Η ελπίδα για επίλυση της έντασης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν υπέστη ένα σοβαρό πλήγμα, καθώς οι πολύωρες διαπραγματεύσεις που διεξήχθησαν στην Ισλαμαμπάντ, την πρωτεύουσα του Πακιστάν, ολοκληρώθηκαν χωρίς συμφωνία την Κυριακή. Η εύθραυστη εκεχειρία, που διήρκεσε δύο εβδομάδες, παραμένει πλέον η μοναδική ασπίδα απέναντι σε μια πιθανή επιστροφή σε πολεμικές συγκρούσεις. Το Πακιστάν, έχοντας διαδραματίσει κεντρικό ρόλο ως μεσολαβητής και καταφέρνοντας να φέρει τις δύο πλευρές στο ίδιο τραπέζι, βλέπει τον ρόλο του να παραμένει αναντικατάστατος, ωστόσο, οι υπεύθυνοι αναγνωρίζουν ότι η δυσκολότερη φάση αρχίζει τώρα: η επαναφορά των διαπραγματευτών στις συνομιλίες πριν οι διαφορές τους εκραγούν εκ νέου.
“Το Πακιστάν έχει διαδραματίσει και θα συνεχίσει να διαδραματίζει τον ρόλο του στη διευκόλυνση των επαφών και του διαλόγου μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν και των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής τις προσεχείς ημέρες,” δήλωσε ο Αναπληρωτής Πρωθυπουργός και Υπουργός Εξωτερικών του Πακιστάν, Ishaq Dar, σε δήλωσή του μετά το πέρας των συνομιλιών. Οι διαπραγματεύσεις, που αποτελούν την υψηλότερου επιπέδου άμεση επαφή μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, προσέκρουσαν στις διαφωνίες σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, JD Vance, ο οποίος ηγήθηκε της αμερικανικής αντιπροσωπείας, τόνισε την ανάγκη για “σαφή δέσμευση ότι δεν θα επιδιώξουν την απόκτηση πυρηνικών όπλων, ούτε τα μέσα που θα τους επιτρέψουν να τα αποκτήσουν γρήγορα.” Ωστόσο, ο Vance άφησε ένα μικρό “παράθυρο” για την επανέναρξη των συνομιλιών, αναφέροντας: “Φεύγουμε από εδώ με μια πολύ απλή πρόταση, μια μέθοδο κατανόησης που είναι η τελική και καλύτερη προσφορά μας. Θα δούμε αν οι Ιρανοί την αποδεχτούν.”
Πακιστανικές και ιρανικές πηγές επιβεβαίωσαν ότι η ιρανική αντιπροσωπεία συναντήθηκε με ανώτερους πακιστανικούς αξιωματούχους αργότερα την Κυριακή πριν αναχωρήσει για την Τεχεράνη, αν και οι λεπτομέρειες αυτών των συζητήσεων παραμένουν ασαφείς. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι το Πακιστάν δεν απογοητεύεται.
Αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι το Ιράν προσήλθε στις διαπραγματεύσεις παρερμηνεύοντας τη διαπραγματευτική του ισχύ, πιστεύοντας ότι διέθετε πλεονεκτήματα που, κατά την εκτίμηση της Ουάσινγκτον, δεν είχε. Σύμφωνα με αυτούς τους αξιωματούχους, ο Vance πέρασε μεγάλο μέρος του χρόνου του κατά τη διάρκεια των συνομιλιών διορθώνοντας ό,τι περιέγραψαν ως ιρανικές παρανοήσεις σχετικά με τη θέση των ΗΠΑ, δηλώνοντας ότι καμία συμφωνία δεν θα ήταν δυνατή χωρίς πλήρη δέσμευση στο πυρηνικό ζήτημα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ΗΠΑ δεν θα διαπραγματευτούν για την άρση των κυρώσεων ενάντια στο Ιράν, εάν η Τεχεράνη δεν τηρήσει πλήρως τους όρους του πυρηνικού της προγράμματος, σύμφωνα με τις “κόκκινες γραμμές” που έθεσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Όπως αναφέρουν αμερικανοί αξιωματούχοι, η ανακοίνωση αποκλεισμού του Στενού του Ορμούζ από τον Trump δεν ήταν μια παρορμητική αντίδραση, αλλά ένα προγραμματισμένο βήμα με στόχο την απομάκρυνση του περάσματος από το ιρανικό διαπραγματευτικό εργαλείο και την επανατοποθέτηση του πυρηνικού ζητήματος στο επίκεντρο οποιωνδήποτε μελλοντικών συνομιλιών.
Ωστόσο, οι αμερικανοί αξιωματούχοι, μιλώντας ανώνυμα, παραδέχτηκαν επίσης ότι το χάσμα στις θέσεις μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης που απέτυχαν να γεφυρώσουν, εκτεινόταν και σε ζητήματα πέραν του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Βασικά, είπαν, οι δύο πλευρές απέτυχαν να συμφωνήσουν σε έξι βασικά σημεία: τον τερματισμό όλου του εμπλουτισμού ουρανίου, την κατεδάφιση μεγάλων εγκαταστάσεων εμπλουτισμού, την απομάκρυνση του αποθέματος υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν, την αποδοχή ενός ευρύτερου περιφερειακού πλαισίου ασφάλειας που θα περιλαμβάνει συμμάχους των ΗΠΑ, τον τερματισμό χρηματοδότησης ομάδων που η Ουάσινγκτον χαρακτηρίζει “τρομοκρατικές”, συμπεριλαμβανομένων της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και των Χούθι, και το πλήρες άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ χωρίς τέλη.
Λίγες ώρες μετά το τέλος των συνομιλιών, ο Trump αναγνώρισε μερική πρόοδο, αλλά τόνισε την κεντρική αδιέξοδο. “Η συνάντηση πήγε καλά, τα περισσότερα σημεία συμφωνήθηκαν, αλλά το μόνο σημείο που πραγματικά είχε σημασία, το ΠΥΡΗΝΙΚΟ, δεν επετεύχθη,” έγραψε στο Truth Social. “Με άμεση ισχύ, το Πολεμικό Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών, το Καλύτερο στον Κόσμο, θα ξεκινήσει τη διαδικασία ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ οποιωνδήποτε και όλων των Πλοίων που προσπαθούν να εισέλθουν ή να εξέλθουν από το Στενό του Ορμούζ,” δήλωσε ο Trump. “Το Ιράν δεν θα επιτρέπεται να κερδίζει από αυτή την Παράνομη Πράξη Εκβιασμού.”
Το Ιράν ελέγχει ουσιαστικά την πρόσβαση στο Στενό του Ορμούζ, μέσω του οποίου διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου, από την έναρξη των ΗΠΑ-Ισραηλινών επιθέσεων στις 28 Φεβρουαρίου. Το Ισλαμικό Επαναστατικό Σώμα Φρουρών (IRGC) του Ιράν έχει επιβάλει αυτό που οι αναλυτές περιγράφουν ως de facto σύστημα χρεώσεων, απαιτώντας από τα πλοία να λάβουν κωδικούς έγκρισης και να διέρχονται υπό συνοδεία μέσω ελεγχόμενου διαδρόμου. Η διακοπή αυτή έχει ωθήσει τις τιμές του πετρελαίου πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι σε ορισμένες περιπτώσεις, αποσταθεροποιώντας τις παγκόσμιες αγορές και ασκώντας συνεχή πίεση στις χώρες που εισάγουν ενέργεια στην Ασία και την Ευρώπη. Η Τεχεράνη έχει πλαισιώσει τον έλεγχο του στενού ως μέτρο ασφαλείας και βασικό μοχλό διαπραγμάτευσης, τον οποίο δεν δείχνει καμία διάθεση να παραδώσει χωρίς ευρύτερη συμφωνία.
Από την πλευρά του Ιράν, η εκδοχή για την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων διέφερε ριζικά. Σε ανάρτηση στο X νωρίς στις 13 Απριλίου, μετά την επιστροφή του στην Τεχεράνη, ο Ιρανός Υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi δήλωσε ότι η χώρα του ενήργησε “με καλή πίστη”, μόνο για να αντιμετωπίσει μεταβαλλόμενες απαιτήσεις. “Όταν ήμασταν λίγα εκατοστά μακριά από ένα Μνημόνιο Συνεργασίας της Ισλαμαμπάντ, αντιμετωπίσαμε μεγαλομανία, μετακινούμενα δοκάρια και αποκλεισμό,” έγραψε. “Μηδέν μαθήματα. Η καλή θέληση γεννά καλή θέληση. Η έχθρα γεννά έχθρα.” Η αναφορά σε “Μνημόνιο Συνεργασίας της Ισλαμαμπάντ” ήταν το σαφέστερο δημόσιο σήμα έως τώρα ότι οι δύο πλευρές είχαν πλησιάσει σε μια επίσημη συμφωνία περισσότερο από ό,τι είχαν προηγουμένως αναγνωρίσει οι κυβερνήσεις τους.
Ο Πρόεδρος του Ιρανικού Κοινοβουλίου, Mohammad Bagher Ghalibaf, ο οποίος ηγήθηκε της ιρανικής αντιπροσωπείας, δήλωσε ότι η ομάδα του πρότεινε “πρωτοβουλίες που κοιτούν μπροστά”, αλλά απέτυχε να κερδίσει την εμπιστοσύνη. “Λόγω των εμπειριών των δύο προηγούμενων πολέμων, δεν έχουμε καμία εμπιστοσύνη στην αντίπαλη πλευρά,” έγραψε την Κυριακή. Ο εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών, Esmaeil Baghaei, επισήμανε επίσης μερική πρόοδο, αλλά αδιάλυτες διαφορές. “Σε ορισμένα ζητήματα, πράγματι καταλήξαμε σε αμοιβαία κατανόηση, αλλά υπήρχε ένα χάσμα σε δύο ή τρία σημαντικά ζητήματα και τελικά οι συνομιλίες δεν κατέληξαν σε συμφωνία,” ανέφερε.
Οι βασικές απαιτήσεις της Τεχεράνης, συμπεριλαμβανομένου του τερματισμού των ισραηλινών επιθέσεων στον Λίβανο, της απελευθέρωσης 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία, εγγυήσεων για το πυρηνικό της πρόγραμμα και του δικαιώματος να χρεώνει τα πλοία που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ, παρέμειναν ανεκπλήρωτες. Ο Ιρανός πρεσβευτής στο Πακιστάν, Reza Amiri Moghadam, ωστόσο, πρόσφερε μια πιο μετρημένη άποψη, υπονοώντας ότι η Τεχεράνη δεν έκλεινε την πόρτα στις συνομιλίες. “Οι Συνομιλίες της Ισλαμαμπάντ δεν είναι ένα γεγονός, αλλά μια διαδικασία,” έγραψε στο μήνυμά του στο X την Κυριακή. “Οι Συνομιλίες της Ισλαμαμπάντ έθεσαν τις βάσεις για μια διπλωματική διαδικασία που, εάν ενισχυθούν η εμπιστοσύνη και η θέληση, μπορεί να δημιουργήσει ένα βιώσιμο πλαίσιο για τα συμφέροντα όλων των μερών.”
Για το Πακιστάν, σύμφωνα με τους αναλυτές, το αποτέλεσμα αντιπροσωπεύει ένα πισωγύρισμα, αλλά όχι αποτυχία. Οι αξιωματούχοι ήταν προσεκτικοί στο να περιγράφουν τις συνομιλίες ως “ένα σημαντικό πρώτο βήμα σε μια συνεχιζόμενη διπλωματική διαδικασία”, τονίζοντας ότι ζητήματα τέτοιας πολυπλοκότητας δεν μπορούν να επιλυθούν σε έναν μόνο γύρο. Η έμφαση, είπαν, δόθηκε στη διατήρηση ανοιχτού του διαύλου επικοινωνίας. Ο Muhammad Obaidullah, πρώην διοικητής του Ναυτικού του Πακιστάν που υπηρέτησε στο Ιράν ως διπλωμάτης, δήλωσε ότι οι προσδοκίες για μια ρήξη ήταν πάντα μη ρεαλιστικές. “Το ίδιο το γεγονός ότι φέρνουμε τα δύο μέρη αντιμέτωπα είναι ένα σημαντικό διπλωματικό επίτευγμα από μόνο του,” δήλωσε στο Al Jazeera. “Η διπλωματία δεν είναι νεκρή.”
Ο Ishtiaq Ahmad, ομότιμος καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Quaid-i-Azam University στην Ισλαμαμπάντ, προχώρησε ακόμη περισσότερο. “Οι συνομιλίες δεν κατέρρευσαν. Ολοκληρώθηκαν χωρίς συμφωνία, αλλά με μια καθορισμένη προσφορά των ΗΠΑ στο τραπέζι και τον δίαυλο επικοινωνίας να παραμένει ανοιχτός,” δήλωσε. “Ο ρόλος του Πακιστάν ήταν να μετακινήσει την κρίση από την κλιμάκωση σε δομημένη δέσμευση, κάτι που πέτυχε. Η απουσία σύγκλισης αντικατοπτρίζει διαρθρωτικές διαφορές μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, όχι αποτυχία διαμεσολάβησης.” Τόσο ο Trump όσο και Ιρανοί αξιωματούχοι επαίνεσαν τον Πρωθυπουργό του Πακιστάν Shehbaz Sharif και τον Αρχηγό του Στρατού Field Marshal Asim Munir για τις προσπάθειές τους να εξασφαλίσουν την εκεχειρία και για τη φιλοξενία των συνομιλιών στην Ισλαμαμπάντ. Αυτό, λένε οι αναλυτές, υποδηλώνει ότι παραμένουν ανοιχτοί σε περαιτέρω διαπραγματεύσεις υπό την αιγίδα του Πακιστάν. Η Sahar Baloch, Γερμανίδα μελετήτρια του Ιράν, δήλωσε ότι η εμπιστοσύνη παραμένει το πολυτιμότερο περιουσιακό στοιχείο του Πακιστάν. “Η πραγματική δοκιμασία της αξιοπιστίας δεν είναι η αποτροπή των καταρρεύσεων, αλλά η διατήρηση της σχετικότητας μετά από αυτές,” ανέφερε.
Η άμεση απειλή για τον ρόλο του Πακιστάν προέρχεται από την εξελισσόμενη κατάσταση στο Στενό του Ορμούζ και στον Λίβανο. Το Ιράν έχει ήδη προειδοποιήσει ότι οι συνεχιζόμενες ισραηλινές επιθέσεις στον Λίβανο θα μπορούσαν να καταστήσουν τις διαπραγματεύσεις χωρίς νόημα. Ο Πρόεδρος του Ιράν Masoud Pezeshkian έχει χαρακτηρίσει τέτοιες επιθέσεις ως άμεση πρόκληση στην εκεχειρία. Η ανακοίνωση αποκλεισμού του Trump προσθέτει τώρα πίεση από ένα δεύτερο μέτωπο. Ο Ahmad, πρώην πρόεδρος του Πακιστάν στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, προειδοποίησε ότι μια κατάρρευση της ανακωχής θα στενέψει δραστικά τις διπλωματικές επιλογές. “Εάν η εκεχειρία καταρρεύσει, η άμεση συνέπεια είναι η απώλεια του διπλωματικού παραθύρου,” δήλωσε. “Ένας δεύτερος γύρος γίνεται πολύ πιο δύσκολος, καθώς και οι δύο πλευρές θα επιστρέψουν σε διαπραγματεύσεις υπό ενεργή κλιμάκωση, όπου οι θέσεις τείνουν να σκληραίνουν αντί να συγκλίνουν.”
Ο Obaidullah έκανε μια ιστορική παραλληλία με τον αποκλεισμό του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ κατά την κρίση των πυραύλων της Κούβας το 1962. Τι θα γινόταν αν η Κίνα χρησιμοποιούσε τα δικά της πλοία για να εισάγει ιρανικό πετρέλαιο; Θα τους επιτίθεντο οι ΗΠΑ; “Ο κόσμος θα παρακολουθεί ξανά ποιος θα λυγίσει πρώτος,” είπε ο Obaidullah. “Ωστόσο, μπορεί να εξελιχθεί σε πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση εάν κανείς δεν το κάνει.” Η Κρίση των Πυραύλων της Κούβας τον Οκτώβριο του 1962 έφερε τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση στο χείλος πυρηνικού πολέμου, αφού η Ουάσινγκτον ανακάλυψε ότι η Μόσχα είχε εγκαταστήσει πυρηνικούς πυραύλους σε κουβανικό έδαφος, εντός εμβέλειας του αμερικανικού ηπειρωτικού. Οι ΗΠΑ απέκλεισαν τους Σοβιετικούς από την παροχή περαιτέρω εξοπλισμού στην Κούβα, και τελικά, επιτεύχθηκε διπλωματική διευθέτηση, με τους Σοβιετικούς να συμφωνούν να αποσύρουν τους πυραύλους σε αντάλλαγμα για μια δέσμευση των ΗΠΑ να μην εισβάλουν στην Κούβα.
Η Baloch, η μελετήτρια του Ιράν με έδρα το Βερολίνο, συμφώνησε ότι η κατάσταση παραμένει ασταθής. “Η εκεχειρία κινδυνεύει να γίνει περισσότερο συμβολική παρά ουσιαστική,” δήλωσε. “Όμως, παραδόξως, η κλιμάκωση μπορεί μερικές φορές να αναγκάσει την επιστροφή στις συνομιλίες, ακόμη και υπό πιο επείγουσες και λιγότερο ευνοϊκές συνθήκες.” Το περιθώριο ελιγμών του Πακιστάν διαμορφώνεται επίσης από την οικονομική του ευθραυστότητα. Η διαταραχή στο Στενό του Ορμούζ έχει αυξήσει τις τιμές της ενέργειας, επιδεινώνοντας τις πιέσεις σε μια οικονομία που ήδη υφίσταται πιέσεις πριν από τη σύγκρουση. Ο Ahmad δήλωσε ότι αυτό δημιουργεί τόσο επείγουσα ανάγκη όσο και περιορισμούς. “Η οικονομική έκθεση, ιδιαίτερα σε ενεργειακούς κραδασμούς και εξωτερική χρηματοδότηση, δημιουργεί επείγουσα ανάγκη για το Πακιστάν να αποτρέψει μια παρατεταμένη σύγκρουση,” δήλωσε. “Αλλά ενισχύει επίσης έναν περιορισμό: Το Πακιστάν δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά κλιμάκωση με καμία από τις δύο πλευρές. Η διαπραγματευτική του ισχύς δεν είναι εξαναγκαστική. Είναι διαμορφωμένη από τη θέση του. Προέρχεται από το γεγονός ότι είναι ο μοναδικός δίαυλος αποδεκτός και από τις δύο πλευρές, όχι από την ικανότητα επιβολής αποτελεσμάτων,” δήλωσε ο Ahmad.
Απομένουν οκτώ ημέρες μέχρι το τέλος της αρχικής ανακωχής δύο εβδομάδων, ένα παράθυρο που οι πακισθανοί αξιωματούχοι ανέφεραν ιδιωτικά ότι αντιπροσωπεύει μια πραγματική ευκαιρία για περαιτέρω τεχνική και πολιτική ευθυγράμμιση, εάν και οι δύο πλευρές επιλέξουν να τη χρησιμοποιήσουν. Ο Ahmad πρότεινε ότι οποιαδήποτε ρήξη θα εξαρτηθεί από τη δημιουργία μιας ακολουθίας βημάτων αποδεκτών και από τις δύο πλευρές. “Οι ΗΠΑ ζητούν πρώιμες πυρηνικές δεσμεύσεις. Το Ιράν ζητά εγγυήσεις και ανακούφιση πρώτα,” δήλωσε. Ο ρόλος του Πακιστάν, πρόσθεσε, θα είναι να βοηθήσει “στη δόμηση αυτής της ακολουθίας, να κρατήσει και τις δύο πλευρές δεσμευμένες και να αποτρέψει την κατάρρευση σε κάθε στάδιο”. Η Ισλαμαμπάντ δεν θα είναι αυτή που θα συντάξει μια συμφωνία, τόνισε, σημειώνοντας, “Σε αυτό το σημείο, η διατήρηση του διαύλου είναι εξίσου σημαντική με την ουσία της ίδιας της συμφωνίας.”
