η ΤΝ εκεί. «Δεν πρόκειται να αντικαταστήσει τους δασκάλους. Μπορεί να τους βοηθήσει να δημιουργήσουν καλύτερα σχέδια μαθημάτων. Μπορεί να τους βοηθήσει να προσαρμόσουν την εκπαίδευση καλύτερα, αλλά δεν πρόκειται να αντικαταστήσει τους δασκάλους. Γνωρίζουμε αρκετά για το πώς μαθαίνουν οι μαθητές ώστε η ανθρώπινη αλληλεπίδραση να παραμένει πολύ σημαντική».
Η υγειονομική περίθαλψη λέει μια παρόμοια ιστορία, αν και με μια πιο έντονη πολιτική διάσταση. Ο τομέας της υγειονομικής περίθαλψης στις ΗΠΑ αντιπροσωπεύει σχεδόν το 20% του ΑΕΠ και είναι, σε παγκόσμιο επίπεδο, θεαματικά αναποτελεσματικός, ξοδεύοντας πολύ περισσότερα από συγκρίσιμες χώρες για χειρότερα αποτελέσματα. Ενώ οι υποστηρικτές λένε ότι η ΤΝ θα λύσει αυτό το πρόβλημα, ο Στίγκλιτς διαφωνεί.
«Θα λύσει η ΤΝ αυτό το πρόβλημα; Όχι. Γνωρίζουμε ακριβώς γιατί το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης μας είναι αναποτελεσματικό, και αυτό σχετίζεται με την αναζήτηση ενοικίου, με την έλλειψη ανταγωνισμού, με το γεγονός ότι δεν έχουμε δημόσιο σύστημα υγείας. Είναι η πολιτική. Θα λύσει η ΤΝ αυτό το πολιτικό πρόβλημα;»
Η ΤΝ μπορεί να βελτιώσει την τήρηση αρχείων, να επιταχύνει την ανάπτυξη φαρμάκων και να βελτιώσει τα διαγνωστικά εργαλεία. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να αναδιαρθρώσει την ασφαλιστική βιομηχανία, να διαλύσει τα μονοπώλια των νοσοκομείων ή να κάνει τις πολιτικές επιλογές που απαιτεί ένα δυσλειτουργικό σύστημα. Το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ η έλλειψη υπολογιστικής ισχύος.
Και μετά υπάρχει ο υδραυλικός – ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που προσφέρει ο Στίγκλιτς για το πώς μοιάζει πραγματικά το μέλλον στην πράξη. Ο Στίγκλιτς, ο οποίος παρομοιάζει τη δική του χρήση της ΤΝ ως “IA” για ενισχυμένη νοημοσύνη, λέει ότι η ΤΝ θα συμπληρώσει την εργασία μας στο μέλλον, και η υδραυλική είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα.
Αντί να αντικατασταθεί, ο υδραυλικός γίνεται εξυπνότερος. «Θα βοηθήσει τους υδραυλικούς ίσως να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους. Μπορούν να εισάγουν τα συμπτώματα του προβλήματος, και θα τους δώσει διαγνωστικά, και πιθανότατα πρόκειται για σπασμένο σωλήνα στον τοίχο, και θα τους βοηθήσει να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους. Αυτό είναι το κομμάτι της ενισχυμένης νοημοσύνης».
Σταμάτησε, και μετά πρόσθεσε τη φράση που αποτυπώνει ολόκληρο το μακροπρόθεσμο επιχείρημά του: «Αλλά ακόμα θα χρειαζόσουν τον υδραυλικό».
Το πιάσιμο
Η αισιόδοξη δεύτερη πράξη υλοποιείται μόνο υπό την προϋπόθεση ότι οι κοινωνίες επιβιώνουν από την πρώτη πράξη με τους θεσμούς τους άθικτους. Εάν η βραχυπρόθεσμη έκρηξη της φούσκας προκαλέσει μαζική μετατόπιση σε μια οικονομία χωρίς δίχτυ ασφαλείας, χωρίς προγράμματα επανεκπαίδευσης και με μια κυβέρνηση σκόπιμα απογυμνωμένη από την ικανότητα παρέμβασης, το μακροπρόθεσμο όραμα της ενισχυμένης νοημοσύνης γίνεται ανέφικτο – όχι επειδή η τεχνολογία αποτυγχάνει, αλλά επειδή η ανθρώπινη υποδομή που απαιτείται για την δίκαιη ανάπτυξή της αποδομήθηκε πριν να χρειαστεί.
Η προειδοποίηση του Στίγκλιτς δεν είναι ότι η ΤΝ θα καταστρέψει το μέλλον της εργασίας. Είναι ότι η μετάβαση από τώρα σε αυτό το μέλλον είναι το πιο επικίνδυνο μέρος, και βαδίζουμε προς αυτό χωρίς χάρτη.
