Τέσσερα χρόνια μετά την εισβολή του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία, η ρωσική οικονομία έχει εισέλθει σε μια «ζώνη θανάτου», σύμφωνα με την Αλεξάνδρα Προκοπένκο, συνεργάτιδα στο Carnegie Russia Eurasia Center. Η ίδια, πρώην σύμβουλος της ρωσικής κεντρικής τράπεζας, παρομοιάζει την κατάσταση με όρους ορειβασίας, όπου η ακραία υψομετρική ζώνη αναγκάζει το σώμα να καταναλώνει τους πόρους του ταχύτερα από όσο μπορεί να ανανεωθεί.
Σε πρόσφατο άρθρο της στην εφημερίδα The Economist, η Προκοπένκο περιγράφει μια οικονομία που βρίσκεται σε «αρνητική ισορροπία»: καταφέρνει να παραμένει ενωμένη, αλλά ταυτόχρονα καταστρέφει συστηματικά τη μελλοντική της δυναμική. Αν και δεν διαφαίνεται άμεση κατάρρευση, το ΑΕΠ έχει σταματήσει να αναπτύσσεται, τα έσοδα από το πετρέλαιο έχουν μειωθεί στο μισό λόγω των δυτικών κυρώσεων, ενώ το δημοσιονομικό έλλειμμα αποψιλώνει ταχύτατα τα αποθεματικά.
Έχουν αναδυθεί δύο διακριτά οικονομικά συστήματα. Το ένα αφορά τον στρατό και τις συναφείς βιομηχανίες, που λαμβάνουν προτεραιότητα από το Κρεμλίνο. Το άλλο, «έχει μείνει στο κρύο», εξηγεί η Προκοπένκο. Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό αυτής της νέας δομής είναι η «στρατιωτική πρόσοδος»: οι μεταφορές κεφαλαίων προς αμυντικές επιχειρήσεις που παράγουν μισθούς και οικονομική δραστηριότητα.
Ωστόσο, αυτές οι μεταφορές κατευθύνονται σε περιουσιακά στοιχεία που προορίζονται για καταστροφή. Με άλλα λόγια, τα χρήματα που κρατούν τα ρωσικά εργοστάσια σε λειτουργία χρηματοδοτούν άρματα μάχης, τεθωρακισμένα οχήματα και άλλα όπλα που τελικά καταστρέφονται, καθιστώντας τα άχρηστα για μελλοντική οικονομική ανάπτυξη. Ομοίως, τα χρήματα που δαπανώνται για την προσέλκυση νέων στρατιωτών δεν τους εκπαιδεύουν για παραγωγικότητα. Αντίθετα, πολλοί σκοτώνονται ή επιστρέφουν σπίτι τραυματισμένοι. Το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών εκτιμά τις ρωσικές στρατιωτικές απώλειες σε 1,2 εκατομμύρια, συμπεριλαμβανομένων 325.000 νεκρών. «Το σώμα μεταβολίζει τον δικό του μυϊκό ιστό για ενέργεια», αναφέρει η Προκοπένκο.
«Όσο παραμένεις, τόσο χειροτερεύουν τα πράγματα»
Παρότι η κεντρική τράπεζα έχει μειώσει τα επιτόκια για να στηρίξει την ανάπτυξη και το Κρεμλίνο έχει λάβει μέτρα για να ελέγξει το δημοσιονομικό έλλειμμα, η οικονομική δυσπραγία της Ρωσίας δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με νομισματικές ή δημοσιονομικές πολιτικές. Μάλιστα, οι πληρωμές τόκων επί του κρατικού χρέους φέτος αναμένεται να υπερβούν τις συνδυασμένες δαπάνες για την εκπαίδευση και την υγεία.
Σε αντίθεση με μια κυκλική ύφεση, η Προκοπένκο υποστηρίζει ότι η Ρωσία υφίσταται κάτι που μοιάζει περισσότερο με υψομετρική ασθένεια – «όσο παραμένεις, τόσο χειροτερεύουν τα πράγματα, ανεξάρτητα από την ξεκούραση». Ωστόσο, ο Πούτιν δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά να «κατέβει από το βουνό», καθώς η οικονομία εξαρτάται όλο και περισσότερο από τον αμυντικό τομέα, ενώ μια στρατιωτική αποστράτευση θα μπορούσε να προκαλέσει οικονομική κρίση. Αντί να τερματίσει τον πόλεμο, ο Πούτιν επιμένει στη συνέχισή του, αναμένοντας κατάρρευση της Ουκρανίας ή των δυτικών συμμάχων της. «Η Ρωσία πιθανότατα θα συνεχίσει να διεξάγει πόλεμο στο προβλέψιμο μέλλον», προβλέπει. «Όμως, κανένας ορειβάτης δεν μπορεί να επιβιώσει επ’ αόριστον στη ζώνη θανάτου – και δεν επιβιώνουν όλοι όσοι επιχειρούν την κάθοδο».
Ενδείξεις κινδύνου για την οικονομία προέρχονται και από το εσωτερικό της Ρωσίας. Ρώσοι αξιωματούχοι είχαν προειδοποιήσει τον Πούτιν για πιθανή χρηματοπιστωτική κρίση το καλοκαίρι, σύμφωνα με πηγές της Washington Post. Επισήμαναν τα αδύναμα έσοδα από το πετρέλαιο, τα οποία κατέρρευσαν κατά 50% τον Ιανουάριο σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο, και ένα διευρυνόμενο δημοσιονομικό έλλειμμα, ακόμη και μετά την αύξηση των φόρων στους καταναλωτές από τον Πούτιν. Ένας επιχειρηματίας από τη Μόσχα ανέφερε στην Post ότι η κρίση θα μπορούσε να έρθει σε «τρεις ή τέσσερις μήνες» εν μέσω εκρηκτικού πληθωρισμού, με αποτέλεσμα το κλείσιμο εστιατορίων και απολύσεις χιλιάδων εργαζομένων.
Το παζάρι του Πούτιν
Οι οικονομικές πιέσεις χρονολογούνται από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία πριν από τέσσερα χρόνια. Καθώς οι κυρώσεις εδραιώθηκαν και ο Πούτιν κινητοποίησε την οικονομία για έναν παρατεταμένο πόλεμο, η σφιχτή αγορά εργασίας και ο υψηλός πληθωρισμός ανάγκασαν την κεντρική τράπεζα να διατηρήσει υψηλά επιτόκια. Η πρόσφατη χαλάρωση δεν κατάφερε να αποτρέψει τη μείωση των δαπανών σε πολλές κατηγορίες καταναλωτικών αγαθών.
Καθώς οι εταιρείες αισθάνονται την πίεση των υψηλών επιτοκίων και της αδύναμης κατανάλωσης, περισσότεροι εργαζόμενοι μένουν απλήρωτοι, τίθενται σε αναγκαστική άδεια ή βλέπουν τις ώρες εργασίας τους να μειώνονται. Ως αποτέλεσμα, οι καταναλωτές δυσκολεύονται να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους, αυξάνοντας τις ανησυχίες για κατάρρευση στον χρηματοπιστωτικό τομέα. «Μια τραπεζική κρίση είναι πιθανή», δήλωσε ένας Ρώσος αξιωματούχος στην Post τον Δεκέμβριο, υπό τον όρο της ανωνυμίας. «Μια κρίση αδυναμίας πληρωμών είναι πιθανή. Δεν θέλω να σκέφτομαι τη συνέχιση του πολέμου ή την κλιμάκωσή του».
Την ίδια στιγμή, δυτικοί αξιωματούχοι προσπαθούν να διαλύσουν την αντίληψη ότι η Ρωσία κερδίζει. Μάλιστα, η Ουκρανία έχει εξαπολύσει αντεπίθεση τις τελευταίες εβδομάδες, εκμεταλλευόμενη την αποκοπή ρωσικών στρατευμάτων από την υπηρεσία διαδικτύου Starlink της SpaceX. Το Ινστιτούτο Μελετών Πολέμου εκτιμά ότι η Ουκρανία έχει απελευθερώσει τουλάχιστον 168,9 τετραγωνικά χιλιόμετρα εδάφους στο νότιο τμήμα της χώρας από την 1η Ιανουαρίου.
Ο ρωσικός στρατός υφίσταται πλέον περισσότερες απώλειες από όσες μπορεί να στρατολογήσει, σύμφωνα με την Christina Harward, αναπληρώτρια επικεφαλής της ομάδας για τη Ρωσία στο Ινστιτούτο Μελετών Πολέμου. Έγραψε στην New York Post την Κυριακή ότι ο Πούτιν μπορεί ακόμη και να χρειαστεί να αρχίσει μια περιορισμένη, κυλιόμενη στρατιωτική επιστράτευση για να διατηρήσει τον πόλεμό του, προσθέτοντας ότι η αυταρέσκειά του στις διαπραγματεύσεις είναι απλώς ένας ελιγμός. «Με τη μείωση των ποσοστών στρατολόγησης, την αύξηση των ποσοστών πληθωρισμού και την αμφιβολία για την ικανότητα των στρατευμάτων του να καταλάβουν πραγματικά το έδαφος που τόσο επιθυμεί, δεν θα αργήσει ο Πούτιν να αναγκάσει τον πληθυσμό του να υποφέρει οικονομική δυσπραγία – και θάνατο», δήλωσε η Harward.
