Η τριετής εμφύλια σύρραξη στο Σουδάν έχει αφήσει πίσω της μια χώρα αγνώριστη, με περισσότερους από 40.000 νεκρούς, περίπου 14 εκατομμύρια ανθρώπους – το ένα τέταρτο του πληθυσμού – αναγκασμένους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και εκτεταμένες ζημιές στις πολιτικές υποδομές σε όλη τη χώρα. «Δεν αντιμετωπίζουμε απλώς μια κρίση – γινόμαστε μάρτυρες της συστηματικής διάβρωσης του μέλλοντος μιας χώρας», δήλωσε στο Al Jazeera ο Luca Renda, μόνιμος εκπρόσωπος του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) στο Σουδάν.
Μια έκθεση του UNDP και του Ινστιτούτου Μελετών Ασφάλειας (Institute for Security Studies) σκιαγραφεί την κλίμακα της οικονομικής κατάρρευσης του Σουδάν από την έναρξη του πολέμου το 2023, ο οποίος ξέσπασε λόγω μιας διαμάχης για την εξουσία μεταξύ του στρατού και των παραστρατιωτικών Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF). Ακόμη και στο πιο αισιόδοξο σενάριο επίτευξης ειρήνης το 2026, το Σουδάν αναμένεται να χάσει περίπου 18,8 δισεκατομμύρια δολάρια από το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) έως το 2043, γεγονός που καταδεικνύει πόσο βαθιά ο πόλεμος έχει ήδη αναδιαμορφώσει την οικονομική τροχιά της χώρας. Η έκθεση προειδοποιεί ότι η ζημιά υπερβαίνει την απωλεσθείσα οικονομική δραστηριότητα και επηρεάζει τα θεμέλια της οικονομίας, συμπεριλαμβανομένης της γεωργίας, της βιομηχανίας, των υπηρεσιών και των κρατικών θεσμών.
Πώς ο πόλεμος επηρέασε τις υποδομές και τις βασικές υπηρεσίες του Σουδάν; Η καταστροφή των υποδομών του Σουδάν και η κατάρρευση των συστημάτων που υποστηρίζουν την καθημερινή ζωή και την οικονομική δραστηριότητα επέβαλαν ένα τεράστιο οικονομικό κόστος στη χώρα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του UNDP, το Σουδάν έχασε 6,4 δισεκατομμύρια δολάρια από το ΑΕΠ του μόνο για το 2023, μια απώλεια που, σύμφωνα με τον Renda, αντικατοπτρίζει «μια ταυτόχρονη κατάρρευση σε όλα τα κύρια μέρη της οικονομίας του Σουδάν», οδηγούμενη σε μεγάλο βαθμό από την καταστροφή των υποδομών. Το ΑΕΠ του Σουδάν ήταν 26 δισεκατομμύρια δολάρια το 2023, τη χρονιά που ξέσπασαν οι μάχες, καθώς ο αρχηγός του στρατού Abdel Fattah al-Burhan και ο ηγέτης των RSF Mohamad Hamdan Dagalo διαμάχονταν για την εξουσία.
Οι μάχες έχουν προκαλέσει ζημιές σε γεωργικές εκτάσεις, συστήματα άρδευσης και δίκτυα μεταφορών, συμβάλλοντας σε μείωση 15% των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Στα αστικά κέντρα, η καταστροφή εργοστασίων και η διακοπή της παροχής ρεύματος έχουν προκαλέσει κατάρρευση της βιομηχανικής δραστηριότητας κατά περίπου 90%, με αποτέλεσμα το κλείσιμο επιχειρήσεων και την απώλεια θέσεων εργασίας. Έως και το 40% της δυναμικότητας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας έχει χαθεί, και βασικές υποδομές ύδρευσης έχουν καταστραφεί ή καταληφθεί, αποκόπτοντας κοινότητες από καθαρό νερό και αποχέτευση. «Η καταστροφή των υποδομών όχι μόνο προκαλεί εκτοπισμό, αλλά καθιστά επίσης εξαιρετικά δύσκολο για τους ανθρώπους να εξασφαλίσουν επαρκή στέγαση ή να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες μόλις εκτοπιστούν», δήλωσε ο Renda.
Επιπλέον, έχουν ξεσπάσει ασθένειες, όπως χολέρα, καθώς τα συστήματα ύδρευσης κατέρρευσαν, ασκώντας περαιτέρω πίεση σε έναν ήδη αποδυναμωμένο τομέα υγείας και αυξάνοντας το μακροπρόθεσμο κόστος ανάκαμψης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει επαληθεύσει περισσότερες από 200 επιθέσεις σε εγκαταστάσεις υγείας, με λιγότερο από το 14% να λειτουργεί πλήρως σε ζώνες συγκρούσεων. Χιλιάδες σχολεία έχουν κλείσει ή έχουν υποστεί ζημιές, διαταράσσοντας την εκπαίδευση εκατομμυρίων παιδιών.
Τι συνέβη στην αγορά εργασίας του Σουδάν; Η γεωργία, που απασχολούσε περίπου το 65% του εργατικού δυναμικού, αποτελούσε κάποτε τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας του Σουδάν, αλλά έχει πληγεί σοβαρά από τον πόλεμο. Η καλλιεργούμενη έκταση έχει συρρικνωθεί, επηρεάζοντας αρνητικά τα αγροτικά μέσα διαβίωσης. Πολλές αγροτικές κοινότητες που εξαρτώνταν από τη γεωργία για εισόδημα και τροφή έχουν χάσει την οικονομική τους βάση, αποδυναμώνοντας έναν τομέα που προηγουμένως στήριζε εκατομμύρια οικογένειες.
Σύμφωνα με το UNDP, οι μέσοι μισθοί έχουν υποχωρήσει σε επίπεδα που τελευταία φορά παρατηρήθηκαν το 1992, υπογραμμίζοντας το βάθος του οικονομικού σοκ και τον αντίκτυπό του στα νοικοκυριά σε όλη τη χώρα. Περίπου το 90% της μεταποιητικής δραστηριότητας έχει καταστραφεί σε βασικούς οικονομικούς κόμβους, εξαλείφοντας χιλιάδες θέσεις εργασίας. Ταυτόχρονα, η άτυπη οικονομία, η οποία αποτελεί βασική πηγή επιβίωσης για πολλούς ανθρώπους στο Σουδάν, έχει συρρικνωθεί, καθώς οι ελλείψεις πόρων και ο εκτοπισμός έχουν κλείσει μικρές επιχειρήσεις και αγορές. Ο εκτοπισμός έχει βαθύνει περαιτέρω την κρίση, καθώς πάνω από 14 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να φύγουν από τα σπίτια τους και να βγουν τόσο από την επίσημη όσο και από την άτυπη εργασία, καθιστώντας όλο και πιο δύσκολη τη διατήρηση των μέσων διαβίωσης.
Τι έκανε ο πόλεμος στην πετρελαϊκή βιομηχανία του Σουδάν; Η παραγωγή πετρελαίου έχει μειωθεί εν μέσω ευρείας αστάθειας και ζημιών στις υποδομές. Το διυλιστήριο της Χαρτούμ (Al-Jaili), το οποίο παλαιότερα επεξεργαζόταν έως και 100.000 βαρέλια ημερησίως και προμήθευε περίπου το ήμισυ των αναγκών καυσίμων του Σουδάν, παραμένει εκτός λειτουργίας από τον Ιούλιο του 2023. Στελέχη του διυλιστηρίου δήλωσαν ότι τμήματα της εγκατάστασης έχουν καταστραφεί και άλλα τμήματα απαιτούν πλήρη αντικατάσταση μετά από επαναλαμβανόμενες επιθέσεις το 2024 και το 2025. Παρόλο που το διυλιστήριο ανακτήθηκε από τον στρατό το 2025, παραμένει μη λειτουργικό.
Βασικές υποδομές έχουν πληγεί και αλλού. Αγωγοί που μεταφέρουν αργό πετρέλαιο προς το Port Sudan έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας λόγω ζημιών από τον πόλεμο, ενώ εγκαταστάσεις στο Heglig έχουν υποστεί διακοπή λειτουργίας από επιθέσεις drone των RSF.
Η κατάρρευση της λίρας του Σουδάν και των αλυσίδων εφοδιασμού έχει προκαλέσει απότομη αύξηση του κόστους ζωής σε όλο το Σουδάν. Η λίρα έχει υποχωρήσει από περίπου 570 ανά δολάριο πριν από τον πόλεμο σε μεταξύ 3.500 και 3.600 σήμερα, σύμφωνα με την Κεντρική Στατιστική Υπηρεσία του Σουδάν. Η πτώση έχει καταστήσει ακριβές τις εισαγωγές. Ως αποτέλεσμα, οι τιμές των τροφίμων έχουν εκτοξευθεί. Στην πρωτεύουσα, Χαρτούμ, τέσσερα κομμάτια ψωμιού κοστίζουν πλέον περίπου 1.000 λίρες, ποσό που προηγουμένως αγόραζε έξι κομμάτια. Στην πολιτεία Gezira, μια σακούλα ζάχαρη 50 κιλών έχει αυξηθεί από 155.000 σε 175.000 λίρες, ενώ μια τσάντα τσιμέντου έχει εκτιναχθεί από 35.000 σε 55.000 λίρες, σύμφωνα με εμπόρους που επικαλείται η Sudan Tribune.
Τα είδη πρώτης ανάγκης ακολούθησαν την ίδια τάση. Στο Port Sudan, ένα δοχείο μαγειρικού λαδιού 7 λίτρων αυξήθηκε από 30.000 σε 35.000 λίρες, προσθέτοντας περαιτέρω πίεση στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Το κόστος μεταφορών και καυσίμων έχει επίσης αυξηθεί απότομα. Οι τιμές των λεωφορείων στη Wad Madani είναι αυξημένες κατά περίπου 50%. Οι τιμές των αυτοκινήτων τύπου ρίκσο έχουν σχεδόν διπλασιαστεί σε ορισμένες περιοχές, και οι τιμές των καυσίμων έχουν φτάσει σε περισσότερο από 7.000 λίρες ανά λίτρο σε πολλές περιοχές.
Οι μισθοί, ωστόσο, δεν έχουν συμβαδίσει με τον πληθωρισμό, αφήνοντας πολλά νοικοκυριά χωρίς πρόσβαση σε βασικές ανάγκες. Σχεδόν ο μισός πληθυσμός αντιμετωπίζει πλέον οξεία επισιτιστική ανασφάλεια, σύμφωνα με το UNDP, ενώ σχεδόν το 90% των εκτοπισμένων νοικοκυριών αναφέρει ότι δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά επαρκή τρόφιμα.
Τι σημαίνει η οικονομική κατάρρευση για τους κατοίκους του Σουδάν; Η κατάρρευση της οικονομίας του Σουδάν δεν μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο μέσω αριθμών. «Ένα παιδί που γεννιέται στο Σουδάν μετά τον Απρίλιο του 2023 εισέρχεται σε έναν κόσμο όπου το νοσοκομείο που θα έπρεπε να το φροντίσει είναι πιθανότατα κλειστό, το σχολείο που θα έπρεπε να το εκπαιδεύσει πιθανότατα δεν λειτουργεί και η οικογένεια που θα έπρεπε να το υποστηρίξει πιθανότατα έχει εκτοπιστεί», δήλωσε ο Renda, προσθέτοντας ότι αυτό οδηγεί σε «χαμένες παιδικές ηλικίες, χαμένη εκπαίδευση, χαμένη υγεία».
Περίπου 34 εκατομμύρια άνθρωποι χρειάζονται πλέον βοήθεια, και 19 εκατομμύρια αντιμετωπίζουν οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Το ανθρώπινο κόστος είναι ήδη ορατό. Περίπου 5,6 εκατομμύρια παιδιά έχουν γεννηθεί από την έναρξη του πολέμου, πολλά σε συνθήκες όπου οι υγειονομικές εγκαταστάσεις δεν λειτουργούν. Η εκπαίδευση έχει διαταραχθεί σοβαρά για περίπου 19 εκατομμύρια παιδιά, σύμφωνα με το UNDP, καθώς μόνο περίπου το 20% των σχολείων λειτουργεί επί του παρόντος σε ορισμένες περιοχές.
Τι σημαίνει ο συνεχής πόλεμος για το μέλλον του Σουδάν; Ο πόλεμος έχει ήδη προκαλέσει θανάτους, τραύματα και βαθιά απώλεια, ρίχνοντας μια μακρά σκιά στο μέλλον του Σουδάν και μειώνοντας τις προοπτικές μιας γενιάς, της οποίας οι ζωές διαμορφώνονται από τη βία. Εάν η σύγκρουση συνεχιστεί έως το 2030, η οικονομία του Σουδάν το 2043 θα είναι περίπου 34,5 δισεκατομμύρια δολάρια μικρότερη από ό,τι θα ήταν χωρίς τον πόλεμο, και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ θα μειωθεί κατά περίπου 1.700 δολάρια, σύμφωνα με εκτιμήσεις του UNDP. Η ακραία φτώχεια θα αυξηθεί πάνω από το 60% του πληθυσμού, ωθώντας επιπλέον 34 εκατομμύρια ανθρώπους στην υστέρηση. Ο Renda περιέγραψε τον πόλεμο ως μια «συρρικνούμενη ευκαιρία για ανάκαμψη», όπου κάθε μήνας συνεχούς σύγκρουσης κλειδώνει βαθύτερες και πιο μη αναστρέψιμες ζημιές. «Κάθε επιπλέον μήνας κοστίζει ζωές και βαθαίνει διαρθρωτικές ζημιές», δήλωσε. «Η πιο επείγουσα προτεραιότητα είναι να σταματήσει η σύγκρουση». «Οι επιλογές που γίνονται τώρα θα καθορίσουν αν η τροχιά του Σουδάν μπορεί ακόμα να αντιστραφεί».
