Οι φήμες σχετικά με τον τραυματισμό ή τον θάνατο του Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιου του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, έχουν πυροδοτήσει εικασίες για την πορεία του καθεστώτος. Ωστόσο, οι αναλύσεις συχνά παραβλέπουν ότι η εδραίωση της εξουσίας στο Ιράν είναι δομική και όχι προσωπική. Η δομή αυτή, που έχει οικοδομηθεί γύρω από το γραφείο του ανώτατου ηγέτη, δεν εξαρτάται από ένα μόνο πρόσωπο.
Η βαθιά μεταμόρφωση του Ιράν δεν έγκειται στις ίντριγκες διαδοχής, αλλά στην πολιτική οικονομία. Μετά τον πόλεμο με το Ιράκ το 1989, ακολούθησε μια παρατεταμένη φάση «αναδιάρθρωσης προσανατολισμένης στην αγορά». Το κράτος, αντί να αποσυρθεί, αναδιοργανώθηκε, μεταβιβάζοντας δημόσια περιουσιακά στοιχεία σε ημι-κρατικούς ομίλους, παρακρατικά ιδρύματα και πολιτικά συνδεδεμένους οργανισμούς. Αυτό οδήγησε σε μια λιγότερο ελεγχόμενη και πιο βαθιά δικτυωμένη διαμόρφωση κρατικής εξουσίας.
Από αυτή τη συγκυρία αναδύθηκε αυτό που ονομάζεται «στρατιωτικο-bonyad συγκρότημα». Μετά την τροποποίηση του Άρθρου 44 του Συντάγματος του 1979, που επέτρεπε σε «δημόσιες και μη κυβερνητικές οντότητες» να αποκτήσουν έως και το 80% των μετοχών σε μεγάλες κρατικές βιομηχανίες, τα χρόνια μετά το 2006 σηματοδότησαν μαζικές μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων. Συγκεκριμένα, εταιρείες που συνδέονται με το Ισλαμικό Σώμα Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) και θρησκευτικο-επαναστατικά ιδρύματα (bonyads), όπως το Ίδρυμα Mostazafan, το Setad, το Ίδρυμα Astan Quds Razavi και το Ίδρυμα Μαρτύρων, επωφελήθηκαν σημαντικά.
Οι συνδεδεμένοι με την ασφάλεια όμιλοι κατέστησαν έτσι βασικοί δικαιούχοι της αναδιάρθρωσης. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2000, αυτή η διαδικασία είχε δημιουργήσει ένα πυκνό μπλοκ που συνέδεε θεσμούς εξαναγκασμού με παρακρατικά κεφάλαια, κυριαρχώντας σε βασικούς τομείς της οικονομίας και επεκτείνοντας την επιρροή του σε ολόκληρο τον μη εκλεγμένο πυρήνα του κράτους.
Μετά από τέσσερις γύρους κυρώσεων από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών από το 2006 έως το 2010, οι Ηνωμένες Πολιτείες εφάρμοσαν σαρωτικά μονομερή και υπερεδάφια μέτρα. Οι κυρώσεις επεκτάθηκαν περαιτέρω μετά την αποχώρηση της κυβέρνησης του Προέδρου Donald Trump από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν το 2018.
Αντί να αποδυναμώσουν το κράτος, οι κυρώσεις εμβάθυναν αυτή τη μεταμόρφωση. Ενώ έπληξαν σοβαρά την ευρύτερη οικονομία, ενίσχυσαν επιλεκτικά τους φορείς που ήταν καλύτερα τοποθετημένοι για να λειτουργούν μέσω της αδιαφάνειας, του εξαναγκασμού και της αποφυγής κυρώσεων. Με το εμπόριο και τα χρηματοπιστωτικά κανάλια να περιορίζονται, τα σκιώδη δίκτυα απέκτησαν μεγαλύτερη στρατηγική και οικονομική αξία.
Το αποτέλεσμα δεν ήταν ένα απλώς ασθενέστερο κράτος, αλλά ένα πιο «ασφαλιζόμενο». Το κόστος αυτής της τάξης το επωμίστηκαν οι απλοί Ιρανοί μέσω πληθωρισμού, ανεργίας, επισφαλούς εργασίας, περικοπών επιδοτήσεων, αυξανόμενης ανισότητας και εμβάθυνσης του πολιτικού αποκλεισμού. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι εξεγέρσεις της προηγούμενης δεκαετίας, από τις διαδηλώσεις του 2017 και 2019 έως την εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και την αναταραχή του Ιανουαρίου 2026, που προηγήθηκε του τρέχοντος πολέμου.
Αυτές οι κινητοποιήσεις δεν προέκυψαν από το τίποτα, ούτε μπορούν να περιοριστούν σε μια απλή πάλη για οικονομικές και κοινωνικές ελευθερίες. Ριζώθηκαν σε μια σύνθετη κρίση βιοπορισμού, νομιμοποίησης και εκπροσώπησης. Εξέφρασαν οργή όχι μόνο για την καταστολή, αλλά και για μια πολιτική τάξη της οποίας οι αποκλεισμοί είχαν γίνει όλο και πιο υλικοί, συνδυάζοντας νεοφιλελεύθερη στέρηση και διαχείριση κυρώσεων με εντεινόμενο αυταρχικό κλείσιμο.
Η εξέγερση που η Ουάσινγκτον και η Τελ Αβίβ επαινούν στην αρχή του πολέμου δεν υλοποιήθηκε. Αντιθέτως, ο αρχηγός της αστυνομίας του Ιράν, Ahmad-Reza Radan, δήλωσε ότι το κράτος πλέον αντιμετωπίζει «όλα τα ζητήματά μας» μέσα από το πρίσμα του πολέμου, προειδοποιώντας ότι όσοι βγουν στους δρόμους θα αντιμετωπιστούν ως εχθροί. Η δήλωσή του ότι οι δυνάμεις ασφαλείας είχαν «τα δάχτυλα στις σκανδάλες» ήταν αδιαμφισβήτητη: μια άμεση προειδοποίηση ότι κάθε εγχώρια διαφωνία θα αντιμετωπιστεί με ένοπλη βία υπό συνθήκες πολέμου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ισλαμική Δημοκρατία ήταν, πριν από τον πόλεμο, πιο συγκρατημένη στην αντιμετώπιση της διαφωνίας. Αντιθέτως, το καθεστώς αντιμετώπιζε πάντα τις λαϊκές εξεγέρσεις με εξαιρετική βία. Τα τελευταία δέκα χρόνια, οι διαδηλώσεις είχαν γίνει γεωγραφικά πιο εκτεταμένες, κοινωνικά πιο ετερόκλητες και πιο ρητά αντι-συστημικές. Η κρατική αντίδραση είχε κλιμακωθεί αναλόγως.
Αυτό που άλλαξε με τον πόλεμο δεν είναι η καταστολή, αλλά η πολιτική της λογική και η γλώσσα νομιμοποίησής της. Η εξωτερική σύγκρουση έδωσε στο καθεστώς ένα νέο πλαίσιο, μέσω του οποίου η εγχώρια διαφωνία μπορεί να ποινικοποιηθεί, να στρατιωτικοποιηθεί και να συντριβεί προληπτικά. Η διάκριση μεταξύ ξένου εχθρού και εγχώριου αντιπάλου καταργείται σκόπιμα.
Αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι κάτι περισσότερο από μια ποσοτική αύξηση της επιβολής. Ο πόλεμος έχει επιταχύνει μια μετατόπιση στην πολιτική γραμματική της διακυβέρνησης: προς μια πολεμική λογική, όπου η κοινωνία εμφανίζεται κυρίως ως αντικείμενο παρακολούθησης, πειθαρχίας και διαχείρισης απειλών. Ο πόλεμος, υπό αυτή την έννοια, δεν σκληραίνει απλώς την εξωτερική πολιτική. Αναδιαρθρώνει το εγχώριο πεδίο, επεκτείνοντας την εξουσία εκείνων των θεσμών που είναι πιο επενδεδυμένοι στη διακυβέρνηση μέσω έκτακτης ανάγκης, ασφάλισης και δύναμης.
Η σημασία της εκλογής του Μοτζταμπά Χαμενεΐ ως ανώτατου ηγέτη δεν έγκειται στην καινοτομία, αλλά στη συνέχιση των ήδη καθιερωμένων τάσεων. Εάν οι φήμες περί θανάτου του αποδειχθούν αληθείς, αυτή η τροχιά είναι απίθανο να αλλάξει θεμελιωδώς.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του πατέρα του, Αλί Χαμενεΐ, το Γραφείο του Ανωτάτου Ηγέτη μετατράπηκε από ένα σχετικά ταπεινό θρησκευτικό γραμματειακό όργανο στο κεντρικό θεσμικό κέντρο διοίκησης του καθεστώτος, με πρόσβαση στην ασφάλεια, τα οικονομικά, τις επικοινωνίες, τις θεολογικές σχολές και το ευρύτερο μη εκλεγμένο κράτος. Αυτό δεν ήταν απλώς μια διοικητική επέκταση, αλλά μια πολιτική απάντηση σε έλλειμμα εξουσίας. Σε σύγκριση με τον πρώτο ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Ruhollah Khomeini, ο Αλί Χαμενεΐ δεν διέθετε το ίδιο επίπεδο χαρίσματος και θρησκευτικού κύρους. Αντισταθμίστηκε όχι μόνο μέσω της προσωπικής εξουσίας, αλλά και μέσω της ενίσχυσης του γραφείου γύρω του.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το γραφείο πλέον έχει μεγαλύτερη σημασία από το άτομο που το κατέχει. Εάν ο Μοτζταμπά χαθεί, ο αντικαταστάτης του θα προέλθει πιθανότατα από την ίδια θρησκευτική-ασφαλιστική αστρονομία και θα παραμείνει στενά ευθυγραμμισμένος με το στρατιωτικο-bonyad συγκρότημα που κυριαρχεί πλέον στον εξαναγκαστικό και οικονομικό πυρήνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Ακόμη και αν ένας νέος διάδοχος αρχικά στερείται την πολιτική θέση του Μοτζταμπά ή τη συσσωρευμένη εξουσία του Αλί Χαμενεΐ, η δομή του ίδιου του γραφείου είναι σχεδιασμένη για να εδραιώνει την εξουσία με την πάροδο του χρόνου. Η θρησκευτική διάσταση του συστήματος θα παραμείνει σημαντική, αλλά όλο και περισσότερο ως πηγή νομιμοποίησης μιας τάξης της οποίας το πραγματικό κέντρο βάρους βρίσκεται στον μηχανισμό ασφαλείας και στα ιδρύματα που συσπειρώνονται γύρω από το γραφείο του ανωτάτου ηγέτη.
Αυτό που πιθανότατα θα παραγάγει ένα Ιράν μετά τον πόλεμο, λοιπόν, δεν είναι ένα σύστημα που υπερβαίνει την ανώτατη ηγεσία, αλλά μια πιο στενά «ασφαλιζόμενη» Ισλαμική Δημοκρατία. Στην πράξη, αυτό σημαίνει μια πολιτική τάξη που είναι σκληρότερη, στενότερη και πιο στρατιωτικοποιημένη από πριν. Αντί να ανοίγει τον δρόμο για μετασχηματισμό, ο πόλεμος είναι πιθανότερο να εμβαθύνει τις τάσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη: ένα συρρικνούμενο πολιτικό πεδίο, μεγαλύτερη εξάρτηση από τον εξαναγκασμό και ένα ακόμη πιο αδιαφανές σύστημα διακυβέρνησης.
