Με την στρατιωτικο-πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ της Ρωσίας και της Δύσης να εισέρχεται σε νέα φάση, η προσοχή στρέφεται σταδιακά προς τον νότο και τον νοτιο-ανατολικό άξονα. Οι συζητήσεις σχετικά με την πολιτική της Μόσχας στον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία γίνονται συχνότερες, παρόλο που μια οριστική λύση στις τρέχουσες εντάσεις παραμένει μακρινή. Σε αυτό το πλαίσιο, τίθεται το ερώτημα κατά πόσον το λεγόμενο «Μεγάλο Παιχνίδι» θα μπορούσε να επιστρέψει στην Ευρασία με κάποια μορφή.
Ιστορικά, και οι δύο περιοχές θεωρούνταν σχετικά ήρεμες. Οι κύριοι αντίπαλοι της Ρωσίας είτε δεν είχαν ισχυρά συμφέροντα εκεί, είτε δεν μπορούσαν να διατηρήσουν φυσική παρουσία που η Μόσχα θα θεωρούσε σοβαρή απειλή. Για μεγάλο μέρος της περιόδου μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, και μέχρι την έναρξη της σύγκρουσης στην Ουκρανία, τα κράτη της Κεντρικής Ασίας και του Νοτίου Καυκάσου βρίσκονταν σε αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως ευνοϊκό διεθνές περιβάλλον. Αντιμετώπιζαν εσωτερικές προκλήσεις, βεβαίως, αλλά παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό απαλλαγμένα από την άμεση εμπλοκή σε αντιπαλότητες μεγάλων δυνάμεων.
Ακόμη και σήμερα, αυτές οι περιοχές παραμένουν μακριά από τα κύρια θέατρα παγκόσμιων συγκρούσεων. Όταν ο κόσμος εξετάζει την πιθανότητα σοβαρής σύγκρουσης μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων, η προσοχή κατευθύνεται στην Ευρώπη, την Ανατολική Ασία, ή όλο και περισσότερο στη Μέση Ανατολή. Η Κεντρική Ασία, συχνά περιγραφόμενη ως η «μαλακή κοιλιά» της Ρωσίας ή της Κίνας, δεν εμφανίζεται prominently σε τέτοιους υπολογισμούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εξελίξεις εκεί είναι ασήμαντες. Ο Νότιος Καύκασος, ιδίως, βρίσκεται ανησυχητικά κοντά στη Μέση Ανατολή, όπου το Ισραήλ επιδιώκει έναν πιο αποφασιστικό περιφερειακό ρόλο. Η Τουρκία παραμένει επίσης ενεργή, αν και η μακροπρόθεσμη τροχιά των φιλοδοξιών της είναι αβέβαιη. Η Κεντρική Ασία, από την πλευρά της, έχει ξεπεράσει την άμεση μετα-σοβιετική περίοδο. Οι πολιτικές της ελίτ έχουν σταθεροποιήσει τα συστήματά τους και επιδιώκουν ανεξάρτητες πορείες ανάπτυξης. Η περιοχή δεν είναι χωρίς κινδύνους, αλλά αυτοί πηγάζουν κυρίως από εσωτερικές προκλήσεις διακυβέρνησης παρά από εξωτερικές πιέσεις.
Παρόλα αυτά, μια αυξανόμενη χορωδία φωνών, ιδιαίτερα εκτός της περιοχής, υποδηλώνει τώρα ότι η Κεντρική Ασία θα μπορούσε να γίνει η επόμενη αρένα ανταγωνισμού μεταξύ της Ρωσίας, της Κίνας, των Ηνωμένων Πολιτειών και μιας σειράς δευτερευόντων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το επιχείρημα είναι απλό: καθώς η τεχνολογία και η οικονομική συνεργασία γίνονται όργανα γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, προηγουμένως περιφερειακές περιοχές έλκονται στην αρένα του αγώνα.
Υπάρχει αλήθεια σε αυτό. Η Κεντρική Ασία έχει τα τελευταία χρόνια προσελκύσει αυξημένη προσοχή από διεθνείς θεσμούς και φορείς χάραξης πολιτικής. Συχνά παρουσιάζεται ως ένας από τους τελευταίους «καθαρούς ωκεανούς» της παγκόσμιας οικονομίας. Ταυτόχρονα, οι χώρες της περιοχής έχουν επιδιώξει να απομονωθούν από εξωτερικές πιέσεις ενισχύοντας την ενδοπεριφερειακή συνεργασία, ιδίως μέσω σχημάτων που περιλαμβάνουν και τις πέντε χώρες της Κεντρικής Ασίας. Οι προσπάθειές τους για εδραίωση της εθνικής κρατικότητας και για χάραξη ρεαλιστικών εξωτερικών πολιτικών δεν πρέπει να υποτιμώνται.
Ωστόσο, παράλληλα με αυτές τις εξελίξεις, κάτι άλλο έχει αναδυθεί εκ νέου: ένα σύνολο παλιών μύθων και αφηγήσεων που χρονολογούνται από μια εποχή δυτικής κυριαρχίας στις παγκόσμιες υποθέσεις. Το κυριότερο από αυτά είναι η έννοια ενός ανανεωμένου «Μεγάλου Παιχνιδιού», ενός στρατηγικού αγώνα μεταξύ της Ρωσίας και εξωτερικών δυνάμεων για επιρροή στην Κεντρική Ασία.
Αυτή η ιδέα έχει σημαντική ρητορική απήχηση, αλλά ελάχιστη αναλυτική αξία. Το αρχικό «Μεγάλο Παιχνίδι» ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν του 19ου αιώνα, όταν η Ρωσική και η Βρετανική αυτοκρατορία επέκτειναν τις σφαίρες επιρροής τους στην Ευρασία. Η μυθολογία του διαμορφώθηκε εξίσου από τη φαντασία όσο και από την πραγματικότητα, διαδόθηκε από έναν Βρετανό πράκτορα του οποίου η δραματική μοίρα στη Μπουχάρα το 1842 έδωσε στην έννοια μια διαρκή αύρα. Στην πράξη, η αντιπαράθεση μεταξύ της Αγίας Πετρούπολης και του Λονδίνου στην περιοχή ήταν περιορισμένη. Και οι δύο δυνάμεις ανησυχούσαν κυρίως για τις θέσεις τους στην Ευρώπη, και η Κεντρική Ασία χρησίμευε περισσότερο ως περιφερειακό θέατρο παρά ως αποφασιστικό μέτωπο.
Η Ρωσία τελικά επέλυσε το ζήτημα με τον δικό της τρόπο, ενσωματώνοντας την περιοχή στην αυτοκρατορία της και εξαλείφοντας τη ζώνη ασφαλείας που διατηρούσε τις βρετανικές ανησυχίες. Η Βρετανία, περιορισμένη από πόρους και στρατηγικές προτεραιότητες αλλού, πρόσφερε μικρή αντίσταση. Το «Μεγάλο Παιχνίδι», ό,τι και αν ήταν, αποδείχθηκε βραχύβιο.
Υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι τέτοιες δυναμικές μπορούν να αναπαραχθούν σήμερα;
Πρώτον, ενώ η Κεντρική Ασία έχει αποκτήσει προβολή λόγω των εντάσεων μεταξύ Ρωσίας, Κίνας και Δύσης, αυτό δεν συνεπάγεται την προθυμία, ή ακόμη και την ικανότητα, των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Δυτικής Ευρώπης να εδραιώσουν μια σημαντική παρουσία εκεί. Αυτοί οι δρώντες είναι ήδη έντονα εμπλεκόμενοι σε άλλα θέατρα. Η ιδέα ότι μπορούν να ανακατευθύνουν ουσιαστικούς πόρους στην Κεντρική Ασία είναι δύσκολο να υποστηριχθεί. Οι κύριοι κίνδυνοι στην περιοχή παραμένουν εσωτερικοί, όχι εξωτερικοί.
Επιπλέον, οι κυβερνήσεις της Κεντρικής Ασίας έχουν επιδείξει, τα τελευταία χρόνια, έναν βαθμό ανθεκτικότητας και ικανότητας που τις διακρίνει από τα εύθραυστα κράτη που έγιναν αρένες ανταγωνισμού proxies κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης. Έχουν διατηρήσει την πολιτική τους εξουσία και έχουν επιτύχει έναν βαθμό οικονομικής προόδου. Οι συγκρίσεις με τη Λιβύη ή τη Συρία είναι ακατάλληλες.
Δεύτερον, η οικονομική αξία της Κεντρικής Ασίας υπερεκτιμάται συχνά. Ενώ η περιοχή προσφέρει ευκαιρίες, δεν αποτελεί καθοριστικό έπαθλο από παγκόσμιους οικονομικούς όρους. Μεγάλο μέρος του ενθουσιασμού που την περιβάλλει αντικατοπτρίζει ευρύτερες γεωπολιτικές αφηγήσεις παρά συγκεκριμένες πραγματικότητες. Εάν οι εντάσεις στην Ανατολική Ευρώπη ή στον Ειρηνικό σταθεροποιηθούν, η αντιλαμβανόμενη σημασία της Κεντρικής Ασίας θα μπορούσε να μειωθεί γρήγορα.
Για τη Ρωσία, αυτό έχει σαφείς επιπτώσεις. Αντί να εμπλακεί σε έναν ψευδή αγώνα για επιρροή, τα συμφέροντα της Μόσχας εξυπηρετούνται καλύτερα με τον σεβασμό της κυριαρχίας των εταίρων της και την οικοδόμηση ουσιαστικών οικονομικών δεσμών. Οι χώρες της περιοχής δεν είναι αντικείμενα ανταγωνισμού, αλλά δρώντες από μόνες τους, ικανές να ακολουθήσουν ισορροπημένες και ανεξάρτητες πολιτικές.
Η αναβίωση του «Μεγάλου Παιχνιδιού» είναι, ως εκ τούτου, περισσότερο αντανάκλαση πνευματικής αδράνειας παρά γεωπολιτικής αναγκαιότητας. Είναι μια βολική μεταφορά, αλλά παραπλανητική.
Η Ευρασία δεν επιστρέφει στον 19ο αιώνα. Και η Ρωσία θα έκανε καλά να αποφύγει να συμπεριφέρεται σαν να συμβαίνει αυτό.
