Η πρόσφατη κρίση στον Περσικό Κόλπο, με το εμπόριο να έχει παγώσει στον Στενό του Ορμούζ, σηματοδοτεί την τέταρτη μεγάλη διαταραχή στην εφοδιαστική αλυσίδα της δεκαετίας. Το 2020, η πανδημία COVID-19 διέλυσε τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και προκάλεσε αύξηση του πληθωρισμού. Το 2022, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία πυροδότησε παγκόσμια ενεργειακή και επισιτιστική κρίση. Επιπλέον, οι αμερικανικές δασμολογικές πολιτικές το 2025 παρεμπόδισαν το παγκόσμιο εμπόριο και συνέβαλαν στην ανατροπή της αναμενόμενης αποκλιμάκωσης του εγχώριου πληθωρισμού. Τώρα, το 2026, ο πόλεμος στην περιοχή του Περσικού Κόλπου έχει αναστατώσει το εμπόριο στον Στενό του Ορμούζ, δημιουργώντας ένα οικείο σενάριο.
Οι τιμές της βενζίνης έχουν εκτοξευθεί, αυξανόμενες κατά πάνω από 30% μέσα σε ένα μήνα, τη μεγαλύτερη άνοδο σε τόσο σύντομο διάστημα από τον τυφώνα Κατρίνα το 2005. Τα λιπάσματα παραμένουν στα λιμάνια εξαγωγής της Μέσης Ανατολής, απειλώντας τις καλλιεργητικές περιόδους από την Αϊόβα μέχρι την Αφρική. Το χρηματιστήριο σημειώνει πτώση, ενώ οι οικονομολόγοι ανανεώνουν τις συζητήσεις περί κινδύνου ύφεσης. Η τιμή του πετρελαίου ντίζελ έχει αυξηθεί κατά σχεδόν 40%, ξεπερνώντας τα 5 δολάρια το γαλόνι, γεγονός που αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για μια οικονομία που βασίζεται σε αυτό για τη λειτουργία φορτηγών, πλοίων, τρένων και γεωργικού εξοπλισμού.
Τέσσερις διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα μέσα σε έξι χρόνια. Σε κάποιο σημείο, πρέπει να σταματήσουμε να αποδίδουμε αυτές τις εξελίξεις σε κακή τύχη. Είναι καιρός να εξετάσουμε εάν αυτές οι διαταραχές είναι σύμπτωση – μια σειρά από ασύνδετα, ατυχή γεγονότα – ή αν υπάρχει κάτι μεγαλύτερο που έχει αλλάξει μακροπρόθεσμα το οικονομικό τοπίο. Αν έχει συμβεί κάτι τέτοιο, τότε πρέπει να αρχίσουμε να αναθεωρούμε τα μοντέλα μας για τη λειτουργία των επιχειρήσεων και της οικονομίας.
Μια παρεξηγημένη τάση από την Ομοσπονδιακή Τράπεζα
Η ανάγκη για επανεξέταση ξεκινά από τον πιο σημαντικό οικονομικό θεσμό παγκοσμίως: την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (Federal Reserve). Όταν ρωτήθηκε σε συνέντευξη Τύπου αυτήν την εβδομάδα για την κατανόηση των διαδοχικών διαταραχών στην εφοδιαστική αλυσίδα, ο πρόεδρος της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας, Jerome Powell, φάνηκε να υπολογίζει λάθος τον κοινό παρονομαστή. «Δεν γνωρίζω αν ο κόσμος έχει αλλάξει με τρόπο που να οδηγεί σε περισσότερες διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα», δήλωσε.
Στην ορολογία των κεντρικών τραπεζών, η Fed εξακολουθεί να πιστεύει ότι μπορεί να «παραβλέψει» ακόμα ένα από αυτά τα γεγονότα. Αυτή είναι μια επικίνδυνη αντίληψη του κόσμου – και μία στην οποία η Fed έχει φτάσει ξανά στο παρελθόν. Μετά τον COVID-19, η Fed χαρακτήρισε τον πληθωρισμό «παροδικό» και άργησε να αυξήσει τα επιτόκια. Οι δασμοί – μια τεχνητή μορφή διαταραχής εφοδιαστικής αλυσίδας, σχεδιασμένη για την αναδιάρθρωση του παγκόσμιου εμπορίου και την αύξηση των τιμών – έχουν απορριφθεί ως ένα ακόμη μεμονωμένο γεγονός, παρά το γεγονός ότι επιστρέφουν συνεχώς. Τώρα, αντιμέτωπη με τη διαταραχή στον Στενό του Ορμούζ, ο Powell διατήρησε την πιθανότητα ότι και αυτό θα περάσει, και ο πληθωρισμός θα επανέλθει σε μια νόρμα που ενδέχεται να μην υπάρχει πλέον.
Αν η Fed κάνει ξανά λάθος, οι συνέπειες για τους Αμερικανούς καταναλωτές – που ήδη βιώνουν πληθωρισμό πάνω από τον στόχο για πέντε συνεχή έτη – θα μπορούσαν να επιδεινωθούν.
Μια ρήξη, όχι μια σειρά άτυχων συμπτώσεων
Η Fed είναι ένας μεγάλος, αδρανής οργανισμός. Χρειάζεται χρόνος για να ενσωματωθούν οι αποκλίσεις από τις πρόσφατες νόρμες στα μοντέλα της. Οι αξιωματούχοι τείνουν να θέλουν να αποφύγουν να βιαστούν· βασίζονται σε καθιερωμένες απόψεις. Τώρα είναι η ώρα για τη Fed να αρχίσει να ανανεώνει τη σκέψη της σχετικά με τις διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Οι επαναλαμβανόμενοι γύροι δασμών είναι ανθρώπινες επιλογές, όπως και οι πόλεμοι στο Ιράν και την Ουκρανία, όχι κάποια καταιγίδα που ήρθε από το πουθενά. Η κρίση του COVID-19 είχε σίγουρα ένα μεγάλο τυχαίο στοιχείο, αλλά είχε επίσης κοινούς παγκόσμιους παρονομαστές – διαδόθηκε μέσω μιας παγκόσμιας τάξης που δεν ανταποκρίθηκε καλά στην ανάγκη για συνεργασία και περιορισμό που απαιτούσε ένας ιογενής εισβολέας.
Ο Mark Carney, πρώην κεντρικός τραπεζίτης και νυν Πρωθυπουργός του Καναδά, επεσήμανε κάτι σημαντικό σε δηλώσεις του στο Νταβός νωρίτερα φέτος. Αυτές οι κρίσεις, δήλωσε, είναι συμπτώματα μιας «ρήξης στην παγκόσμια τάξη», κατάρρευσης της παγκόσμιας, βασισμένης σε κανόνες συνεργασίας και νόρμων που στο παρελθόν διευκόλυναν την παγκόσμια ολοκλήρωση και το εμπόριο.
Για δεκαετίες, οι πολυεθνικές επιχειρήσεις έχτισαν και λειτούργησαν παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού που εξαρτώνταν από τη συνεργασία και την ολοκλήρωση για να λειτουργήσουν σωστά. Όταν η συνεργασία καταρρέει, οι αλυσίδες εφοδιασμού γίνονται ευάλωτες. Τώρα μεταδίδουν σοκ αντί απλώς να διευκολύνουν το εμπόριο. Οι δασμοί και ο πόλεμος είναι παραδείγματα, όπως και η χαοτική παγκόσμια αντίδραση στον ιό COVID-19 και τις συνέπειές του.
«Μια σειρά από κρίσεις στα χρηματοοικονομικά, την υγεία, την ενέργεια και τη γεωπολιτική έχουν εκθέσει τους κινδύνους της ακραίας παγκόσμιας ολοκλήρωσης», δήλωσε ο Carney, στενός φίλος του Powell. «Πιο πρόσφατα, οι μεγάλες δυνάμεις έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν την οικονομική ολοκλήρωση ως όπλα, τους δασμούς ως μοχλούς, την χρηματοοικονομική υποδομή ως εξαναγκασμό, τις αλυσίδες εφοδιασμού ως ευπάθειες προς εκμετάλλευση». Το αποτέλεσμα: Τα έθνη βλέπουν όλο και περισσότερο τον εαυτό τους ως φρούρια, κάτι που αντιφατικά τα καθιστά πιο εύθραυστα σε οικονομικά σοκ.
Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Carney δεν κάλεσε για επιστροφή στην παλιά τάξη παγκόσμιας συνεργασίας που, μεταξύ άλλων, συγκράτησε τον πληθωρισμό και ανέδειξε δισεκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια το τελευταίο τέταρτο του αιώνα. Ως ρεαλιστής, προσπάθησε αντ’ αυτού να βρει έναν τρόπο μέσα από μια νέα εποχή ρήξεων, αναζητώντας τη συγκρότηση ομάδων με άλλους, όπως ο Καναδάς, που βρέθηκαν εν μέσω μιας βαθύτερης αναταραχής.
Μια αδικαιολόγητη στάση
Τα μοντέλα της Fed και ο τρόπος σκέψης της χτίστηκαν κατά τη διάρκεια μιας περιόδου παγκόσμιας ολοκλήρωσης, σταθερών αλυσίδων εφοδιασμού και συνεργατικών διεθνών νόρμων. Καθώς αυτός ο κόσμος διαλύεται, η κεντρική τράπεζα διατρέχει τον κίνδυνο να κάνει λάθη. Πρέπει να αναπτύξει μια συνεκτική, ανανεωμένη άποψη για το πώς αλλάζει η παγκόσμια οικονομία.
Εάν οι διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας νέας παγκόσμιας οικονομικής αναταραχής, τότε ο πληθωρισμός μπορεί να αποδειχθεί πιο επίμονος από ό,τι προβλέπουν τα παλιά μοντέλα της Fed. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να οδηγήσει την κεντρική τράπεζα να διατηρήσει τα επιτόκια χαμηλότερα από ό,τι θα έπρεπε, βασιζόμενη στην προσδοκία ότι ο πληθωρισμός θα επανέλθει σε νόρμες που δεν υπάρχουν πλέον. Αυτό θα μπορούσε να επιδεινώσει ακόμη περισσότερο τη δύσκολη οικονομική πρόκληση του πληθωρισμού.
Η Fed είχε δίκιο που διατήρησε αμετάβλητα τα επιτόκια στη συνεδρίαση πολιτικής της αυτήν την εβδομάδα. Η προσδοκία ότι κάθε νέα κρίση θα είναι ένα μεμονωμένο γεγονός δεν αποτελεί πλέον μια δικαιολογημένη στάση. Μπορεί να ανακαλύπτουμε ότι ο επίμονος πληθωρισμός είναι συνάρτηση της ρήξης που ο παλιός φίλος του Powell, ο Carney, περιέγραψε λίγες εβδομάδες νωρίτερα.
