Η σύγκρουση που ξεκίνησε με επίκεντρο την πυρηνική υποδομή του Ιράν και την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή, έχει μετατρέψει ραγδαία τη στρατηγική γεωγραφία των παγκόσμιων εμπορικών και ενεργειακών ροών. Για την Αφρική, οι συνέπειες ενδέχεται να είναι βαθιές, καθώς η κρίση κινδυνεύει να επιδεινώσει τις υφιστάμενες αντιπαλότητες κατά μήκος της λεκάνης της Ερυθράς Θάλασσας, ενώ παράλληλα εκθέτει τις αφρικανικές χώρες σε οικονομικά σοκ και γεωπολιτικές πιέσεις. Από τον αντίκτυπο των αστρονομικών τιμών πετρελαίου έως τις διαταραχές στις εμπορικές ροές και το κόστος ναυτιλίας, η ήπειρος μπορεί να αντιμετωπίσει για άλλη μια φορά τις παράπλευρες επιπτώσεις μιας κρίσης που προέρχεται από εκτός των συνόρων της.
Μία από τις πιο σημαντικές εξελίξεις για την Αφρική θα είναι η ανανεωμένη κεντρική θέση της Ερυθράς Θάλασσας. Με το Ιράν να ελέγχει ουσιαστικά τα Στενά του Ορμούζ, ένα από τα κρισιμότερα σημεία ελέγχου πετρελαίου παγκοσμίως, η προσοχή έχει πλέον στραφεί δυτικότερα, προς την Ερυθρά Θάλασσα και τα Στενά Μπαμπ ελ Μάντεμπ, τα οποία αναδεικνύονται σε απαραίτητους διαύλους για την παγκόσμια ναυσιπλοΐα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες προειδοποίησαν την Πέμπτη ότι οι Χούθι (κίνημα Ansar Allah) ενδέχεται να αρχίσουν να πλήττουν πλοία στα Στενά Μπαμπ ελ Μάντεμπ, μετά την πρόταση της Τεχεράνης να επεκτείνει τους περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου. Η δήλωση των ΗΠΑ ήρθε μετά από αναφορές του ιρανικού πρακτορείου ειδήσεων Tasnim, που επικαλέστηκε πηγές, οι οποίες προειδοποιούσαν για το πιθανό άνοιγμα ενός νέου «μετώπου» στον πόλεμο, ως απάντηση στην κίνηση της κυβέρνησης Trump να μεταφέρει στρατεύματα στην περιοχή.
Ο Abdul-Malik al-Houthi, ηγέτης των Χούθι, δήλωσε την Πέμπτη ότι το κίνημα ενδέχεται να συμμετάσχει στη σύγκρουση, ανάλογα με τις εξελίξεις στη στρατιωτική κατάσταση. Σε τηλεοπτική του ομιλία, τόνισε ότι το κίνημα δεν δίστασε ποτέ να εκπληρώσει αυτό που περιέγραψε ως ισλαμικό του καθήκον στη τζιχάντ εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, καλώντας για υποστήριξη του Ιράν με διάφορα μέσα.
Τα Στενά Μπαμπ ελ Μάντεμπ – που βρίσκονται στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας – αποτελούν διαδρομή για τη μεταφορά πετρελαίου από τη Σαουδική Αραβία από το λιμάνι της Γιανμπού στα δυτικά του βασιλείου. Η Ριάντ αποστέλλει εκεί εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου ημερησίως από τα ανατολικά της πεδία μέσω αγωγού, μια μέθοδο παράκαμψης του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν. Αν και αυτή η διαδρομή δεν μπορεί να υποκαταστήσει πλήρως τον τεράστιο όγκο που διακινείται μέσω του Ορμούζ, η στρατηγική της σημασία αυξάνεται δραματικά, και μαζί της ο κίνδυνος ενισχυμένης μάχης για επιρροή στον έλεγχο της διαδρομής.
**Διπλωματία λιμένων**
Η Ερυθρά Θάλασσα ήταν ήδη πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού ακόμη και πριν ξεσπάσει η κρίση στο Ιράν. Την τελευταία δεκαετία, οι αντιπαλότητες μεταξύ περιφερειακών δυνάμεων, ιδίως μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, έχουν μετατρέψει την περιοχή σε θέατρο αντιπαράθεσης.
Αν και η Ριάντ και το Άμπου Ντάμπι αρχικά συντόνισαν τις πολιτικές τους στο Κέρας της Αφρικής, οι προσεγγίσεις τους σταδιακά αποκλίνουν. Ενώ η Σαουδική Αραβία έχει εστιάσει την οικονομική της δέσμευση σε χώρες όπως το Τζιμπουτί, τα ΗΑΕ έχουν επεκτείνει την παρουσία τους στο Σουδάν, την Αιθιοπία και την Ουγκάντα μέσω επενδύσεων σχεδόν τρεις φορές μεγαλύτερες από αυτές της Σαουδικής Αραβίας.
Ένα κεντρικό εργαλείο της στρατηγικής των ΗΑΕ υπήρξε η διπλωματία λιμένων, υπό την ηγεσία της DP World, μιας γιγάντιας εταιρείας logistics με έδρα το Ντουμπάι.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, η διπλωματία λιμένων των ΗΑΕ έχει αντιμετωπίσει αρκετά εμπόδια. Για παράδειγμα, από το 2018, το Τζιμπουτί και η DP World βρίσκονται σε αντιπαράθεση σχετικά με τη λήξη της παραχώρησης του τερματικού σταθμού εμπορευματοκιβωτίων Doraleh. Ένα δικαστήριο του Λονδίνου έκρινε πρόσφατα υπέρ του Τζιμπουτί, απορρίπτοντας τις απαιτήσεις αποζημίωσης της DP World.
Η σημασία της Ερυθράς Θάλασσας ενισχύεται επίσης από την πυκνή συγκέντρωση στρατιωτικών εγκαταστάσεων κατά μήκος των ακτών της. Τέσσερις αφρικανικές χώρες, συγκεκριμένα η Αίγυπτος, η Ερυθραία, το Τζιμπουτί και το Σουδάν, συνορεύουν με την Ερυθρά Θάλασσα, και τα λιμάνια τους έχουν γίνει κέντρα εξωτερικής στρατιωτικής παρουσίας. Το Τζιμπουτί από μόνο του φιλοξενεί πολλαπλές ξένες ναυτικές βάσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των ΗΠΑ, της Γαλλίας, της Ιαπωνίας και της Κίνας. Το Πεκίνο ίδρυσε την πρώτη του υπερπόντια ναυτική εγκατάσταση στο Τζιμπουτί το 2017, υπογραμμίζοντας τον στρατηγικό ρόλο της χώρας στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας.
Η διασυνδεσιμότητα και η περιφερειακή ασφάλεια βρέθηκαν επίσης στο επίκεντρο τον Δεκέμβριο του 2025, όταν το Ισραήλ αποφάσισε να αναγνωρίσει την de facto κυρίαρχη χώρα της Σομαλιλάνδης. Ενώ οι ηθικές και νομικές επιπτώσεις μιας τέτοιας αναγνώρισης παραμένουν αντικείμενο συζήτησης, τα κίνητρα του Ισραήλ φαίνεται να συνδέονται έντονα με τη ναυτική ασφάλεια. Το Ισραήλ ενδιαφέρεται σίγουρα για τη διαφύλαξη της διέλευσης των πλοίων που μεταφέρουν αγαθά προς και από τα λιμάνια του μέσω αυτού του καναλιού.
Αναφορές για πιθανά ισραηλινά σχέδια για εγκατάσταση στρατιωτικής εγκατάστασης κοντά στην Μπερμπέρα καταδεικνύουν περαιτέρω τα στρατηγικά διακυβεύματα. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να εντείνει τις περιφερειακές εντάσεις, ανοίγοντας ενδεχομένως ένα ακόμη μέτωπο στην ήδη πολύπλοκη πολιτική του Κέρατος της Αφρικής. Θα μπορούσε επίσης να βαθαίνει τις διαιρέσεις μεταξύ των φορέων που υποστηρίζουν την ανεξαρτησία της Σομαλιλάνδης και εκείνων που τάσσονται υπέρ της εδαφικής ενότητας της Σομαλίας.
Εν τω μεταξύ, ο ρόλος των μη κρατικών δρώντων προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας στην εξελισσόμενη κρίση.
Το κίνημα των Χούθι της Υεμένης έχει λάβει εκτεταμένη οικονομική, στρατιωτική και άλλη υποστήριξη από την Τεχεράνη για δεκαετίες, και περιέγραψε τον διορισμό του Mojtaba Khamenei ως ανώτατου ηγέτη του Ιράν ως «νέα νίκη για την Ισλαμική Επανάσταση». Παρά τις πρόσφατες στρατιωτικές ανατροπές, η ομάδα διαθέτει drones, νάρκες, πυροβολικό και αντιπλοϊκούς πυραύλους ικανούς να διαταράξουν τη διέλευση πλοίων από τα Στενά Μπαμπ ελ Μάντεμπ.
Υπάρχουν επίσης ανησυχίες για πιθανή συνεργασία μεταξύ των Χούθι και της σομαλικής εξτρεμιστικής ομάδας al-Shabaab. Από το 2024, οι δύο οργανώσεις φέρεται να έχουν συνεργαστεί σε τομείς όπως το λαθρεμπόριο όπλων, η τεχνική εκπαίδευση και η υλικοτεχνική υποστήριξη. Ενώ οι Χούθι δεν ασκούν άμεση διοίκηση επί της al-Shabaab, η σομαλική ομάδα έχει προηγουμένως εκφράσει την προθυμία της να επεκτείνει τις πειρατικές επιχειρήσεις στον Κόλπο του Άντεν με αντάλλαγμα την υποστήριξη των Χούθι. Μια τέτοια συνεργασία θα μπορούσε να αυξήσει δραματικά τους κινδύνους για την εμπορική ναυτιλία σε ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας.
Μέχρι στιγμής, οι Χούθι έχουν αποφύγει να εξαπολύσουν νέες μεγάλες επιθέσεις από την έναρξη της κρίσης στο Ιράν, αν και έχουν προειδοποιήσει ότι τα «δάχτυλά τους βρίσκονται στη σκανδάλη». Η πιθανότητα αναζωπύρωσης των εχθροπραξιών παραμένει σημαντική. Ακόμη και περιορισμένες επιθέσεις θα μπορούσαν να αυξήσουν σημαντικά τις ασφάλιστρα και το κόστος ναυτιλίας, αποσταθεροποιώντας περαιτέρω τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες.
**Εύθραυστη ασφάλεια**
Τους επόμενους μήνες, δύο ευρέως πλαισιωμένα σενάρια φαίνονται πιθανά. Στο πρώτο, η κλιμάκωση της κρίσης στο Ιράν πυροδοτεί μια σειρά περιφερειακών αντιπαραθέσεων που περιλαμβάνουν κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες στον Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα. Μια τέτοια εξέλιξη θα διατάρασσε σοβαρά την θαλάσσια κυκλοφορία και τις παγκόσμιες ροές πετρελαίου. Ελλείψει κανονικής λειτουργίας του Ορμούζ, ο Κόλπος του Άντεν και η Ερυθρά Θάλασσα θα γίνονταν ο μόνος βιώσιμος εναλλακτικός διάδρομος για τις εξαγωγές ενέργειας, ασκώντας τεράστια πίεση σε ένα ήδη εύθραυστο περιβάλλον ασφάλειας.
Το δεύτερο σενάριο περιλαμβάνει μια προσωρινή περίοδο αποκλιμάκωσης, κατά την οποία οι περιφερειακοί και παγκόσμιοι δρώντες θα δώσουν προτεραιότητα στη διαφύλαξη του θαλάσσιου εμπορίου παρά τις ευρύτερες πολιτικές τους αντιπαλότητες. Σε αυτή την περίπτωση, η Ερυθρά Θάλασσα θα μπορούσε να γίνει πεδίο πραγματιστικής συνεργασίας με στόχο τη διασφάλιση της ελεύθερης ροής της ναυσιπλοΐας μέσω του Μπαμπ ελ Μάντεμπ και προς το Κανάλι του Σουέζ.
Ανεξάρτητα από την πορεία που θα ακολουθηθεί, η Ερυθρά Θάλασσα είναι απίθανο να ηρεμήσει. Αντιθέτως, η περιοχή ενδέχεται να χωριστεί σε δύο ή περισσότερες αντίπαλες ομάδες, βασισμένες στα συμφέροντά τους. Η κρίση στο Ιράν έχει παραγάγει ένα ακούσιο γεωπολιτικό αποτέλεσμα, μετατοπίζοντας το κέντρο της ναυτιλιακής βαρύτητας δυτικότερα. Αποσταθεροποιώντας τα Στενά του Ορμούζ και απειλώντας τις θαλάσσιες οδούς του Κόλπου, η σύγκρουση έχει αναβαθμίσει την Ερυθρά Θάλασσα από δευτερεύον θέατρο σε κρίσιμο άξονα παγκόσμιου εμπορίου και στρατηγικής αντιπαράθεσης.
Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η κρίση στο Ιράν θα αναδιαμορφώσει την περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας, καθώς οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές, αλλά πόσο έντονος και πόσο παρατεταμένος θα είναι τελικά αυτός ο μετασχηματισμός.
