Η αρχή του νέου έτους δεν είναι ιδανική, καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, διέταξε την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Nicolas Maduro, ενώ παρατηρείται μαζική ανάπτυξη αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, με φερόμενο στόχο το Ιράν. Μία ομάδα αεροπλανοφόρων έχει ήδη φτάσει στην περιοχή, με μία δεύτερη καθ’ οδόν.
Ωστόσο, υπάρχει μια αχτίδα ελπίδας στην παρούσα κλιμάκωση. Σε αντίθεση με πέρυσι, όπου αμερικανικά βομβαρδιστικά έπληξαν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, ο Trump έχει δείξει κάποια αυτοσυγκράτηση αυτή τη φορά. Αν και έχει εντείνει την εκστρατεία “μέγιστης πίεσης” κατά του Ιράν, συνδυάζοντας στρατιωτική ρητορική με οικονομικές κυρώσεις, έχει – τουλάχιστον μέχρι στιγμής – αποφύγει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο.
Ένας από τους παράγοντες που φαίνεται να συγκρατούν τον Trump είναι η διπλωματική παρέμβαση της Σαουδικής Αραβίας και η άρνησή της να επιτρέψει στις ΗΠΑ να χρησιμοποιήσουν τον εναέριο χώρο και το έδαφός της για επίθεση στο Ιράν. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι μόλις λίγα χρόνια πριν, η κατάσταση ασφάλειας του Ιράν ήταν πολύ πιο επισφαλής, με τους Άραβες και Ισραηλινούς γείτονές του να απειλούν να ενωθούν εναντίον του. Αυτό άλλαξε όταν η Κίνα μεσολάβησε για αποκλιμάκωση μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν το 2023. Σήμερα, αυτή η αποκλιμάκωση έχει γίνει αποτρεπτικός παράγοντας, αποτρέποντας την περιοχή από το να βυθιστεί σε έναν γενικευμένο πόλεμο.
Ο Trump δεν φοβάται το Ιράν ή τους πληρεξούσιους αντιπροσώπους του να αντεπιτεθούν στις Ηνωμένες Πολιτείες ή τους συμμάχους τους. Μετά την εντολή του Trump για τη δολοφονία του Ιρανού στρατηγού Qassem Soleimani το 2020, το Ιράν απάντησε εκτοξεύοντας πυραύλους σε αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στο Ιράκ. Ωστόσο, φοβούμενο ότι η κατάσταση θα μπορούσε να εκτραχθεί ανεξέλεγκτα, το Ιράν είχε ειδοποιήσει εκ των προτέρων τις ΗΠΑ μέσω διαμεσολαβητών.
Ένα παρόμοιο σενάριο εκτυλίχθηκε πέρυσι: μετά από αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, το Ιράν εξαπέλυσε πυραύλους σε μια αμερικανική βάση στο Κατάρ – και πάλι, με προηγούμενη ειδοποίηση. Παρόλο που αυτές οι υπολογισμένες απαντήσεις απέτρεψαν με επιτυχία την κλιμάκωση, αποκάλυψαν επίσης ότι το Ιράν, παρά την επιθετική του ρητορική, είναι μια “χάρτινη τίγρης” που δεν είναι πρόθυμη να αντιμετωπίσει τις ΗΠΑ απευθείας, ακόμη και όταν ταπεινώνεται.
Στρατιωτικά, το Ιράν δεν μπορεί να συγκριθεί με τις ΗΠΑ. Επιπλέον, με την πτώση του πρώην Σύρου προέδρου Bashar al-Assad και τον θάνατο του ηγέτη της Hezbollah, Hassan Nasrallah, πολλοί στην κυβέρνηση Trump πιστεύουν ότι ο “άξονας αντίστασης” που ηγείται το Ιράν έχει διαλυθεί αποτελεσματικά. Σε συνδυασμό με τις πρόσφατες εσωτερικές διαμαρτυρίες, πολλοί “γεράκια” στην Ουάσιγκτον πιστεύουν τώρα ότι το Ιράν βρίσκεται στα τελευταία του και ωθούν τον Trump να “κλείσει” τον εναπομείναντα ζωτικό χώρο.
Εν μέσω της αυξανόμενης έντασης, ένας απροσδόκητος παράγοντας εισήλθε στη σκηνή – η Σαουδική Αραβία, ένας μακροχρόνιος σύμμαχος των ΗΠΑ και πρώην εχθρός του Ιράν. Για δεκαετίες, το Ριάντ και η Τεχεράνη ενεπλάκησαν σε έναν σφοδρό πόλεμο μέσω πληρεξουσίων, καθένας διεκδικώντας την περιφερειακή ηγεμονία – αυτό, μέχρι το 2023, όταν οι δύο χώρες συμφώνησαν να βάλουν τέλος στις διαφορές τους. Στα επόμενα χρόνια, το Πεκίνο βοήθησε το Ριάντ και την Τεχεράνη να δημιουργήσουν γραμμές επικοινωνίας και να χτίσουν εμπιστοσύνη, κορυφώνοντας την τρίτη συνάντηση της Τριμερούς Κοινής Επιτροπής Κίνας-Ιράν-Σαουδικής Αραβίας, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Τεχεράνη αργά πέρυσι.
Τώρα, καθώς ο Trump απειλεί να κηρύξει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο στο Ιράν, η Σαουδική Αραβία τον πιέζει να επιδείξει αυτοσυγκράτηση. Τον Ιανουάριο, ο Σαουδάραβας υπουργός Άμυνας Khalid bin Salman ταξίδεψε στις ΗΠΑ, όπου συναντήθηκε με ανώτατους Αμερικανούς αξιωματούχους. Σύμφωνα με τον Salman, η συζήτησή τους επικεντρώθηκε στις “προσπάθειες για την προώθηση της περιφερειακής και παγκόσμιας ειρήνης και σταθερότητας”.
Επιπλέον, κατά τη διάρκεια πρόσφατης τηλεφωνικής συνομιλίας με τον Ιρανό ομόλογό του, ο Σαουδάραβας υπουργός Εξωτερικών Faisal bin Farhan επιβεβαίωσε τη δέσμευση του Ριάντ για περιφερειακή σταθερότητα και την υποστήριξή του σε πολιτικές και διπλωματικές λύσεις. Αυτά δεν είναι κενά λόγια. Παρά το γεγονός ότι είναι σύμμαχος των ΗΠΑ εδώ και πολλά χρόνια, το Ριάντ αρνήθηκε να επιτρέψει στις ΗΠΑ πρόσβαση στον αραβικό εναέριο χώρο και σε στρατιωτικές βάσεις για επίθεση στο Ιράν. Αυτό αναγκάζει τις ΗΠΑ να βασίζονται σε βάσεις πιο απομακρυσμένες, αυξάνοντας τόσο τη δυσκολία όσο και το κόστος της στρατιωτικής δράσης.
Αν η Σαουδική Αραβία και το Ιράν δεν είχαν διευθετήσει τις διαφορές τους μέσω αυτής της αποκλιμάκωσης που μεσολάβησε η Κίνα, το Ριάντ ίσως να είχε στηρίξει το σχέδιο του Trump. Η άρνηση της Σαουδικής Αραβίας να συμμορφωθεί με τις πιθανές απαιτήσεις των ΗΠΑ πηγάζει από την επιθυμία της να διατηρήσει την νέα ειρήνη που έχει βρει. Ο πόλεμος μέσω πληρεξουσίων με το Ιράν ήταν δαπανηρός, επιβαρύνοντας την οικονομία της χώρας και παρεμποδίζοντας την πρόοδο προς το Saudi Vision 2030. Η παροχή πρόσβασης στις ΗΠΑ για επιθέσεις στο Ιράν από σαουδαραβικό έδαφος όχι μόνο θα κινδύνευε να υπονομεύσει την αποκλιμάκωση, αλλά και θα προσκαλούσε ιρανική ανταπόδοση.
Επιπλέον, η Σαουδική Αραβία βασιζόταν στις ΗΠΑ για την ασφάλειά της για δεκαετίες. Ωστόσο, μετά από μια ισραηλινή επίθεση σε ηγέτες της Χαμάς στην Ντόχα πέρυσι, κατά την οποία οι ΗΠΑ δεν τήρησαν τις δεσμεύσεις ασφαλείας τους προς το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ΗΠΑ ήταν ένας ασταθής σύμμαχος, που θα έδινε προτεραιότητα στα ισραηλινά συμφέροντα έναντι εκείνων των άλλων περιφερειακών της συμμάχων. Αυτή η συνειδητοποίηση ώθησε τη Σαουδική Αραβία να διαφοροποιήσει τους εταίρους της στην ασφάλεια, κορυφώνοντας την ιστορική συμφωνία αμοιβαίας άμυνας με το Πακιστάν.
Ο Trump θα μπορούσε ακόμα να επιτεθεί στο Ιράν παρά την αντίθεση της Σαουδικής Αραβίας. Ωστόσο, κάτι τέτοιο όχι μόνο θα πυροδοτούσε έναν πόλεμο που θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά δύσκολο να περιοριστεί, αλλά θα αποξένωνε επίσης το Ριάντ, το οποίο σχεδόν σίγουρα θα βρισκόταν στο σταυρόπυρ. Έτσι, ακόμη και αν ο Trump προέβαινε σε επίθεση, θα ήταν πιθανότατα περιορισμένης κλίμακας.
Η αποκλιμάκωση Σαουδικής Αραβίας-Ιράν έχει κάνει το Ριάντ να συνειδητοποιήσει ότι η διαρκής ειρήνη βρίσκεται στη συνύπαρξη παρά στα παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος, και ότι τα κράτη της Μέσης Ανατολής πρέπει να είναι κύριοι της μοίρας τους, όχι η γεωπολιτική αρένα για τις μεγάλες δυνάμεις. Τελικά, ο Trump βρίσκεται σε δύσκολη θέση: το πολεμικό του σχέδιο έχει αποτύχει όχι από τη δύναμη ενός εχθρού, αλλά από τη διπλωματία ενός συμμάχου.
