Σε ένα ατσάλινο καλώδιο, διακόσια πενήντα μέτρα πάνω από το Μανχάταν, ένας φθαρμένος από τον καιρό άντρας με φόρμες εργασίας τεντώνεται για να σφίξει μια βίδα. Από κάτω, αν τολμήσει κανείς να κοιτάξει, απλώνεται ο ποταμός Hudson, η αχανής μητρόπολη της Νέας Υόρκης και οι Ηνωμένες Πολιτείες, που εκτείνονται μέχρι τον μακρινό ορίζοντα. Αν κάποιος έπεφτε από αυτό το ύψος, θα χρειαζόταν περίπου 11 δευτερόλεπτα για να φτάσει στο έδαφος.
Η φωτογραφία, την οποία τράβηξε ο Lewis Hine και έγινε γνωστή ως “Ο Φαντασμένος” (The Sky Boy), αποτύπωσε το θάρρος και τη σφριγηλότητα των ανδρών που έχτισαν το Empire State Building, τότε το ψηλότερο κτίριο στον κόσμο με 102 ορόφους και ύψος 381 μέτρα. Όπως οι αστροναύτες, έφταναν σε μέρη που κανένας άνθρωπος δεν είχε ξαναπάει, δοκιμάζοντας τα όρια της ανθρώπινης αντοχής, δίνοντας φυσική μορφή στα ιδεώδη της αμερικανικής δύναμης, “μια χώρα που έφτανε στον ουρανό με τα πόδια της στη γη”, σύμφωνα με τον John Jakob Raskob, έναν από τους πλουσιότερους άντρες της χώρας, που βοήθησε στη χρηματοδότηση του κτιρίου.
Ο Hine, γνωστός για τις ενσυναισθητικές μελέτες του σε εργάτες, τεχνίτες και μετανάστες, προσλήφθηκε για να καταγράψει την ανέγερση του Empire State Building κατά τη διάρκεια της εκρηκτικής κατασκευής του, που διήρκησε 13 μήνες από το 1930 έως το 1931. Εκτός από επίσημα πορτρέτα μεμονωμένων εργατών, κατέγραψε άντρες να εκτελούν με ζήλο τα καθήκοντά τους: να σκάβουν θεμέλια, να ασχολούνται με σωλήνες και καλώδια, να τοποθετούν τούβλα και να κινούνται πάνω σε επικίνδυνες ατσάλινες δοκούς, καθώς ο κολοσσιαίος ουρανοξύστης έπαιρνε μορφή πάνω από το Μανχάταν.
Σήμερα, οι επισκέπτες του Empire State μπορούν να βγάζουν selfies με χάλκινες φιγούρες παλιομοδίτικων εργατών, πλαισιωμένοι από ένα τεχνητό ηχητικό τοπίο με “εργάτες μετάλλων και χτίστες να φωνάζουν πάνω από τον βρυχηθμό των μηχανημάτων, να τοποθετούν ατσάλινες δοκούς και να πετούν καυτές πριτσίνες”. Αυτό το πραγματικά ηρωικό κατασκευαστικό κατόρθωμα έχει εδώ και καιρό μετατραπεί σε μια ακόμη τουριστική εμπειρία.
Η ιστορία εξυμνεί τους φιλόδοξους, εύπορους άντρες που ανέθεσαν το έργο του Empire State, συμπεριλαμβανομένου του Alfred Smith, πρώην κυβερνήτη της Νέας Υόρκης και υποψήφιου προέδρου των Δημοκρατικών. Εξυμνεί επίσης τους αρχιτέκτονές του, τους κ.κ. Shreve, Lamb και Harmon, οι οποίοι επέλεξαν ένα διακριτικό στυλ art deco, με προκατασκευασμένα μέρη σχεδιασμένα να αναπαράγονται με ακρίβεια σε μεγάλη ποσότητα και στη συνέχεια να φέρονται στον χώρο και να συναρμολογούνται με παρόμοιο τρόπο όπως μια γραμμή συναρμολόγησης αυτοκινήτων.
Ωστόσο, οι άντρες που συναρμολόγησαν αυτά τα μέρη – 3.000 εργάτες απασχολούνταν καθημερινά στον χώρο – παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστοι και ανείπωτοι. Ακόμη και ο “Φαντασμένος”, παρά τη ρομαντική του γοητεία, “σηκωμένος σαν τον Lindbergh σε έκσταση μοναξιά”, όπως επικήρυξε ένας σχολιαστής, παραμένει απροσδιόριστος. Ο άντρας με τις φόρμες εργασίας ήταν απλώς μέλος μιας ομάδας μεταλλουργών, οι οποίοι σήκωσαν τον ατσάλινο σκελετό του κτιρίου, οδηγώντας την πορεία προς τα πάνω, καθώς άλλες ειδικότητες – ξυλουργοί, υαλουργοί, λιθοδόμοι – ακολουθούσαν στα χνάρια τους.
Μια σφιχτή αδελφότητα Σκανδιναβών, Ιρλανδοαμερικανών και Mohawk της Kahnawà:ke, οι μεταλλουργοί αυτοαποκαλούνταν “ξεβράκωτοι”, αδιαμφισβήτητοι βασιλιάδες της κατασκευαστικής τόλμης. Όπως έγραφε εκείνη την εποχή ο δημοσιογράφος της New York Times, CG Poore, περνούσαν τις μέρες τους “περπατώντας στην λεπτή άκρη του τίποτα”.
Ένα νέο βιβλίο, με τίτλο “Men at Work”, ρίχνει φως στις ζωές και τις απόψεις ενός μικρού μέρους αυτού του ξεχασμένου εργατικού δυναμικού. “Το γραφείο του πατέρα μου βρισκόταν στο Empire State Building, οπότε μεγάλωσα επισκεπτόμενος το”, λέει ο συγγραφέας Glenn Kurtz. Εξοικειωμένος με τις εικόνες του Hine, το ενδιαφέρον του κεντρίστηκε περαιτέρω από μια μικρή πλάκα κρυμμένη σε μια γωνία του πολυτελούς κεντρικού λόμπι, που έφερε τα ονόματα 32 ανδρών που είχαν διακριθεί με “βραβεία δεξιοτεχνίας” για την εργασία τους στο κτίριο.
“Τα πορτρέτα του Hine παίζουν τόσο σημαντικό ρόλο στη μυθολογία όχι μόνο γύρω από το Empire State Building, αλλά και γύρω από την Αμερική της δεκαετίας του 1930 γενικότερα”, λέει ο Kurtz. “Εκπλήχθηκα όταν έμαθα ότι κανείς δεν είχε ποτέ ερευνήσει τους άντρες που απεικονίζονταν”.
Η εστίαση σε αυτούς δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Οι εργάτες κατασκευής συχνά ζούσαν περιπλανώμενοι, για να ξεφύγουν από “την τραχιά όψη της επίσημης προσοχής”. Τα αρχεία απασχόλησης της εποχής σπάνια διατηρούνταν, και οι ιδιωτικές ζωές των απλών ανθρώπων παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό ατεκμηρίωτες. Αυτό καθιστούσε δύσκολο τον ακριβή καταλογισμό του αριθμού των ανθρώπων που πέθαναν κατά τη διάρκεια της κατασκευής του κτιρίου. Αν και ο επίσημος αριθμός είναι πέντε, ο Kurtz πιστεύει ότι έχασαν τη ζωή τους τουλάχιστον οκτώ άτομα: επτά εργάτες κατασκευής (ένας από τους οποίους κρίθηκε αυτοκτονία) και ένας περαστικός, η Elizabeth Eager, η οποία χτυπήθηκε από ένα πέφτον ξύλο.
Εξερευνώντας δεδομένα απογραφής, αρχεία μετανάστευσης και συνδικάτων, σύγχρονες εφημερίδες και τις προσωπικές αναμνήσεις των απογόνων τους, ο Kurtz φωτίζει τις εικόνες του Hine με νέους τρόπους, δημιουργώντας ιστορίες πίσω από άντρες οι οποίοι, όπως λέει, “μέχρι τώρα, χρησιμοποιούνταν μόνο ως ενσαρκώσεις γενικοτήτων και αφηρημένων ιδεωδών”.
Παράδειγμα αποτελεί ο Victor “Frenchy” Gosselin, του οποίου η ειδικότητα ήταν “σύνδεσμος”, αρπάζοντας μια κρεμασμένη δοκό και τοποθετώντας την για να συνδεθεί με τον ατσάλινο σκελετό του κτιρίου. Μια σπάνια σύζευξη προσωπικών λεπτομερειών και συναρπαστικών φωτογραφιών ανέβασε τον Gosselin πέρα από την συνηθισμένη ανωνυμία του “ατρόμητου καουμπόι των ουρανών”. Ο Hine τον φωτογράφισε αδιάφορα να κάθεται σε μια σφαιρική μπάλα ανύψωσης, με κοντό σορτς και μπότες εργασίας, σε στυλ Miley Cyrus, μια εικόνα που εμφανίστηκε σε ένα γραμματόσημο της ταχυδρομικής υπηρεσίας των ΗΠΑ το 2013.
Ο Kurtz αναλύει την πορεία της ζωής του Gosselin και τον ξαφνικό θάνατό του σε ηλικία 46 ετών σε τροχαίο ατύχημα, αφήνοντας πίσω του μια χήρα και δύο μικρούς γιους. “Η διάκριση του Victor Gosselin, του ανθρώπου, από τη φιγούρα στην εμβληματική φωτογραφία του Hine, δεν τον καθιστά λιγότερο ηρωικό”, υποστηρίζει. “Αντίθετα, μας επιτρέπει να δούμε τη φωτογραφία πληρέστερα, και ριζώνει τον πραγματικό ηρωισμό του Gosselin σε μια πραγματική ζωή, τραγικά σύντομη και κυρίως άγνωστη, αντί σε μια φαντασία”.
Υπάρχουν και άλλες εξίσου συναρπαστικές ιστορίες. Ο Vladimir Kozloff, γεννημένος στη Ρωσία, ο οποίος καθ’ όλη τη δεκαετία του 1930 διετέλεσε γραμματέας της Ένωσης Κατεδαφιστών και δραστηριοποιήθηκε στη διεκδίκηση προστασίας για τους εργαζομένους σε αυτό το ιδιαίτερα επικίνδυνο επάγγελμα. Ή ο Matthew McKean, ένας ξυλουργός που μετανάστευσε από τη Σκωτία, αφήνοντας πίσω του τη σύζυγό του και δύο παιδιά. Ή ο τεχνίτης terrazzo Ferruccio Mariutto, ο οποίος κατά τη θητεία του στο Empire State βρισκόταν στις ΗΠΑ μόλις δύο χρόνια. Όπως πολλοί εργάτες, πέθανε σχετικά νέος, λίγο πριν τα 64α γενέθλιά του, πιθανότατα από μεσοθηλίωμα σχετιζόμενο με έκθεση σε αμίαντο.
Ο Kurtz αφήνει την πιο αμφιλεγόμενη εικασία του για το τέλος: ότι ο άγνωστος “Φαντασμένος” ήταν ένας άντρας ονόματι Dick McCarthy, Αμερικανός δεύτερης γενιάς, εγγονός Ιρλανδών μεταναστών, που ζούσε στο Μπρούκλιν και πέθανε το 1983. Αν και ο Hine δεν άφησε ποτέ στοιχεία στα σημειώματά του, η σύγκριση φωτογραφιών του McCarthy και του “Φαντασμένου” αποκαλύπτει μια δελεαστική φυσική ομοιότητα.
“Λαμβάνοντας υπόψη την παγκόσμια φήμη αυτής της φωτογραφίας, είναι εκπληκτικό που δεν γνωρίζουμε το όνομα του άντρα”, λέει ο Kurtz. “Η χρήση του ως συμβόλου σχεδόν αποκλείει την προσοχή σε αυτόν ως πραγματικό πρόσωπο. Μπορεί να μην μάθουμε ποτέ την αλήθεια, αλλά θα έλεγα ότι έχω 50% εμπιστοσύνη στη σύλληψή μου”.
Οι αφηγήσεις της αρχιτεκτονικής τείνουν να παραβλέπουν το ανθρώπινο κόστος της κατασκευής. Η ιστορία γράφεται από τους λίγους, όχι από τους πολλούς. “Οι ζωές και οι εμπειρίες των πραγματικών εργατών περιθωριοποιούνται”, λέει ο Kurtz. “Είναι πολύ ‘συνηθισμένοι’ για να είναι ενδιαφέροντες. Ωστόσο, η δεξιοτεχνία τους, η εκπαίδευσή τους και οι συγκεκριμένες συνθήκες των χώρων εργασίας τους, είναι όλες βαθιά σημαντικές για την αρχιτεκτονική ιστορία. Είναι αυτοί που χτίζουν κάθε κτίριο”.
