Σχεδόν δύο μήνες αφότου η νέα πρωθυπουργός της Ιαπωνίας εξόργισε το Πεκίνο με τις δηλώσεις της για την Ταϊβάν, το ζήτημα παραμένει στην επικαιρότητα. Η Σαναέ Τακαΐτσι προκάλεσε διπλωματική θύελλα τον Νοέμβριο, όταν υπέδειξε ότι η Ιαπωνία θα μπορούσε να δικαιολογήσει μια στρατιωτική απάντηση εάν η Κίνα επιτεθεί στην Ταϊβάν.
Το Πεκίνο αντέδρασε με διπλωματικές, οικονομικές και στρατιωτικές πιέσεις, σε μια κίνηση που, σύμφωνα με αναλυτές, αντικατοπτρίζει τις ανησυχίες για την αυξανόμενη επιθετικότητα της Ιαπωνίας στην περιφερειακή ασφάλεια και τις στενότερες σχέσεις της με τις ΗΠΑ και άλλους συμμάχους. Οι εντάσεις κορυφώνονται και δεν διαφαίνεται τέλος, ωστόσο, η ένταση και η διάρκεια της αντιπαράθεσης θα μπορούσαν τελικά να εξαρτηθούν από το τρίγωνο ΗΠΑ-Κίνας-Ιαπωνίας.
Η διαμάχη ξέσπασε στις 7 Νοεμβρίου, μετά την πρώτη ρητή δήλωση πρωθυπουργού της Ιαπωνίας, Τακαΐτσι, ότι οποιαδήποτε χρήση βίας από το Πεκίνο κατά της Ταϊβάν θα μπορούσε να αποτελέσει «κατάσταση απειλητική για την επιβίωση» της Ιαπωνίας, υπονοώντας ότι ο στρατός της χώρας θα μπορούσε να παρέμβει. Οι δηλώσεις της Τακαΐτσι προκάλεσαν έντονες επικρίσεις από το Πεκίνο και οδήγησαν σε μια σειρά ανταποδοτικών μέτρων, με στόχο την άσκηση οικονομικής και διπλωματικής πίεσης στην Ιαπωνία. Η Τακαΐτσι, παρά τις επανειλημμένες απαιτήσεις του Πεκίνου, αρνήθηκε να ανακαλέσει τις δηλώσεις της.
Ο Γου Σινμπό, κοσμήτορας του Ινστιτούτου Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Φουντάν της Σαγκάης, δήλωσε ότι η Κίνα ανησυχεί κυρίως για τον πιο ενεργό ρόλο που αναλαμβάνει η Ιαπωνία στην πρόκληση της περιφερειακής ασφάλειας, με την αναβίωση του μιλιταρισμού. «Παλαιότερα, πιστευόταν ευρέως ότι η Ουάσινγκτον ωθούσε το Τόκιο να λάβει ορισμένα μέτρα, αλλά τώρα φαίνεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις το Τόκιο είναι αυτό που προτείνει ιδέες», είπε. «Το Τόκιο παρασύρει ενεργά την Ουάσινγκτον και εμπλέκει άλλες χώρες στην προσέγγισή του, γεγονός που εντείνει τις περιφερειακές εντάσεις». Ο Γου ανέφερε ότι η εμπλοκή της Ιαπωνίας στη Νότια Σινική Θάλασσα και στα Στενά της Ταϊβάν την τελευταία δεκαετία τροφοδοτεί εν μέρει τις ανησυχίες του Πεκίνου.
Το Πεκίνο θεωρεί την Ταϊβάν μέρος της Κίνας, η οποία πρέπει να επανενωθεί με τη βία, αν χρειαστεί. Η Ιαπωνία και ο σύμμαχός της, οι Ηνωμένες Πολιτείες, όπως οι περισσότερες χώρες, δεν αναγνωρίζουν την Ταϊβάν ως ανεξάρτητο κράτος, αλλά η Ουάσινγκτον αντιτίθεται σε οποιαδήποτε προσπάθεια κατάληψης του αυτοδιοικούμενου νησιού με τη βία και δεσμεύεται νομικά να παρέχει όπλα για την άμυνά του. Ο Γου δήλωσε ότι η πολιτική εθνικής ασφάλειας της Ιαπωνίας αποτελεί επίσης θέμα για το Πεκίνο, ιδίως από το 2015, όταν «σαφώς μετατοπίστηκε, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην εξισορρόπηση της Κίνας».
Το ειρηνιστικό σύνταγμα της Ιαπωνίας τροποποιήθηκε το 2015, επί πρωθυπουργίας Σίνζο Άμπε, επιτρέποντας στο Τόκιο να βοηθήσει στρατεύματα ξένων χωρών, ακόμη και αν η Ιαπωνία δεν δεχόταν άμεση επίθεση. Η Κίνα, όπου οι αναμνήσεις της πολεμικής επιθετικότητας της Ιαπωνίας είναι βαθιά ριζωμένες, κατηγορεί εδώ και χρόνια τη δεξιά πτέρυγα της Ιαπωνίας ότι προσπαθεί να τροποποιήσει το ειρηνιστικό της σύνταγμα, να αλλάξει την πυρηνική της πολιτική και να επεκτείνει τις στρατιωτικές της δυνατότητες. «Στην επιδίωξη αυτού του στόχου της εξισορρόπησης της Κίνας, η Ιαπωνία όχι μόνο προσπάθησε να κρατήσει τις ΗΠΑ κοντά, αλλά επέκτεινε επίσης ενεργά τη συνεργασία με άλλες χώρες όπως η Αυστραλία, το Βιετνάμ και η Ινδία», δήλωσε ο Γου. «Υπό αυτή την έννοια, η Ιαπωνία έχει γίνει ο πιο σημαντικός αντίπαλος των συμφερόντων της Κίνας στην περιοχή μετά τις ΗΠΑ».
Ο στρατιωτικός αναλυτής της Σαγκάης Νι Λεσιόνγκ είχε παρόμοια άποψη. «Αυτό που φαίνεται να σηματοδοτεί η Ιαπωνία είναι ότι, ακόμη και αν οι ΗΠΑ δεν δράσουν, η Ιαπωνία θα το κάνει», είπε. «Η πρόθεση της Ιαπωνίας είναι να ασκεί συνεχή πίεση στην Ουάσινγκτον… σε περίπτωση σύγκρουσης, η Ιαπωνία αναμένει να αναγκάσει τις ΗΠΑ να συμμετάσχουν».
Η αυξανόμενη αμυντική δαπάνη της Ιαπωνίας, οι στρατιωτικοί δεσμοί και η στρατηγική στάση στη Νοτιοανατολική Ασία έχουν επίσης εγείρει ανησυχίες στην Κίνα τους τελευταίους μήνες. Την προηγούμενη εβδομάδα, το Τόκιο ενέκρινε έναν ρεκόρ αμυντικό προϋπολογισμό άνω των 9 τρισεκατομμυρίων γιεν (57,5 δισ. δολάρια) για το 2026 – μια αύξηση 9,4% σε ετήσια βάση – με στόχο την ενίσχυση των ικανοτήτων αντεπίθεσης και της παράκτιας άμυνας. Ο εκπρόσωπος του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών, Λιν Τζιαν, δήλωσε ότι ο μεγαλύτερος προϋπολογισμός δείχνει «το κίνητρο των ιαπωνικών δεξιών δυνάμεων να επανεξοπλίσουν την Ιαπωνία και να αναβιώσουν τον μιλιταρισμό» και ότι η Ιαπωνία «αποκλίνει ολοένα και περισσότερο από τον δρόμο της ειρηνικής ανάπτυξης και κινείται σε επικίνδυνη κατεύθυνση».
Η Τακαΐτσι, η οποία έχει επικρίνει την αυξανόμενη στρατιωτική παρουσία της Κίνας στην περιοχή, είχε ανακοινώσει τον Οκτώβριο σχέδια για αύξηση των αμυντικών δαπανών της Ιαπωνίας, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος του 2% του ΑΕΠ δύο χρόνια νωρίτερα από το προγραμματισμένο. Αυτό συνέβη μετά την υπογραφή μιας νέας αμυντικής συμφωνίας με τις Φιλιππίνες τον Σεπτέμβριο, η οποία επέτρεψε στον ιαπωνικό στρατό να αναπτυχθεί εκεί για πρώτη φορά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έκτοτε, η Ιαπωνία έχει πραγματοποιήσει κοινές στρατιωτικές ασκήσεις με τις Φιλιππίνες, καθώς και με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σε μια ουσιαστική αλλαγή στην πολιτική εξαγωγών όπλων, η Ιαπωνία εξάγει επίσης πυραύλους αναχαίτισης Patriot, εγχώριας παραγωγής, στις Ηνωμένες Πολιτείες και εξετάζει παρόμοιες εξαγωγές στις Φιλιππίνες. Εν τω μεταξύ, η Ιαπωνία δήλωσε επίσης ότι σχεδιάζει να αναπτύξει πυραύλους στο δυτικότερο νησί της χώρας, Γιονγκούνι – που βρίσκεται μόλις 110 χλμ. από την Ταϊβάν. Όλες αυτές οι κινήσεις θεωρούνται ως προσπάθειες αμφισβήτησης του Πεκίνου. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Λιάν Ντεγκούι, διευθυντή του Κέντρου Ιαπωνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Διεθνών Σπουδών της Σαγκάης, η Ιαπωνία είναι απίθανο να προβεί σε οποιαδήποτε ριψοκίνδυνη στρατιωτική κίνηση. «Η Ιαπωνία απλά δεν έχει την στρατιωτική ικανότητα», είπε ο Λιάν. «Η οικονομική και στρατιωτική της δύναμη είναι λιγότερο από το ένα τρίτο της Κίνας, οπότε δεν βρίσκεται σε θέση να δράσει μόνη της», πρόσθεσε, επισημαίνοντας ότι οι σύμμαχοι της Ιαπωνίας, όπως οι Φιλιππίνες, η Νότια Κορέα και η Αυστραλία, είναι επίσης απίθανο να παραμείνουν εκτός οποιασδήποτε σύγκρουσης που μπορεί να ξεσπάσει.
Ο Κέι Κόγκα, αναπληρωτής καθηγητής δημόσιας πολιτικής και παγκόσμιων υποθέσεων στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Nanyang της Σιγκαπούρης, επισήμανε τη στάση της Ουάσινγκτον ως έναν ακόμη παράγοντα στις παρατεταμένες εντάσεις μεταξύ Τόκιο και Πεκίνου. Ο Κόγκα δήλωσε ότι η πολιτική της κυβέρνησης Ντόναλντ Τραμπ για την Ταϊβάν ήταν «εξαιρετικά ασαφής», και με τον Τραμπ να ενδέχεται να επισκεφθεί την Κίνα τον Απρίλιο, η Ουάσινγκτον φάνηκε «απρόθυμη να αντιμετωπίσει το Πεκίνο στο άμεσο μέλλον». «Η Κίνα μπορεί επομένως να βλέπει αυτή τη στιγμή ως μια ευκαιρία να δημιουργήσει ένα ρήγμα μεταξύ της Ιαπωνίας και των Ηνωμένων Πολιτειών», είπε. Ο Κόγκα σημείωσε επίσης ότι το Πεκίνο ανησυχούσε εδώ και πολύ καιρό για εξωτερική παρέμβαση στο ζήτημα της Ταϊβάν.
Το τρέχον έτος σηματοδοτεί την 80ή επέτειο από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και την παράδοση των ιαπωνικών δυνάμεων στην Ταϊβάν, η οποία τερμάτισε την 50ετή κατοχή της νήσου από την Ιαπωνία. «Η Κίνα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη σε οποιεσδήποτε αφηγήσεις ή ενέργειες που μπορεί να σηματοδοτήσουν εξωτερική εμπλοκή στην Ταϊβάν κατά τη διάρκεια ενός τέτοιου συμβολικού έτους», είπε. Ο Τραμπ μίλησε τηλεφωνικά με την Τακαΐτσι αργά τον προηγούμενο μήνα, λίγες ώρες μετά από μια κλήση με τον Κινέζο Πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ, κατά την οποία ο Τραμπ φέρεται να είπε ότι οι ΗΠΑ «κατανοούν πόσο σημαντικό είναι το ζήτημα της Ταϊβάν για την Κίνα», σύμφωνα με το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Xinhua.
Ο Κόγκα σημείωσε ότι το Πεκίνο θα έβλεπε ότι το Τόκιο θα μπορούσε ρεαλιστικά να αμφισβητήσει την Κίνα εάν δρούσε μαζί με συμμάχους όπως η Ουάσινγκτον ή η Μανίλα, ενώ δεν θα αποτελούσε τόσο μεγάλη απειλή αν δρούσε μόνο του. «Υπό αυτή την έννοια, η πορεία των σχέσεων Ιαπωνίας-Κίνας πιθανότατα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη μελλοντική δυναμική τόσο των σχέσεων Ιαπωνίας-ΗΠΑ όσο και των σχέσεων ΗΠΑ-Κίνας», είπε. Ωστόσο, ο Τόρου Χοριούτσι, λέκτορας στις σχέσεις Κίνας-Ιαπωνίας στο Κινεζικό Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ, δήλωσε ότι η Ιαπωνία διαθέτει ορισμένες τρομακτικές στρατιωτικές δυνατότητες και «θα μπορούσε μεμονωμένα να αμφισβητήσει την Κίνα σε κάποιο βαθμό». «Αλλά πιστεύω ότι η ισορροπία δυνάμεων έχει ήδη μετατοπιστεί υπέρ της Κίνας, και η Κίνα πιθανότατα αντιλαμβάνεται την Ιαπωνία ως μια μικρότερη δύναμη από την ίδια ή τις ΗΠΑ», είπε. «Μόνο όταν η στρατιωτική δύναμη της Ιαπωνίας συνδυαστεί με αυτή των ΗΠΑ, ειδικά, και άλλων ασιατικών χωρών, η Κίνα πιθανότατα αντιλαμβάνεται μια σοβαρή πρόκληση για την ασφάλειά της».
Είπε ότι η Ιαπωνία επιδιώκει να «χτίσει ή να ενισχύσει διάφορα πλαίσια για να ελέγχει και να εξισορροπεί την Κίνα», συμπεριλαμβανομένης της συμμαχίας Ιαπωνίας-ΗΠΑ και της συνεργασίας για την ασφάλεια με άλλες ασιατικές χώρες όπως η Νότια Κορέα, οι Φιλιππίνες και το Βιετνάμ. Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, ως μακροχρόνιοι εταίροι των ΗΠΑ, συνεχίζουν τις κοινές προσπάθειες με την Ουάσινγκτον για τον περιορισμό της ανόδου της Κίνας – μια επίμονη ανησυχία για το Πεκίνο. Υπό την κυβέρνηση Τζο Μπάιντεν, αυτή η τριμερής συνεργασία θεσμοθετήθηκε σε ένα θεσμικό πλαίσιο που στόχευε στην ενίσχυση των συλλογικών άμυνων έναντι αντιλαμβανόμενων απειλών από την Κίνα, τη Ρωσία και τη Βόρεια Κορέα. Αυτή η ευθυγράμμιση παρατηρείται επίσης σε επεκτεινόμενες πολυμερείς εμπλοκές. Πρόσφατες δραστηριότητες περιλαμβάνουν τετραμερείς ναυτικές ασκήσεις με τη συμμετοχή των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας, της Αυστραλίας και των Φιλιππίνων, παράλληλα με τις κινήσεις της Ιαπωνίας για την ενίσχυση των αμυντικών δεσμών με χώρες όπως το Βιετνάμ. Παράλληλα, η Ιαπωνία έχει σταδιακά αυστηροποιήσει τους ελέγχους εξαγωγών προηγμένου εξοπλισμού κατασκευής ημιαγωγών, στοχεύοντας ρητά κινεζικές οντότητες.
Καθώς η ένταση με την Ιαπωνία συνεχίζει να εντείνεται, η Κίνα έχει εντείνει τις τακτικές πίεσης, εκδίδοντας νέα ταξιδιωτική προειδοποίηση νωρίτερα αυτόν τον μήνα, συμβουλεύοντας τους πολίτες να αποφεύγουν να ταξιδεύουν στην Ιαπωνία μετά από πολλούς σεισμούς που έπληξαν τα βορειοανατολικά της χώρας. Η Τακαΐτσι φάνηκε να προσπαθεί να μειώσει την ένταση, λέγοντας σε κοινοβουλευτική συνεδρίαση στις 3 Δεκεμβρίου ότι η «θεμελιώδης θέση του Τόκιο σχετικά με την Ταϊβάν παραμένει αμετάβλητη από εκείνη που δηλώθηκε στην Κοινή Δήλωση Ιαπωνίας-Κίνας του 1972, και καμία αλλαγή δεν έχει συμβεί σε αυτή τη θέση».
Το Πεκίνο απέρριψε τις δηλώσεις ως «προφάσεις», προειδοποιώντας ότι «δεν αποδέχεται απολύτως» τη συνεχιζόμενη άρνηση της Τακαΐτσι να ανακαλέσει τις δηλώσεις της για την Ταϊβάν. Ο Κόγκα δήλωσε ότι η έντονη αντίδραση από το Πεκίνο είναι πιθανό να συνεχιστεί «καθώς η διπλωματική του ρητορική έχει ενταθεί», αλλά ότι οι πράξεις του παραμένουν «κάπως μετρημένες». Σημείωσε ότι δεν υπήρξαν μεγάλης κλίμακας αντικινεζικές διαδηλώσεις ή στοχοποίηση ιαπωνικών επιχειρήσεων στην Κίνα. «Δεδομένης αυτής της βαθμολογημένης προσέγγισης, οι τρέχουσες εντάσεις πιθανότατα θα παραταθούν, εκτός εάν ένα σημαντικό εξωτερικό σοκ δημιουργήσει μια ευκαιρία για τις δύο πλευρές να αναπροσαρμόσουν τη σχέση τους», είπε.
Ο Λιάν αναμένει καμία σημαντική αλλαγή στην κατάσταση μέχρι «πιθανότατα τουλάχιστον το πρώτο εξάμηνο του [επόμενου] έτους», επισημαίνοντας την αντίδραση του Τόκιο στην κριτική του Πεκίνου και τα υψηλά ποσοστά αποδοχής της Ιαπωνίδας πρωθυπουργού. Τα ποσοστά αποδοχής της Τακαΐτσι παραμένουν σταθερά υψηλά από τότε που ανέλαβε τα καθήκοντά της τον Οκτώβριο. Μια έρευνα της Yomiuri Shimbun τον Νοέμβριο έδειξε ότι το ποσοστό αποδοχής του υπουργικού συμβουλίου της Τακαΐτσι ήταν στο 72% – ελαφρώς αυξημένο από τη δημοσκόπηση του προηγούμενου μήνα. Ο Λιάν είπε ότι αυτό θα μπορούσε να αλλάξει στις αρχές έως τα μέσα του επόμενου έτους, εάν εμφανιστούν νέοι παράγοντες ή εάν υπάρξει μεγαλύτερη επιρροή από τις αντι-Τακαΐτσι φατρίες.
Ο Χοριούτσι από το CUHK επισήμανε επίσης ισχυρό αντικινεζικό αίσθημα στην Ιαπωνία, που σημαίνει ότι η Τακαΐτσι δεν θα ήθελε να θεωρηθεί ότι υποκύπτει στην κινεζική πίεση. Ωστόσο, σημείωσε ότι ήταν προς το συμφέρον του Πεκίνου να έχει σταθερές σχέσεις με το Τόκιο – και αυτό θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία. Οι σχέσεις μεταξύ Κίνας και Ιαπωνίας έχουν δοκιμαστεί συχνά, αλλά οι δύο γείτονες είναι επίσης μεγάλοι εμπορικοί εταίροι. «Μακροπρόθεσμα, η προτεραιότητα για την Κίνα είναι ο στρατηγικός της ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ, και τουλάχιστον σταθερές σχέσεις με την Ιαπωνία είναι σημαντικές για την αντιστάθμισή της έναντι των ΗΠΑ και τα οικονομικά της συμφέροντα», είπε ο Χοριούτσι. «Η Κίνα μπορεί να αλλάξει τη στάση της προς την Ιαπωνία ανάλογα με τον υπολογισμό των συμφερόντων της».
